Taha Toros Arşivi, Dosya No: 3-B Harfi Gayrimüslimler (Blak Bey'ler, Balyanlar, Braune)İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Batur, Selçuk

Istanbul Sehir University Repository

MİMARLIK 
Balyan Ailesi —t  * v  & f rü - ^  i-* y 1089
OsmanlI mimarlığının son dönemi­
nin en önemli adları olarak anılan Bal- 
yan’lar, ardarda dört kuşakta baba, 
oğul ve kardeşler olarak hemen bütün 
bireyleri hassa mimarı olan Ermeni Kö­
kenli bir ailedir. “ Balyan”  veya 
“Baliyan”  soyadını taşıyan bu mimar­
lar, verimli ve etkin bir meslek yaşa­
mını yaklaşık bir yüzyıl boyunca ve bir­
birlerini izleyip tamamlayarak sürdür­
müşlerdir. Çok sayıda ve büyük yapı­
ları içeren meslek yaşamları, hassa 
mimarı olarak yetkili kişilikleri, profes­
yonel yetenekleri ve yaşadıkları döne­
min isteklerini karşılamadaki sezgi ve 
duyumları, Balyan’ların öne çıkmala­
rına ve mimarlık alanında bir çeşit ege­
menlik kurmalarına yol açmıştır.
Aile mesleği geleneği, hassa mimarı 
veya hassa başmimarı olarak ailenin 
sahip olduğu süreklilik, Balyan’ları 
çarpıcı kılan özelliklerden biridir. Ay­
nı adı taşımanın, bir öncekinin etki ve 
başarı mirasını kullanmanın avantajı, 
babadan oğula ve kardeşten kardeşe 
aktarılan deneyim birikimi, Balyan’la- 
rın başarı grafiğini yükseltmede oldu­
ğu kadar, bu adın hatırlanıp öğrenil­
mesinde de etkili olmuştur. Kendini 
unutturmayan, tersine yenileyen bir 
ad olarak Balyan ların ortaçağın zana- 
atkâr ailelerini hatırlatan bir süreklilik­
le, 19. yy da İstanbul gibi bir metro­
polde ortaya çıkması ilginç ve öğreti­
cidir. Mimarlık eğitiminin tarihi açısın­
dan Balyan örneği, zanaatkâr aile ge­
leneğinin bir yanıyla hâlâ canlı oldu­
ğunu göstermektedir, ilk üç kuşağın 
mimarları, mesleği, geleneksel yön­
temle iş içinde ve uygulamada en alt 
basamaktan başlayarak öğrenmişler­
dir. Geleneğin çözülüşü de yine Bal­
yan örneğinde izlenmektedir. 19. yy'ın 
ikinci yarısında koşullar değişmiştir ve 
geleneksel eğitimden gelen Garabet 
Balyan, çağının gereksinmelerini ön­
ceden farkeden uyanık bir dikkat ve 
uzak görüşle oğullarını akademik eği­
time yönlendirmiştir. 19. yy’ın ortasın­
daki Balyan etkinliğinde bu öngörü­
nün büyük payı olmalıdır. Buna da 
bağlı olarak Garabet Balyan, ailenin 
kilit bireyi durumunda görünmektedir. 
Kapalı ve baba işliğiyle sınırlı meslek 
hazırlığının, yerini Saint-Barbe veya 
Ecole des Beaux Arts öğretimine bı­
rakması hızlı bir açılışı örneklemekte­
dir. Akademik öğrenim ve özellikle 
Fransa deneyimi, Nikoğos ve Sarkis’- 
in yalnız mesleki formasyonunu değil 
motivasyonlarını da önceki Balyan ku­
şağından ayrılan bir yönde belirlemiş 
olmalıdır. Örneğin, girişimci ve müte­
ahhit Sarkis’le karşılaştırıldığında Kri- 
kor Balyan yetenekli ve naif mimar gö­
rünümündedir.
Balyan’ların mimarlık tarihinde eşi-
Balyan Ailesi
SELÇUK BATUR
ne az rastlanan bir süreklilik ve etkin­
likle çalışmaları, 18. ve 19. yy’ın tari­
hi koşullarıyla ilgilidir. OsmanlI’nın Ba­
tı’ya açılışı daha Lale Devri’nde kent­
sel çevreye ve mimarlığa yönelik ilgi­
lerin gelişmesine yol açmıştı. Merak­
la başlayıp özenme, öykünme ve be­
nimseme çabasına dönüşen ilginin 
karşılanmasında Hıristiyan tebaanın 
dil, din ve kültürel elverişlilik özellik­
leri vardır. Ayrıca, Batı’ya açılmanın 
devlet politikası olduğu bir dönemde 
bunu kolaylaştıracak kesirn veya un­
surların önem kazanması doğaldır. 
Dolayısıyla bu kesimlerin öne çıkma­
sı, bu evrenin özel koşullarına bağlı ol­
maktadır.
Öte yandan, OsmanlI Devleti’nin çe­
şitli din veya etnik toplulukları birara- 
ya getiren yapısı, doğal olarak iş ve 
çalışma alanına da yansımaktadır. As­
lında Hassa Mimarları Ocağı ’nda her 
zaman gayrimüslim mimar veya kal­
faların bulunduğu bilinmektedir. Bu 
koşullarda, Senekerim veya Krikor ve­
ya Garabet Balyan’ın hassa mimarları 
olmalarının olağandışı sayılmaması 
gerekirdi. Buna karşın, özellikle 19. 
yy’da gayrimüslim mimarların adları 
öne çıktıysa, Batılı biçimlerin devşiril- 
mesi ve kullanılmasıyla bunların kül­
türel koşullanmalar bakımından daha 
esnek olabilmelerinde ve asıl önemli­
si Batı’ya açılmanın sağladığı eğitim 
ve kültürel temas olanaklarını daha ko­
lay, çabuk ve bilinçle kullanmalarında 
aranmalıdır. Gayrimüslim mimarların 
veya genel olarak gayrimüslim toplu­
lukların ekonomik ve kültürel gelişme­
lerinin ve Batı’ya açılan ortama kolay 
ve hızlı uymalarının gerisinde sanayi­
leşmiş ülkelerin Osmanlı imparatorlu­
ğu üzerine siyasi hesaplarının teşvik
Garabet Amira Balyan.
ediciliği kuşkusuz vardır. Ama bunun 
Balyan olayındaki payı herhalde do­
laylıdır. Aslında Balyan soyadlı mimar­
lardan birçoğunun meslek adamı ola­
rak yetenekleri ve Osmanlı mimarlığı­
nın evrim sürecindeki rolleri her türlü 
siyasi istismarın dışında tutulması ge­
reken düzeydedir.
III. Selim’in padişahlığı ve Nizam-ı 
Cedid döneminin ilk yıllarından itiba­
ren hassa mimarı olarak çalışan Bal- 
yan’ların toplu yapı listesi incelendi­
ğinde neredeyse dönemin resmi yapı 
programıyla karşılaşılmaktadır. Yapı­
ların tümü, birkaç kilise ve konut dı­
şında saray veya devlet kuruluşlarına 
aittir, ikinci olarak yapılar, genellikle 
gerek kentsel değişmeyi gerek yeni 
program ve tasarım ilkelerini belirle­
yen büyük organizasyonlardır; kent­
sel dokuyu değişime zorlayan büyük­
lükte kararlardır. Dolmabahçe Sarayı 
kompleksi, Selimiye Kışlası, Harbiye 
Nezareti binaları tek yapı ölçeğinde 
kalmayan, çevreyi ve kentsel dokuyu 
etkileyen, ölçekleri değiştiren örnek­
lerdir.
Batılılaşmanın içeriğini ve program­
larını kavramak, nasıl algılandığını öğ­
renmek, eğilim ve özlemlerini tanımak 
konusunda Balyan mimarlığı önemli 
ipuçları vermektedir. Bu mimarlar, bü­
yük ve özgün bir mimarlık geleneğinin 
ve kültürünün çok farklı ve yeni bir ta­
rih ve kültürle karşılaşmasında arake­
sitin yumuşak, anlamlı ve zengin ol­
masını sağlamıştır. Yüzyıl sonunun 
yabancı mimarlar dönemiyle karşılaş­
tırıldığında, Balyan’lann pek çok ya­
pısında kendini belki hemen ele ver­
meyen, ama yüzeysel olmayan bir ba­
kışla incelendiğinde farkedilen bir ye­
rellik, özgünlük ve Osmanlı geleneği­
ne bağlı bir espri ve sağlamlık vardır. 
Yerleşme ve çevre düzeninden plan 
şemalarına ve dekorasyonuna kadar 
yayabileceğimiz bir sağlamlık ve öz­
günlük ülkemizde son yüzyılda bir ko­
lonyal üslûp evresinin açılmasını en­
gellemiştir. Örneğin bir Sa’dabad dü­
zenlenmesi, Çırağan veya Dolmabah­
çe Sarayı veya Bendler dizisi, kesin­
likle kolonyal modeller değildir. Eko­
nomik çöküşe ve Batı ya açılmanın ba­
ğımlılığına karşın İstanbul, mimarlık 
alanında metropol özelliğini ve düze­
yini korumuştur. Bu düzeyin tutulma­
sında Balyan yapılarının büyük payı ol­
duğu düşünülmelidir.
Balyan ailesinin özellikle ilk kuşak­
ları Osmanlı kültür ve geleneği içinde 
yetişmiş bireylerdir. Düşünce ve du­
yarlılıklarında Doğulu ve Osmanlı 
renkler bulunmalıdır. Anadolu’ya öz­
gü ve kültür sentezi olarak böyle bir 
mimarlık geleneğine dayanmanın gü­
veni, hemen bütün yapılarında hisse-
MİMARLIK 
Balyan Ailesi
dilmektedir. Batı mimarlık geleneğinin 
karşısında genellikle salt aktarıcı ve 
uygulayıcı olmakla yetinmeyen, tersi­
ne kendi yanıtını arayan bir tavır için­
de oldukları sezilmektedir. Yapıların­
da Batı mimarlığından ödünç alınmış 
elemanlar kullanılmışlardır. Ama dik­
katli bir bakışla, günün modası ve ge­
reği olarak kullanılan bu elemanların 
biçim veya şemaların farklı tasarım ka­
lıpları içinde yeniden yorumlandıkları 
gözlenebilir. Örneğin bir Çağlayan 
Kasrı ve onun su elemanıyla ilişkisi, 
örnek alındığı söylenen Fransız dü­
zenlemelerine bir karşı projedir 
(contre-projet), bir yanıttır.
Özgün ve büyük bir mimarlık gele­
neğinin içinde olduklarının farkında ve 
bilincinde olma, bu mimarlarda gele­
neği doğrulayan bir yap yapma tutku­
su olarak belirmektedir. Bu tutku Bal­
yan soyadlı mimarların en genel ve or­
tak özelliğidir ve büyük yapım organi­
zasyonlarında uluslararası düzeyi tut­
turma istek ve çabasına dönüşmekte­
dir (Burada gelenekle kurulcfuğunu 
söylediğimiz bağ, kuşkusuz OsmanlI 
mimarlığının klasik sayılan biçim ve 
programlarının kullanılması anlamın­
da olmayıp, tarihi mimarlık mirasının 
verdiği güven ve birikimle Batı mimar­
lığından alınmış biçim ve programla­
rın yeniden tasarlanması ve yer yer 
özgün sentezlerin gerçekleştirilmiş ol­
masıdır.) Bu açıdan bakıldığında bir 
Çırağan Sarayı nın veya bir Maçka Si- 
lahhanesi 'nin veya Akaretler dizisinin 
uluslararası literatürde henüz tanın­
mamış olması, Osmanlı mimarlığı adı­
na önemli bir eksiklik sayılmalıdır.
Krikor Amira Balyan
Balyan ailesinin ilk kuşağının en 
önemli kişiliğidir. III. Selim ve II. Mah- 
mud döneminde inşa edilmiş başlıca 
kamu yapılarının ve sarayların mima­
rı olarak tanınmaktadır. Yapı listesin­
de altı saray, dört kasır, altı kışla, bir 
cami, iki kilise, iki büyük bend vb. bu­
lunmaktadır.
Cami, kiliseler ve bendler özgün du­
rumlarını korumaktadır. Kışlaların ço­
ğu yenilenmiştir. Mimarın ayakta kal­
mış tek sivil yapısı Aynalıkavak Kas- 
rı'dır.
Krikor Balyan 'ın meslek adamı ola­
rak özelliği, kışla ve bend gibi aslında 
faydacı yapımlara, mühendislik orga­
nizasyonu türündeki çalışmalara ge­
tirdiği mimarca katkıdır. Selimiye Kış­
lası, Valide Bendi ve olgunluk döne­
minin ürünü olan Nusretiye Camisi mi­
marın en tanınmış yapıtlarıdır.
Garabet Amira Balyan
Mimarlık tarihinde adı "Dolmabah-
çe Sarayı’nın mimarı”  olarak geçen 
Garabet Balyan, ailenin profesyonel 
etkinliğinde ve sürekliliğinde kilit nok­
tada olan kişiliktir. II. Mahmud, Abdül- 
mecid ve Abdülaziz’in saltanat yılların­
da hassa mimarlığı yapmıştır. En ve­
rimli çalışma dönemi Abdûlmecid’in 
hükümdarlığına rastlamaktadır. Yak­
laşık otuz yıl süren meslek yaşamın­
da yedi saray, dört fabrika, bir kışla, 
bir cami, iki hastane, üç okul, iki su 
bendi, birtürbe-sebil, yedi kilise tasar­
layıp inşa etmiştir. Bunların çoğu sağ­
lam olup, özgün durumlarını korumak­
tadır.
Gençlik yıllarında inşa ettiği su 
bendleri mimarın iddialı uygulamala­
ra olan eğiliminin ve yatkınlığının er­
ken örnekleridir. Uzunluk, yükseklik 
ve gölet hacmi bakımından Osmanlı 
döneminin en büyük su bendi olan Ye­
ni Bend, iddialı mühendisliğiyle bu ko­
nuda tipik bir belgedir.
Üslûp özellikleri bakımından Gara­
bet Balyan'ın yapılarında iki varyant 
ayırdedilmektedir.
Genel olarak Garabet in erken uy­
gulamalarını içeren birinci çizgi, açık 
bir klasisizmle karakterize olmaktadır. 
Asal geometrik biçimler içeren plan­
lar, oranlı büyüklükler, büyük ölçüde 
bezemeden arındırılmış düz yüzeyler, 
yarım daire kemerler veya frontonlu 
pencereler gibi özelliklerle belirlenen 
bu yaklaşımın kullanıldığı yapılar ara­
sında II. Mahmud Türbe ve Sebili, Ce­
mile ve Münire Sultan Sarayları, Dol- 
mabahçe Camisi, Yeni Bend vb. bu­
lunmaktadır.
ikinci varyant, Dolmabahçe Sarayı ­
nda gözlenen yaklaşımdır. Temelde yi­
ne klasik çizgilerin ağır bastığı ama 
buna, tasarlamanın çeşitli evrelerinde 
barok bir esprinin veya öğelerin katıl­
dığı, yer yer karşıtlıkların gerilimiyle 
zenginleşen kompozit bir üslûp dene­
mesidir.
Nikoğos Balyan.
Nikoğos Balyan
Balyan ailesinin akademik eğitim­
den geçen ilk bireyidir. Paris'te Saint 
Barbe Okulunda mimarlık eğitimi yap­
mış; dönüşte Balyan atölyesinde ça­
lışmaya başlamıştır. Meslek yaşamı kı­
sa ama verimli ve dolu geçmiştir. Dol­
mabahçe Sarayı nın Muayede Salonu 
ve ana giriş kapılarının tasarımı ken­
disine atfedilen Nikoğos Kalfa, ailenin 
şaşırtıcı kişiliklerinden biridir. Dış ya­
pısıyla klasist bir üslûp, oranlama ve 
uyumla saray bütünü içinde yer alan 
Muayede Salonu nun tasarımcısı olan 
Nikoğos, Göksu Kasrı nda neo-barok 
bir mimariyi, Ihlamur’da ise neo-barok 
bir bezemeyi aramıştır. Aramacı ve de­
nemeci bir profesyonel kimlikle çalı­
şan mimar, historisist seçmeciliği öz­
gün yorumların bir aracı sayma veya 
bir yöntem olarak değerlendirme ama­
cında görünmektedir. Çırağan Sara­
yı böyle bir arayışın gösterebileceği 
yetkinlik düzeyini işaret etmektedir.
Nikoğos’un başlıca yapıtları arasın­
da Göksu, Ihlamur, Mecidiye kasırla­
rı, Tophane ve Dolmabahçe saat ku­
leleri, Malta Köşkü ve Ortaköy Cami­
si sayılabilir.
Sarkis Bey Balyan
Osmanlı Devleti’nin başmimarı olan 
Sarkis Bey, Balyan ailesinin en sivril­
miş ve tanınmış kişiliğidir. Hemen tü­
mü büyük yapımlar olan yaklaşık elli 
civarında yapının müellifidir. Mimarlık 
eğitimini Paris'te yapmış, ayrıca mü­
hendislik kurslarını izlemiştir. Yapı lis­
tesinde altı saray, onbeş kasır, iki av 
köşkü, üç cami, dört kışla, okullar ve 
konut blokları, bir çeşme, bir fabrika 
ve bir antrepo bulunmaktadır. Beyler­
beyi Sarayı, Büyük Mabeyn Köşkü ve 
tasarımı Nikoğos tarafından yapılan 
Çırağan Sarayı nın inşası gibi büyük 
yapımlar bu ünlü mimarın listesinin 
yalnızca küçük bir bölümüdür. Niko- 
ğos’la başlayan historisist eğilimler, 
Sarkis’te Neo-Ottoman bir kom­
pozisyon için seçme ve ekleme çaba­
sına dönüşmek eğilimindedir. Yukarı­
da sıralanan saraylardan başka Har­
biye Nezareti, Bahriye Nezareti ve 
Akaretler gibi büyük ve yeni yapımla­
rın mimarı olarak Sarkis Bey, Osmanlı 
mimarlığının, mimarlık tarihinde say­
gın bir yeri, özgün bir katkısı ve çağ­
daş bir iddiası olması için tüm yetene­
ğini ortaya koymuş bir meslek adamı 
gibi görülebilir.
Sıralananlar dışında Taşkışla, Maç­
ka Silahhanesi, Ali Paşa Konağı, Adi­
le Sultan ın sarayları, av köşkleri, Fi­
şekhane gibi yapıtları vardır. □
(Bu yazı. Pars Tuğlacı 'nın ' 'Osmanlt Mimarlığında Batılılaşma 
Dönemi ve Balyan A ilesi" adlı kitabında yer alan Selçuk Ba- 
tur’un yazdığı bölümden kendisi tarafından özetlenmiştir.)
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Balyan ailesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository