Taha Toros Arşivi, Dosya No: 205-Eski Tiyatro Dokümanlarıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Taner, Haldun

Istanbul Sehir University Repository

/ c? • /y t
HALDUN
fANER hak dostum diye başlayım söze.
Birik imsiz uygarlık olmaz
r
EMAL Tahir’in isabetli bir teşhisi vardı: “Batılı 
aydın bir birikimin üstüne konar, orada her a- 
landa enine boyuna incelemeler yapılmıştır. O 
kendi yaratma gücünü bunları alıp, eritip geliştirmeğe 
harcar. Böylece de daha verimli olur” derdi. Oysa biz­
de iş öyle değil. Çoğu alanda bizden önce, bize hazır 
materyeli işleyen pek olmamış Sanatçı olalım, bilim 
adamı olalım, daha önce yapılana hazıra konmak ko­
laylığından yoksunuz. İşimizin gerektirdiği inceleme­
leri, asıl işimizi bırakıp biz kendimiz yapmak zorunda 
kalıyoruz.
Yirmi yıldır Edebiyat Fakültesi'nde tiyatro tarihi o- 
kutuyorum. Elimi attığım zaman bulabileceğim mater­
yalin azlığı belimi büküyor. Kaynakların çoğunun ya­
bancı oluşu ise insanı ayrıca utandırıyor. El, bizim ti­
yatromuzu bizden önce, bizden iyi incelemiş. Biz ise 
halk temaşamızı, bayağı âdi diye yaftalaşan batı özen­
tisi aydınlar bu ihmallerine sözüm ona, kendi akılla­
rınca bir de hafifletici sebep bulduklarını sanmışlar.
Ankara'da aynı branşta ders veren sayın meslek­
taşlarım Metin And, Ûzdemir Nuiku, Sevda Şener de 
ayni güçlüklerle karşı karşıyalar. Onlarda benim gibi, 
kendi göbeklerini kendileri kesiyorlar
M UNSTERDE BİR TÜRK 
EDEBİYATI SES ARŞİVİ
Geçmişin birikimini bilinçli bir şekilde toplamak, 
tasnif etmek, işlemek, Batı’lının kanına işlemiş 
1950’terde Münster Üniversitesi Şarkiyat Kürsüsü 
Profesörü Prof. Taeschner, Anadolu’da birlikte yaptı­
ğımız Sanat Tarihi gezilerinde bana bir projesinden 
söz etmişti. İstanbul'a dönünce yaşamakta olan bütün 
ünlü Türk edebiyatçılarının sesini ses bandlarında 
zaptetmek istiyordu. Kendisine yardımcı oldum. Yahya 
Kemal, Abdülhak Şinasi Hisar, Refik Halid’den baş­
layarak bütün yaşlı, orta yaşlı, ve genç yazarları kendi­
si ile tanıştırdım. Her birinin kendi sesinden şiirlerini, 
hikâyelerini, roman bölümlerini banda çekti. Dörtbaşı 
mamur bir Türk edebiyatı ses arşivi yaptı. Bizim üni­
versitemizde bulunmayan böyle bir arşiv, halen ya 
Münster Üniversitesi Şarkiyat Kürsüsünde, ya da 
profesörün terekesinde bulunuyor.
Türkiye’de yalnız rahmetli dostum Bâki Süha 
Edipoğlu zamanında, İstanbul Radyosu, böyle bir ses 
arşivi girişiminde bulundu. Bildiğim kadarı o da bölük 
börçük kaldı.
ESKİ SESLER 
KAYBOLUP GİTMİŞ
TR T Kültür Yayınları Şefi Sayın Oktay Arayıcı 
1968’de beni 300 dakikalık bir Ramazan programı için 
(Alevlendirdiği zaman, öğretici nitelik taşımasını 
öngördüğüm bu programda dinleyicilere eski rama­
zanların ünlü sanatçılarının seslerini dinletebilmek o- 
lanağını bulamamıştım. Abdi efendinin, Hamdi 
efendinin, Küçük İsmail efendinin, Meddah Ismet’in, 
Kadri efendinin Eliza Binemecıyan'ın, Muvahhid’ln, 
Şadi Fikret’in, Burhanettin Tepsi’nin, hattâ Raşid 
Rıza nın seslerini kimse zaptedip geleceğe bırakmayı 
düşünmemiş. (Bak ne suret gösterir seyreyle ibret 
perdesi) adı ile sunduğum o programda sadece o devri 
yaşamış canlı tanıkların onları tarifleri ile ve inceleyi­
cilerin yorumları ile yetindim. Bir de günümüze kala­
bilmiş yaşlı sanatçıları mikrofona getirdim.
Hiç değilse onların sesini zaptetmiş olduk. Ayrıca 
başka bir vesile ile rahmetli Behzat Budak’tan rica e- 
derek onun (Merakî)nin başındaki unutulmaz tiradını 
ses olarak zaptettim. Budak’ın bunun için istediği 500 
lirayı o tarihte biraz yüksek bulan kuruluş, şimdi elin­
deki bu tarihi materyalin değerini acaba biliyor mu 
dersiniz?
(Sersem Kocanın Kurnaz Karısı)nı yazdığım sıra­
larda bir de Mınakyan’ın sesini dinlemiştim. Evet, 
yanlış okumadınız, 1910’da Paris Paçavracıları oyna­
nırken bir tiyatro ve tarih meraklısı 
bunu o zamanın tekniği olan telli rulo sistemi ile tesblt 
etmiş. Başka bir tiyatro - sever de o rulodan gelen se­
si bir ses bandına almış. Çok cızırtılı olmakla birlikte 
Mınakyan’ın bütün ses hünerleri bu kısa pasajda belir­
li bir şekilde yansıyordu..
İlk Türk operetlerinin, İsmail Hakkı beyin Çuhacı- 
yan’ın müziklerinin Cemal Sahir operetlerinin bizde en 
küçük bir ses kalıntısı yoktur.
Neden? İçinde bulunduğumuz zaman süresince 
pek değerini bilmediğimiz bu olayların yirmi, elli, yüz 
yıl sonra ne zengin tarihi bir birikim teşkil edebile­
ceğini aklımızın köşesine dahi getiremediğimiz’ den.
Bu ramazan da bu sefer televizyon yöneticileri 
benden yine eğitici nitelikte beş yayın istedikleri za­
man ayni materyelsizlik güçlüğü ile karşılaştım. 
Görüntüye sunulabilecek eski tiyatro aktör ve temsil 
fotoğraflarını topladım. Eski film arşivlerini taradım. 
Bir yangından nasılsa kurtulmuş Hazım’ın kendi sesi 
ile oynattığı bir Karagöz’le, Komiki Şehir Naşid’in 
Kavuklu Ali bevle bir ovun sahnesinin sadece bir 
buçuk dakikalık bir sesli film sekansını oğlu Selim’den 
bulup dinleyicilere sunmak olanağına kavuştuk. Ama, 
hepsi o kadar.Tarihî nitelik kazanın bu dokümanların, 
bir kopyesi bir tiyatro müzemiz olsa, hemen oraya ve­
rilebilirdi. TR T arşivinde !:ayboluncaya kadar şimdilik 
orada duracaklar.
BİR TİYATR O  MÜZESİNE DOĞRU.
Gazetede bunlardan yakınırken. “Niye hâlâ bir ti­
yatro müzemiz yok” sorununu attım. Milliyet Sanat 
Dergisi’nin odasında idik, Bu dergiyi Avrupa’daki
benzerlerinden hiç aşağı kalmayan bir kalite ve dina- 
nizm içinde çıkartan ve yüzüncü sayısına vardıran 
genç ve ülkücü arkadaşlarım beni desteklediler ve yü­
züncü sayısı “Bir Türk Tiyatrosuna Doğru” sloganı V6 
esprisi İçinde hazırlamaya karar verdiler. Bu konuda 
değerli fikirlerini öğrenmek için uzmanlara, bilim 
adamlanna, arşivcilere bazı sorular hazırladık. Dünya 
Tiyatro Müzelerinden fotoğraf ve bilgi istedik.
1955’de Viyana’da düzenlenen Uluslararası Tiyat­
ro Sergisi başta olmak üzere çeşitli ülkelerde çeşitli 
Tiyatro müzeleri gördüm. Bir kaçımda çağrılı olarak 
eski halk temaşamız üzerine konferanslar verdim. Ba­
tıda sade başkentlerde değil, öbür kentlerde de tiyatro 
müzeleri var. Hatta tlyatrolann kendi özel müzeleri 
var.
Ayrıca Stanislawski Müzesi gibi yalnız bir büyük 
rejisöre ayrılmış kişisel müzeler MaxRehinhardt arşivi 
gibi, kişisel arşivler var.
TONELM USEUM
Örneğin, size bir fikir vermek için bilinçli bir tiyat­
ro Müzesinin neler teşhir ettiğini sıralamak isterim. 
Geçen yıl çağrıldığım Amsterdam Kraliyet Müzesi, 
öbür adı ile Toneel Museum’un alt katında koca bir kü­
tüphane, bir alfebetik Kartoteks var. Yine aynı katta 
bir gösteri salonunda, gereğinde tiyatro tarihi ile ilgili 
filmler, Dialar, Epi dlaskoplar gösteriliyor. Konferans­
lar veriliyor.
Alt kat salonlan da, tiyatroyu yansıtan klâsik Hol­
landa ressamlarının tablolan ile ve heykellerle değer­
lendirilmiş. On altıncı yüzyıl panayır tiyatrolarını yan­
sıtan Peter Balten’in nefis tablosundan gözünüzü ala­
mıyorsunuz. Yine alt kat salonlarda eski oyunların iç­
ten ışıklanmış dekor maketleri, tiyatro maketleri yer 
alıyor. Devamlı bir sinema projektörü, küçük bir ekran 
üzerinde bir dekor değişiminin altı safhasını hareket 
halinde gösteriyor, üst kat salonlarda tarihi tiyatro 
kostümleri tiyatro afişleri el ilânlan, aksesuvar ve rek- 
vizit sergileniyor. En üst katta müze müdürünün bü­
rosu bulunuyor.
BARI ELDEKİLER KAYBOLMASIN
Türkiye’de bir tiyatro müzesi nasıl kurulur? Buna 
ya Kültür Bakanlığının ya da bir vakfın el atması gere­
kir. İşin tekniği uzmanlarca hazırlanır, ama gerçekleş­
mesi sermaye ister, ya devlet desteği ya bir Vakfın ar­
kalaması gereklidir.
Bugün tek tek ellerde tarihi değerde tiyatro 
materyeli az da olsa vardır. Sayın Raif Oğan'da 
yüzlerce tuluat defteri vardı.
Sayın Metin And kendi yolunu kendi açan bir bi­
lim adamı olarak, her bulduğu belgeyi toplayarak 
âdeta kişisel bir müze kurdu. Ankara Tiyatro Kür­
süsünün arşivinde de değerli belgeler olduğunu tah­
min ederim. Rahmetli Celâl Esad Arseven’de de tarihî 
belgeler olduğu söylenirdi. Rahmetli Behzad Bu- 
dak’ın değerli Karagöz kolleksiyonu vardı. Kaybolup 
gitti. Perakende olarak daha kimbilir kimde, neler 
çıkar.
İş şu müze işinin gerçekleşmesindedir. Bu nüve 
etrafında bütün materyal kristalize olur toplanır, 
birikir. Bilinçli bir tasnife tâbi olup kamuya ve gelecek 
kuşaklara sunulur.
BİR TÜRK TİYATR O  MÜZESİNDE 
NELER SERGİLENEBİLİR
Önce bir kütüphanede Türk Tiyatro Tarihi ile ilgili 
literatür bulunabilir. Georg Jakob, Ignaz, Kunoş, 
Theodor Menzel, Helmut Ritler, Teodor Kasab, Selim 
Nüzhet, Sabri Esat, Ahmet Kutsi Tecer, Ismail Hakkı 
Baltacıoğlu gibi halk temaşamıza, Refik Ahmed 
Sevengil, Ahmed Hamdi Tanpınar gibi bütün temaşa­
mıza yönelmiş, eski inceleyicilerin eserleri, resimleri 
bu bölümde sunulur.
Alfabetik bir kartoteks bütün yerli ve yabancı in­
celemeleri ve İnceleyicileri toplayabilir. Eldeki bütün 
tiyatro eleştiri kupürleri, program dergileri biletleri el 
ve duvar ilânları da ayn bir köşeyi kaplayabilir.
Arşiv bölümünde eski orta oyunu, tekerleme, 
Karagöz, meddah, tuluât, köy oyunları metinleri, 
mümkünse el yazısı İle manutsript olarak biriktirilir.
Fotoğraf arşivi, eski tiyatro binalarını, eski sanat­
çıları, yazarian, temsil resimlerini, dekor resimlerini 
kapsayabilir.
Bir başka bölüm, kostümleri sergileyebilir. Meselâ 
Naşld beyin vaktiyle çok zengin bir gardrobu vardı, 
heba oldu gitti. Hamdi’nln kavuğu, Abdi’nin cübbesi 
sağ kalıp böyle bir sergiye konsa ne kadar sıcak ve 
renkli bir şey olurdu.
Eski oyunların tarihi aksesuvan, örneğin tarihi 
(Taş Parçası) nın, oyunda Remzi’yi = Râşit Rıza’yı öl­
düren tuğlası. Mtnakyan’ın zehirli yüzüğü. Eliza Bine- 
m icyan’ın kolyesi ve benzerleri de bir 
müzenin can alıcı objeleridir.
Ses arşivi eldeki mevcut tırtıllı rulo, tel, plâk, ses 
bandı aracılığı İle tespit edilmiş seslerin toplandığı 
bölüm olabilir.
Müzik arşivi, müzikli eserler, sahne müzikleri üze­
rice fikir verir.
Film arşivi eski filmlerdeki eski sanatçılann 
görüntülerini bir araya getirir. Yukarda sözünü ettiğim 
Naşit Sekansı gibi..
Hasılı bir Türk tiyatro müzesini oluşturacak bö­
lümler çoktur. çeşitlidir. Birikim vardır. Ama 
dağınıktır.
Bütün işbunun ilk adımının atılmasındadır. Gerisi 
muhakkak gelecektir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Birikimsiz uygarlık olmaz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository