Taha Toros Arşivi, Dosya No: 20-Refi Cevad Ulunay.



Not: Gazetenin "Sanat ve Edebiyat" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ulunay, [Refi Cevad]

Istanbul Sehir University Repository

f SAN’AT v e EDEBİYAT 4
Divan edebiyatında
Tarih gösteren mısralar
Ebcet hesabi - Tarihçi şâir : Sürurî - Hüznî, Sürurî oiuyor - Sünbüksğlu | 
Vehbi - Hicivler, heziHer - Hükümdarların tarihleri - Meşhur mısralar - 
Ta'msyeden Haberi olmayan şâir - Fuad Paşanın kitabesi - Şâirlerin vefat j 
tarihleri - Sürurinin sanatlı tarihleri - Şeyh Galip ve Sürurî
Sırf $arita -ait o*#n bo s-mat 
eski edebiyatımızda pek ehem­
miyetli bir mevki tutmuştur. 
Şiirde tarihin, ne demek oldu­
ğunu anlamak için evvelâ Eb- 
eed hesabım bilmek icap eder. 
Bu hesaba göre bazı harflere 
bir kıymet-verilmiştir. Meselâ; 1 
elif — bir, B — - 2. C • 3, D ~  j 
dört, ilâh.
Bu yolda söylenen mısraları ; 
terkip eden adet cemedildiği 
takdirde yekin, hâdisesinin vu- 
kubtüduğu tarihi gösterir. Bu 
itibarla söylenen sözün de vak­
aya temas etmesi icap eder. 
Eski sairlerin pek an'atlı ta­
rihleri vardır. Fakat bunların 
içinde en büyük şöhreti olan 
meşhur (Sürurî) dir. Asıl is­
mi Seyid Osman olan Sürurî 
hicrî tarihle 1105 senesinde A- j 
danada doğmuştur. Yeni şiire j 
heves ettiği zamanlar (Hüznî) | 
mahlasını almıştı. Kendisinde; 
tarih söylemek merakının 1178] 
de başladığım, yine kendisinin, 
şu mısıamdan anlıyoruz:
Enini rakamla eldi
müverrihliğe . heves
1103 de lstanbula geldiği za­
man Şeyhülislâm Tevfik Efen­
diye intisap etmiş o da şairin 
mahlasım (Sürür i ) ye tahvil ey­
lemiştir.
Sürurinin (hezıl) vâdisinde- 
kî eş’an müstehceniiğile meş - 
hurdur. Bilhassa bidayette kâh 
yalığında bulunduğu Sünbüiza- 
de Vehbi ile küfürleri (Hezel i - 
yat) mm eu mülevves sahife - 
lerini teşkil eder.
Sürurî tek başına bütün &- 
Jeyhtarlarına kafa tutmuştu, j 
Lisanından (Şeyh Galip) bile! 
kurtulmadı. Edebiyat tarihi - 
m izce yalnız Sürurinin Hezeli- 
yatı mevcuttur. Vehbi bütün bu 
vadide söylediklerini yakıp 
mahveylediği için muarızına ne 
suretle mukabele eylediğini bil­
miyoruz.
Hezeliyatı bir tarafa bırakı - 
brsa bilhassa tarihleri fevka­
lâdedir. Sürurî ile Vehbi biri - 
birlerine doya doya küfrettik - 
ten sonra barışmışlardır. Hat­
tâ <Vehbi) nin hastahğmda 
“ iyadet,, ne gittiği zaman eski 
haşininin tarih söylemekteki 
meharetini bilen Vehbi:
— Sürurî! Ben ölürsem vefa­
tıma ne tarih söyliyeceksin ? 
diye sormuş. Sürurî de bilbe- 
dahe:
/ Wiñjtit-Kays., de başrolsün 
İlâhi Vehbî
diyerek Vehbinin islâmdan ev­
vele ait bir arap şairi ile haş- 
rolmasım temenni etmiş ve bu
YAZAN
U L U Iİ A Y
temenniye (Vehvi) öfkelenme­
miş:
— îmri-ül-Kays'da az adam 
değildi.
Cevabın; vermiştir.
Tarih gösteren mısralar ek­
seriya büyük hâdiselerde, do - 
ğumlardâ, ölümlerde, sadaret 
tevcihlerinde kullanılır.
Eski hükümdarlardan da bir 
çoğu tarih söylemeğe meraktı 
idiler. Fatih Sultan Mehmet, îs- 
taubulu aldığı zaman fetih tari­
hini şu mısrala söylemiştir:
Fethi IsUmhula fırsat
h tdmad ıkır em elûti 
Fe*h trf-üb H altsa Mrheataned 
A tüdi tasrih (Aherûn) j
(Aherûn gelimesi ebeed besa-1 
bile îstanfoıılun hicrî olarak fe-1 
tih tarihi olan 852 ye müsavi-j 
dir.) j
Dördüncü Murad Bağdadı fet- ] 
hettiği zaman fetih tarihini şu 
mısrala söylemiştir:
Feth)% Bagdad« tarik oldu 
% (  (iaznrn )
Bir meezub tarafından di- \ 
vanda şehit edilen Sokollu Meh-1 
met Paşanın vefatım şairler şu 
mısrala gösterirler:
Hükmü hakin şehid oldu
Mehemmed Paşa
Kimse tarafından sevilmiyen 
Nasün Paşanın katli üzerine şu 
tarih söylenmişti.
Âlemin »tüldü ıtüzü katU 
Nas/uhi bilicek.
Zurnacı Mustafa Paşanın Ka­
ragöz Mebmedi defterdar yap­
masına da şairler şöyle söyle - 
inişlerdi.
Çaheak znmasmı çikdı
cebinden Karagöz
Köprülü Mehmet Paşanın 
Bozcaada ile Limniyi fethine 
şu suretle tarih yapılmıştır:
JÂmni, Bozca ada fethi
Mehemmed Paşa.
Bu büyük vezirin vefatı tarih? 
pek san’atlidir.
Fazıl Ahmet Paşa ramanın
Hisarı Kandiyc alındı bin
seksende düs*rmndm<
mısraı abced hasebile de bin 
seksen adedine müsavidir.
Tamiyeli tarihler de pek sa- j 
narlıdır. Tamiye mısrada fazla 
yahut eksik olduğu takdirde bu j 
adedi diğer bir mısrala ziyade- j 
lestirmek veyahut azaltmak! 
sanatıdır.
Bat Halil Nihat’ın himmetile ] 
tebdileıı ‘Nedim,, in divanın- i 
da Nedime atfen yazılıp sonra 
onun olmadığı tasrih edilen
Namı İsa gökden mdi •
şüphesiz şehzadeye i
mısraını yapan şair tarihinin 
beğenildiğini görünce:
—  Efendim! demiş. Tarihim 
tam değildir. Beş fazladır.
Tarihi okuyan tashih et­
miş:
— Daha iyi ya. Tamiyeli ol­
muş. (Şüphesiz) diyorsun (b) 
beş etmez mi ?
Tamiyeli tarihlerin en güzel­
lerinden biri de Belgradın fethi 
üzerine vaalan tarihtir:
Çıkarışı (leşken küf farı)
dedim tarihin 
Bel orad kaVasını aldı
Mehemmed Pasa
İkinci mısraın yekûnundan 
(leşkeri küffar) terkibinin mü­
savi olduğu adet tarhedilirse 
fetih tarihi meydana çıkar.
Sami Paşanın sadırazam Fu­
at Paşa hakkında yazdığı:
Ey zmti sahib nefes
diye başhyan meşhur mezar 
kitabesinin;
Tarihidir ismi (gafur) 
Sami erler mm  zuhur 
A f olunur her bir küsur 
Allah be». B'ikî heves.
kıt’asmdan anlaşılıyor ki (ga­
fur) kelimesi (1286) ya] 
müsavidir. Üçüncü mısrada 
kusur olduğu söylenen bir raka­
mı bu atletten çıkarılırsa Fuat 
Paşanın vefat tarihi ölen 1285' 
adetli elde edilir.
Beş sene, on gün, üç ay oldul 
veziri n’s-vm 
Köprülü mülkü, üdem 
köprüsüne basdt ha,
Tamiyeli tarihlerden maatk 
bir de yalnız noktalı harfli; i 
sayılan tarihler vardır ki on 
iara “mücevher,, denilir. B ı 
gibi tarihleri söyliyenleı mutla-
k mücevher olduğunu ima e-
derier. Moselâ Defteri» 
ana İzzet
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* o o 1 s 1 o


Divan edebiyatında tarih gösteren mısralar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository