Taha Toros Arşivi, Dosya No: 52-Cahit Sıtkı Tarancıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Binyazar, Adnan

Istanbul Sehir University Repository

Cahit Sıtkı'nın şiiri gerek duyarlık, gerek biçim 
yönünden büyük dalgalanmalar göstermez
ADNAN BİNYAZAR
Geleceği bilmiş gibi, Ca­
hit Sıtkı Tarancı, “ Benim 
senden pek büyük ümitle­
rim vardır.. Bu ümitlerimin 
boşa çıkmamasına gayret 
et, hayatta her şeye gül, ne­
şeli ol, insan o l...”  diyen 
babasına şunları yazar: 
“ Benim de çizilmiş bir mef­
kurem vardır. Ben her şey­
den evvel yaşamış olduğu­
ma delil olmak için bir eser 
meydana getireceğim. Na­
mınızı, memleketimizi ve 
namımı yükselteceğim. Ge­
lecek nesiller bir Pirinççiza- 
de ailesinin var olduğunu 
bilecekler ve bu ismi hürmet 
ve takdirle anacaklardır.”  
Mektubunu, “ Siz haldeki 
saadetten mesulseniz, ben 
istikbaldeki şöhretimizi ha­
zırlamakla meşgulüm” diye 
sürdüren 19 yaşındaki Ca­
hit, özellikle, babasının 
“ insan ol”  deyimi üzerinde 
duracaktır. “ Maddî şeyler­
den haz almadığımı, sahte­
kârlıktan, dolandırıcılıktan, 
yalancı hedefler için didin­
mekten zevk almayacağımı 
anladım. Benim için yaşa­
mak bir saadet değil, müte­
madi bir say’ ve gayret 
(emek ve çaba) demektir. 
Mektepteki sevmediğim 
derslere çalışmak değil, 
mefkuremin esrarını anla­
yabilmek için sarfedeceğim 
gayrettir. Zannedersem ne 
deliyim ne de çocukça şeyler 
düşünecek bir yaştayım. 
Vaktinden evvel acı bir su­
rette pişmiş bir meyveyim 
ki varlığımda toplanan lez­
zeti, şiirin İlâhi kalbinde 
göstereceğim ”  dedikten 
sonra, onların (anasının ve 
babasının) gönlünü hoş et­
mek için, “ Babacığım, oğ­
lunuzun insan olmasını isti­
yor musunuz? Merak etme­
yiniz, arzunuz yerine gele­
cek. Anneciğim, oğlunuzun 
gülmesini istiyor musunuz? 
Gülecektir ve bu sefer sami­
mî olarak gülecektir”  diye 
bağlayacaktır mektubunu. 
Ama o, “ insan olma” yı ve
©
“ gülme” yi başka biçimde 
anlamaktadır. Y aşamında 
bu iki şeye de kendi anladığı 
anlamı vermiştir.
O günün ölçülerine göre 
“ insan olmak” , kesintisiz 
bir öğrenimi sürdürüp yet­
kili bir “ bürokrat” olmak­
tır. “ Gülmek” ise, Cahit 
Sıtkı'nın şiirinin temelini 
oluşturan ‘ ‘ karamsar- 
kk” tan kurtulmaktır. Oysa 
onun “ insan olma” ya verdi­
ği anlam, “ şiir yazmak” la 
özdeşleşmiştir. Şiir neyi ge­
rektiriyorsa onu yapacak­
tır. Bu nedenle Cahit Sıt­
kı'nın yaşamını şiirinden, 
şiirini yaşamından ayırmak 
olanaksızdır.
Bu şiirle bütünleşen ya­
şam 2 ekim 1910’da Diyar­
bakır’ın Camiikebir mahal­
lesinde başlıyor. Babası Be­
kir Sıtkı, anası Arife Ha- 
nım’dır. Babası Sıtkı Bey, 
Hüseyin Cahit Yalçm’ı o 
dönemin örnek kişüerinden 
saydığı için oğlunun adını 
da Cahit koydu. Bu ada, 
dede adı Hüseyin de ekle­
niyordu: Hüseyin Cahit.
Hüseyin Cahit önce, Di­
yarbakır’da Nümune-i Te- 
rakk-i Hamidî Mekteb-i îp- 
tidaî’ye verildi. Bir yıl 
sonra Mekteb-i Sultanî’nin 
iptida bölümüne geçti. Böy- 
lece ilkokulu bitirdi. Oradan 
İstanbul’a gelip Saint-Jo- 
seph Lisesi’ne girdi. Daha 
sonra Galatasaray Lisesine 
nakletti. Galatasaray Lise­
sini bitirdikten sonra 
M e k t e b - i  M i i l k i y e ’ y e  
giriş, oradaki başarısızlık, 
oradan Yüksek Ticaret O- 
kulu’na yazılış, küçük me­
murluklar... Ve Cahit Sıt­
kı’ya Paris yolu görünüyor. 
Cahit Sıtkı, Paris’te Sci­
ences Politiques’t e okuya­
caktır. Bir yandan dersleri­
ni yürütür, bir yandan da 
Earis Radyosu’nda Türkçe 
yayınları spikerliği yapar.
Ne ki, savaşın patlak ver­
mesi, ozanın İstanbul’a 
dönmesine yol açar. Asker­
lik, başka memurluklar...
Bu yaşam sınırları içinde 
asıl gelişen, Cahit Sıtkı 
Tarancı’mn şiiridir. Şiirini 
dönem dönem geliştirmiştir 
yargısını ileri sürmek için 
söylemiyorum bunu. Bana 
göre, Cahit Sıtkı'nın şiiri 
başta ne ise, sonda da o 
olm uştur. Başta yaz­
dığı da bu şiirdir,
son dönemlerine getirdiği 
de bu şiirdir. Gerek duyar­
lık, gerekse biçim yönünden 
büyük dalgalanmalar gös­
termez Cahit Sıtkı’nın şiiri. 
Tersine, bir tekdüzelik gös­
terir. Sanki aynı şeyleri 
söylüyormuş gibi bir kanı 
da uyandırır. Ancak, zaman 
zaman koyu bir karamsarlık 
içinde boğulursunuz bu şiir­
leri okurken, kimi zaman da 
“ berrak”  bir sabahla karşı­
laşırsınız. Cahit Sıtkı'nın 
kişiliği de şiiri gibidir. Kimi 
zaman bir aile yuvasına 
sığınma isteği, kimi zaman 
yalnızlığı yaşama güdüsü 
yoğunluk kazamr. Aynı du­
rum, şiirine de yansır. Var 
oluşla yok oluş arasındaki 
gizi çözümlemeye çalışır. 
İnsanın varlığına inanması 
ve yokluğunun bilincine 
varması ikilemi, Cahit Sıt­
kı’nın şiirinin temelini oluş­
turan ana öğelerden biridir. 
Sevinçlerinde de karamsar­
lıklarında da bu ikilem, hiç 
etkisini yitirmemiştir. Bir 
yandan cıvıl cıvıl b ir“ bah- 
çe” nin imgesi yaşama se­
vincine dönüştürürken, bir 
yandan da bu cıvıl cıvıl 
bahçeyi “ mezarlık" çağrışı­
mı ile bütünlemeye çalışır. 
Daha doğrusu, böyle bir 
imge bütünlüğü içinden çı­
karamaz kendisini. Onun 
düşüncesine göre ömür bir 
oyalanmadır, sanki zaman 
insanla alay eder gibidir.
Cahit Sıtkı’yı en çok ezen de 
bu alaydır. Bir türlü yaşa­
mın doğallığına dönüştüre- 
mez bu alayı. Doğu gizem­
ciliğinin çağdaş düşünceyle 
uyuşumundan doğan ger­
çekçi düşünce, onun şürinde 
düşkırıklığma dönüşür. İlk 
kitabının birinci şürinde 
görürüz bunu:
Çıngıraksız, rehbersiz 
deve kervanı nasıl,/İpekli 
mallarım kimseye göster­
meden,/Sonu gelmez kum­
lara uzanırsa m uttasıl,/ 
ömrüm öyle esrarlı geçecek 
ses vermeden.
Hep sonsuzluk, boşluk 
içinde yitip giden bir “ za­
man”  sürecidir ömür. Geçi­
şi sonsuz bir gizlüik için­
dedir. Bunu kimüeri “ ölüm 
korkusu”  diye nitelendiri­
yorlar. Bence Cahit Sıtkı'­
nın şiirinde -hemen her 
şiirinde- beliren, ölüm kor­
kusu değil, var oluşun 
gerçeğidir. Ondaki ölüm, 
ölümün kendisinden öte, 
yaratüan bir duygu dünya­
sıdır. ölümün şiire dönüşü­
müdür. ölümün karşısına 
coşkuyla koyduğu yaşam, 
sanki ölüme dönüş süreci­
dir. “ Ne gün aslına dönecek 
bu ten?”  diye sorar bir 
dizesinde. “ Ten” in aslı taş, 
toprak, çiçek, su veya ma­
dendir. Gizemcilerin “ varlık 
birliği" görüşü, Cahit Sıt­
kı'da, şiirleşen bir öğedir. 
İnsan, sürekli dönüşümün 
(devr-i daim) bir “ zerre” si- 
dir. Cahit Sıtkı'nın şiiri, bu 
“ zerre” oluş bilincine varan 
bir şiirdir. Ozanın zaman 
zaman işlediği yalnızlık, 
karamsarlık, sığınma duy­
gusu, yaşam sevinci... Gibi 
theme’ler hep bu temel 
amaçtan kaynaklanır:
Ve böylece bu ömür-, bu 
ömür her dakika,/Bit buz 
parçası gibi kendinden eri-
yecek ./Sem ada yıldızlar­
dan, yerde kurtlardan baş­
ka, / Y a ş a y ı p  ö ldü ğü m ü 
kimseler bilmeyecek!
Semada yıldızların ya­
rattığı bir boşluk duygusu, 
toprağın yarattığı sonsuz 
bir bilinmezlik, Cahit Sıtkı’ ­
nın (duygu değişimlerinde 
olduğu gibi) şiirlerindeki 
gerçeği vurgular. Dış dün­
yanın bilmezliği, gerçekleri 
duymaması karşısında yok 
olup giden bir varlığın 
evrensel sonsuzluğu sözko- 
nusudur. Bu iç düşünce, 
varlığın bilincini kavrama 
karşısında, içinde “ sanki 
sesten bir orman” yaşat­
maktadır. ölüm, “ aynada 
zifirî bir gece” dir. Hem ay­
naya vuran, hem de zifirî 
karanlıklığıyle onu karar­
tan...
Cahit Sıtkı’da o büyük 
yalnızlığı yaratan işte bu 
duygudur. “ Yalnızım diye 
hayıflanmıyasın. /îğilmiş 
üstüne gökyüzü masmavi” 
diyor bir şiirinde, ölümün 
dışındaki yalnızlıktan kur­
tulmak öyle güç bir şey 
değildir. Ne ki, yalnızlıktan 
kurtulup sığındığı yer de 
gökyüzüdür, yani sonsuz 
boşluktur. Sığındığı ana 
kucağı da gök’tür, ya da 
göğe benzer bir şeydir. 
Nitekim, üstüne eğilmiş 
masmavi gökyüzünü “ Bir 
anne şefkatine müsavi”  tu­
tarken, “ Tavan bir anne 
gibi eğilmiş üzerime” der. 
Bu nedenle, ozanın sığındı­
ğı yerler, insanın acıma 
duygusu, koruyucu gücü, 
tümüyle insanın gücü değil­
dir, sonsuz boşluklardır. 
Belki ölümün bile küçücük 
kaldığı evrendir.
Cahit Sıtkı Tarancı’nın 
şiirlerinde çok işlenen kav­
ramlar arasında “ ayna”  ve 
“ rüya” başta gelir. Ama bu 
kavramlar Ahmet Haşim’de 
olduğu gibi, imgesel öğeden 
çok, gerçeği vurgulayan 
soyutlamalardır. örneğin 
Ahmet Haşim’in, "Seyrey- 
ledim eşkal-i hayâtı/Ben 
havz-ı hayalin sularında;/
Bir aks-i mülevvendir onun- 
çün/Arzm bana ahcâr ü 
nebâtı”  dizelerinde görü­
nüm, yani sözcüklerin be­
timleme değeri önemlidir. 
Cahit Sıtkı ise, sözcüklerin 
gizemci, yani felsefel de­
ğerleri üzerinde durur. A y­
nadaki aksi, gölgesi ve ken­
disiyle bir tutar. Varlığı, 
var olup olmadığını da bu 
üçüyle birlikte düşünür Ca­
hit Sıtkı. Ayna, ona in­
sanlığını hatırlatan bir yan­
sıtaçtır, içiyle dişim bir 
devle bir cüce gibi gösterir, 
ölümü de, yansımayla açık­
lar ve aynanın gerçeğine 
sığınır: “ Ha olmuş ha olma­
mış penceremiz;/Akar suda 
aksimizden eser yok.”  Gene 
insan temizliğini ve “ şef­
faflığını”  aynada (suda) bu­
lur: “ Bir havuz kenarında 
yanyana oturmuşuz;/Bu su 
bizim gölgemiz, biziz şeffaf 
ve temiz.”  Simgecilerde ol­
duğu gibi simgeyle gerçeğe 
varma, kuşkusuz, Cahit 
Sıtkı’da da sözkonusudur.
Ama onlardan ayrılan yanı, 
Cahit Sıtkı’nın sözcüklere 
aşırı ölçüde değer vermesi­
dir. Başta da görüldüğü 
gibi, Haşim’de renk olan, 
ses olan, daha başka şeyler 
de olan sözcükler, Cahit 
Sıtkı’da anlamı yoğunlaştı­
ran bir öğedir. Ona göre
sözcük, “ annedir, dosttur, 
kadehtir, hasrettir, hayal­
dir, yani bir mânası, bir 
tedaisi, bir gölgesi, hatta 
bir rengi ve tadı olan 
nesnedir.” Bu nedenle şiir 
başka bir dile çevrilemez. 
Çevrilince sözcükler ses ve 
çağrışım değerini yitirir.
Zaman zaman bu boşluk 
duygusunun yaşama sevin­
cine dönüştüğünü görürüz. 
Ama, gene de şiirsel bir 
hüzün vardır hepsinin teme­
linde. Sevgiyi yüceleştirme, 
sevgili karşısında duyulan 
tapınç düzeyindeki coşku­
lanma hep bu hüzünle bes­
lenir. “ Ancak sen tazelikte 
gül yaraşır pencereme;/Uy­
kusuz gecelerimde kokusu­
nu duyduğum.”  dizelerinde 
sevgilinin ne denli yüceleş- 
tirildiğine ve sevgiliden u- 
zaklığın yarattığı hüzne ta­
nık oluruz. Oysa o, öldük­
ten sonra bile sevgi gücünü 
yitirmeyecektir. Sevgilisi­
nin güzelliğini kabirde bö­
ceklere ezberletecektir. 
Mahşer günü sesi duyu­
lunca da, “ Ortalığa düşmü­
şüm seni arıyorum” diye­
cektir. Gizlisiz saklısız bir 
coşkuyla şöyle seslenir:
Ben aşk adamıyım,/Sev- 
>meye geldim insanları, /  
Gönlümle, elimle, kafamla
sevmeye; /Hesapsız, karşı­
lıksız,/Ayrılık gaynlık gö­
zetmeden.
Bu sevgi öyle düzeylere 
ulaşır ki, şiirimizin şu en 
güzel dizeleri dökülür Cahit 
Sıtkı’mn dost dilinden:
öyle dalmışım ki, bu 
akşam üstü,/Komşu arsa­
dır gözümde gökyüzü.
Koşun çocuklar, koşun 
komşu kızlar,/Avuçlarıma 
sığmıyor yıldızlar.
Gündüzün aldatıcı ger­
çekliği yerine, gecenin, ay­
nanın, rüyanın sonsuzlu­
ğunu koyar. Umut orada­
dır. Şu dizeler de bunu 
kanıtlıyor:
Güneşe kavuşabilmek için 
çocuk,/Gündüzün boş yere 
çırpınır durur. /Nihayet, ni­
hayet geceleyin ço cu k ,/ 
Koynunda güneşle beraber 
uyur.
Cahit Sıtkı Tarancı koy­
nunda güneşle girdi topra­
ğa. Bir çocuk gibi. Şiir 
güneştir bir bakıma. Güneş 
toprağa can verir, şiir insa­
na. Toprak ürünüyle top­
raksa, insan da duyarlığıyle 
insandır. Cahit Sıtkı yeni 
bir duyarlık yaratıcısı ol­
muştur şiirimizde. Gökyü­
zünün başka renginin de 
olduğunu, taşın sertliğini o 
göstermiştir. İnsanın dışsal 
değişiminden çok içsel deği­
şiminin büyüklüğüne o çek­
miştir ilgiyi, “ ömrümde 
Sükût” , “ Otuz Beş Yaş” , 
“ Düşten Güzel” ve “ Son- 
rası” nda toplanan şiirleri 
tek bir şiir gibidir, özellikle 
insandaki ikilemi, duygusal 
dalgalanmayı, insanın iç 
gerçeğiyle dış gerçeği ara­
sındaki uyumu (ya da u- 
yumsuzluğu), insanın ev­
rensel anlamdaki varlığını, 
karamsarlık-yaşama sevinci 
arasındaki gelgitleri duyur­
ması yönünden. Bütün bun­
lar, ozanın yarattığı o bü­
yük insan sevgisinde odak­
laşmaktadır. Mahşer günü, 
sesimizi duyar duymaz or­
talığa düşmüş bizi ararkan 
görürsek Cahit Sıtkı’yı, hiç 
şaşmayalım.
©
H asta yatağında, 21. aralık. 1954
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 1 8 5 6 0 1 0 *


Cahit Sıtkı'nın şiiri gerek duyarlılık, gerek biçim yönünden büyük dalgalanmalar göstermez

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/138286/3/001581856010.pdf

Cahit Sıtkı'nın şiiri gerek duyarlılık, gerek biçim yönünden büyük dalgalanmalar göstermez

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository