Taha Toros Arşivi, Dosya No: 2-B Harfi Gayrimüslimlerİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ural, Murat

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET DERGİ16
Şehitlik’teki tek yabancı...
MURAT URAL
A
tatürk. ölmüştü, bütün ülke yas 
içindeydi. Cenaze töreni hazırlık­
ları başlamıştı. Milli Eğitim Ba­
kanlığı Müsteşarı Cevat Dursu- 
noğlu, Prof. Bruno Taut’a, Atatürk için 
TBMM önünde bir katafalk hazırlaması iste­
ğini ilettiğinde, onun rahatsız olduğunu gö­
rünce, dilerse bu işi üstlenmekten kaçınma­
sını anlayışla karşılayacaklarını da sözlerine 
eklemek gereğini duymuştu. Bruno Taut’un 
cevabı, “ Kader bana bu görevi verdi ” olmuş 
ve hemen isteklerini sıralamaya başlamıştı. 
Süre çok sınırlıydı. Katafalkın 20 Kasım 
1938 günü yapılacak büyük törene hazır ol­
ması gerekiyordu. Kaldığı otel odasını he­
men bir atölyeye dönüştürmüştü. Anka­
ra’nın soğuğunda, çoğu kez başında durarak 
yürüttüğü çalışmalarla katafalkı büyük töre­
ne yetiştirmişti. Büyük bir sahne tasarımı 
olarak düşündüğü, ancak görkem ve göste­
rişten uzak, zeminde ve fonda çiçekler, yeşil 
yapraklar içinde sunduğu katafalk bu zarafe­
ti ve insancıllığıylabelleklere yerleşecekti.
Çalışmalar tamamlandığında Ankara Be­
lediye Başkanı ’nın vermek istediği bin lira­
lık onursal ödülü Taut nazikçe reddetmiş ve 
“ Belediye başkanı bana küçük bir teşekkür 
mektubu yazarsa bu benim için en büyük şe­
reftir. Böyle bir mektubu çocuklarıma bırak - 
mak isterim. Bu onlar için çok değerli bir mi­
ras olur” diyecekti.
Bruno Taut katafalkın yapımından bir ay 
sonra, 24 Aral ık ’ta öldü. Cenaze masrafları 
dostlarının yardımlarıyla karşılanabildi. 
“ Kader bana bu görevi verdi ” derken, belki 
de İkinci Dünya Savaşı öncesinin olağanüs­
tü koşullarında kendisine Türkiye’nin kapı­
larını açan Atatürk’e duyduğu minnet borcu- 
nakarşılık verebileceğini düşünmüştü. Tür­
kiye C umhuriyeti de seçkin insan Taut için, 
hiçbiryabancıya layık görmediği biruygula- 
ma yapmış, Edirnekapı Şehitliği’negömül- 
mesini uygun görmüştü. Belki dc o, Türki­
ye’deki tüm şehitliklerde yatan tek yabancıy­
dı. Mezarlahtininkapağmabir ayak izi işlen­
mişti. Bu onun Japonya ’da kullandığı müh­
rüydü.
Birzamanlarşehitliğegömülmeayncalı- 
ğına layık görülen Bruno Taut’u bugün eski 
dönem mimarlardan ve uzmanlardan başka 
anımsayan pek çıkmaz. Taut’un Türk mes­
lektaşları tarafından ilk kez anılması, ölü­
münden elli dokuz yıl sonra. Kasım 1997’de 
Milli Reasürans SanatGalerisi’nde “Atatürk 
İçin Düşünmek. İki Eser: Katafalk ve Anıt­
kabir. iki Mimar: BrunoTautveEminOnat” 
sergisiyle gerçekleşti. Ayrıca içinde Bruno 
Taut ve Emin Onat’la ilgili değerlendirme ve 
biyografilerin yer aldığı, Katafalk ve Anıtka­
bir’in mimari ve plastik açılardan incelendi­
ği kapsamlı bir kitap da yayımlandı. Bu kitap 
Türk mimarlığında kurucular arasında yer 
alan iki değerli hoca için hazırlanan ilk kap­
samlı monografiydi. Sergi, Mayıs 1998’de 
Doğu Akdeniz Üniversitesi’ncedüzenlenen 
“ Forum II Sempozyumu”nun açılış sergisi
olarak Kıbrıs'a davet edildi. Haziran 1998’de 
ITÜ’nün 225. kuruluş yılı kutlamalarında 
açılış sergisi olarak programa alındı ve kita­
bın ikinci baskısı İTÜ Rektörlüğü tarafından 
gerçekleştirildi. Sergi, Eylül 1998’de, Türk- 
Alman Birliği’nin organizasyonu ile, Ber­
lin’de yeni kurulan “Deutches Architectur 
Zentrum”un açılışına davet edildi. Bundan 
sonra serginin Türkiye turu başladı. Kasım 
1998’de “Yapı Endüstri Merkezi 98 Fuarı” 
kapsamında İzmir’e, ardından Uludağ Üni­
versitesi Mimarlık Fakültesi’nin organizas­
yonu ile Aralık 1998’de Bursa’yagitti. Son 
olarak da Gaziantep Üniversitesi Mühendis­
lik Fakültesi ’nin organizasyonu ile Gazian- 
tep’e. Bütün bu organizasyonların ardında 
serginin küratörü ve Milli Reasürans Sanat 
Galerisi Yöneticisi Amelie Edgü ile projenin 
bilimsel yönetmeni ve kitabın yazarlarından 
Prof. Afife Batur’un çabalan var. Amelia 
Edgü, hiç üşenmeden sergiyi ilden ile taşı­
yor. Afife Baturisedialannı,notlannı derle­
yip sergilerin açılışlannda, “Cumhuriyet dö­
nemi mimarisi”, “Bruno Taut ve Emin 
Onat” üzerine konferans veriyor.
Bu etkinlikler, hoş bir rastlantıyla, Bruno 
Taut’un, 24 Aralık 1998 günü ölümünün 60. 
yılındamezannın başında anılmasını da sağ­
ladı. İzmir’deki sergide Taut’un ölüm tarihi­
ni öğrenen Yapı Endüstri Merkezi’nden mi­
mar Doğan Hasol, Taut’ un mezarının bakı­
mını yaptırdı ve Mimarlar Odası ’nın katılı­
mıyla mezarı başında bir anma toplantısı dü­
zenlendi. İstanbul’daki Alman çevreleri No­
el telaşı içinde Taut’u unutturmuştu.
Yaşasın aydınlık olan her şey
4 Mayıs 1880’de Konigsberg’de doğan, 
mimarlık ve şehircilik eğitimi gören Taut, 
Almanya’da modem mimarlığın temelleri­
nin atıldığı 1920’Ii yıllarda geleneksel anla­
yışlara yönelttiği eleştirilerle, geleceğe yö­
nelik iyimser ve insancıl düşünceleriyle dik­
kati çekti.
Bu sırada yayımladığı “Ciddiyete Son! ” 
başlıklı birmanifestoda şöyle sesleniyordu: 
“Okullarınızı biryana bırakın, profesörlük 
peruklarınızı havaya fırlatın, bunlarla yaka­
lamaca oy nayal ım... Yaşası n safi ık! Yaşasın 
kristal! Yaşasın ve yine yaşasın: Akıcı, ince, 
köşeli, parlak, ışıl ışıl, aydınlık olan her şey! 
Yaşasın ölümsüz mimarlık!”
Bruno Taut, Birinci Dünya Savaşı sonra­
sında sürekli bir barış ortamının kurulması, 
yeni ve demokratik bir toplum oluşması 
umudu içindeydi. Bugelişmeye mimarlık da 
katkıda bulunmalıydı. Böyle bir toplumun 
mimarlığı da yeni ve insanlara “mutluluk” 
vermeliydi.
Taut, manifestolarındaki başkaldıran, üto­
pik gibi görünen anlayışlarına karşın her za­
man çok yönlü, düşünen bir mimar olmaya 
çalışmıştı. İlk dönemlerinde hem kilise mi­
marlığı ve restoratörlüğü hem de işçi loj­
manları, toplu konutlar, kooperatif evleri, 
okul binaları gibi modern tasarımları, hatta 
sahne dekorları da gerçekleştirmiş, çeşitli 
kentlerin planlanmasında çalışmıştı.Bruno Taut, Türkiye yıllarında iki dostuyla.
14 ŞUBAT 1999. SAYI 673 17
M
». u a _ «
'v-- ,,
Z a tr  t r *  _  . ^ 4
1 j r j '  !..
. J j l t u ı v n  < (  /  ı r  u  ( '
1916’da hazırladığı “ Dostluk Evi” projesi 
ile ilgili olarak İstanbul ’ a da gelmişti.
Taut, 1938 yılında, ölümünden kısa bir sü­
re önce yaptığı bir konuşmada, bu farklı or­
tamların ve işlerin mimari kişiliğinin oluş­
masındaki etkilerini şöyle açıklıyordu: “Al­
dığım ilk iki mimarlık görevinden biri eski 
gotik tarz küçük bir kilisenin tadilatı, diğeri 
ise bir demir haddehanesinin türbin binasıy- 
dı. Bir başka deyişle, bir yandan eskinin yapı 
gelenekleriyle uyum sağlamam isteniyor, 
öte yandan da modem sanayinin isteklerine 
uygun bir mimarlık çalışması bekleniyordu 
benden. Bu iki eğil imin yaşamım üzerindeki 
etkileri daha ilk gençlik yıllarımda hissettir­
meye başlamıştı kendini... Bu eğilimlerden 
biri gençlik yıllarımın romantizminde ken­
dini gösterirken, öteki eğilim -o zamanlar 
sansasyona yol açan- bol camlı, tok renkli, 
çelik ve betonarme yapılarda yansımasını 
buluyordu. Çağımız mimarı da, işte bu iki 
eğilim arasında gidip gelme durumundadır. 
Biçim olarak gerçeğe uygun düşen yapılar 
her zaman göz dolduruyor, bunu kabullen­
mek zorundayız. Ancak mimarlığı, teknik, 
konstrüksiyon ve fonksiyon üçlüsünün oluş­
turduğu akılcı öğeler bütününden kopuk dü­
şünmemiz olanaksız. Bu nedenle, biz mi­
marlar düşünmek, düşünmek zorundayız. 
Gerçeğe gölge düşürmeyen, ama aynı za­
manda duyguların da körelmediği yol un ara­
yışı içinde olmak zorundayız. Eskinin gele­
nekleriyle çağdaş uygarlık 
arasında bir sentez yakala­
maya çalışmalı, ancak bu 
arayışın tek taraflı olmasın­
dan kesinlikle kaçınmalı­
yız.”
Taut, mimari anlayışla­
rında sadece Almanya ile 
sınırlı kalmak da istemi­
yordu. Tasarımlarında mo­
dern bir üslupla birlikte 
Doğu sembolizminin izleri 
görülüyordu. Daha 1918 
yılında, bütün bu öğelerin 
yaratılan sanat eserinde ek­
lektik olarak değil bir bütün 
oluşturmasını savunuyor­
du. Taut bu yönüyle, olduk­
ça erken biçimlenmeye 
başlayan bir dünya mimarı 
ve dünya insanı profilini çi­
ziyordu. Taut’agörebirmi- 
mar adayı teknik temellerini bir okulda al­
malı, sonra bir us tanmyanmda çalışmalıydı. 
Bir konuşmasında, “ Eskinin ustaları çok 
yönlüdür. Eskiden beri onları örnek al ır, tek 
yanlı görüşlere dayalı çalışmanın nitelikli 
sonuç vermeyeceğini düşünürüm” demişti. 
Öğrencilerin ekonomik ve toplumbilimsel 
çalışmalaryapması, bu çalışmalardan, çıka­
racakları sonuçları mimari tasarımlarına 
yansıtmaları, birbiçime dönüştürebilmeleri 
için deneyim kazanmaları gerektiğini söyle­
mişti.
Moskova’dan Japonya’ya
Taut 1928’de “Almanya’nın yeniden si­
lahlanmasını ” protesto edenler arasındaydı. 
Almanya’da gelişmeye başlayan militarizm­
den rahatsızdı. Sovyetler Birliği ’ndeki geliş­
melere de ilgi duyuyor ve izliyordu. Bunun 
sonucu 1932’de Moskova’ya yerleşti. Ancak 
“yeni mimarlık” anlayışı ile Sovyetler’deki 
anlayış ve uygulamalar arasında önemli çe­
lişmeler olduğunu gördü. Burada yaptığı 
projelerden hiç birisi gerçekleştirilmedi.
Hayal kırıklığı içinde, 1933’de Berlin’e 
geri döndüğünde Hitler yönetimi iş başın­
daydı. Tutuklanacağı haberini alınca İsviç­
re’ye kaçtı. Burada Japonya’dan aldığı davet 
üzerine, uzun ve maceralı bir yolculuktan 
sonra, bu çok merak ettiği ülkeye ulaştı.
Taut, Japonya’da çok fazla yapı tasarlaya-
Brurto Taut, Köln, Cam Ev, 1914.
madı. Ancak Japon kültürü ve Japonları öz­
gü bir modemizmin esasları üzerinde çalıştı. 
Görüşlerini dört kitapta yayımladı. Birçok 
makale yazdı. Bu çalışmalarıyla Japonya’da, 
etkileri bugüne kadar gelen saygın bir kişilik 
olarak tanındı.
Taut İstanbul’da...
Taut, 1936 yılında Türkiye’den gelen bir 
davet üzerine, Japonya’dan 
ayrıldı. Taut’u İstanbul’da 
hocalık, Akademi Mimar­
lık Bölümü yöneticiliği, 
Milli Eğitim Bakanlığı Yapı 
Dairesi yöneticiliği görev­
leri bekliyordu. İstanbul’da 
Almanya’dan kaçarak Tür- 
kiye’ye sığınmış çok sayıda 
profesörbulunuyordu. Hit- 
ler’in İstanbul’daki görevli­
leri Taut’a önerilen göreve 
kendi önerdikleri bir hoca­
nın getirilmesi için epey uğ­
raşmışlardı, ancak Anka­
ra’nın tercihi Taut’tan yana 
olmuştu.
Taut, maddi ve teknik ola­
naksızlıklara karşın Türki- 
ye’de bulduğu ortamdan 
memnundu. Almanya’daki 
bir dostuna yazdığı mek­
tupta şöyle diyordu: “Evet: Güzel işler ve üs­
telik öyle bir (akim sınırlan içerisinde kalan, 
koşulları göz önünde tutan, doğal, yani bana 
göre yapmacıksız), özgürlük içindesiniz ki, 
her halde siz de rahat bir nefes alırdınız.” 
Başka bir mektubunda ise şunları söylüyor­
du: “Özgürce mimarlık yapıyorum ve ders
veriyorum, dış etkiler açısından özgürüm, 
çünkü Atatürk uzmanlık alanlanna kanşmı- 
yor, manen ise -kendi sınırlarım içinde- öz­
gürüm.” Öte yandan akademideki engelle­
melerden yakınıyordu. Türk meslektaşları 
Emst Egli ’den sonra yeni bir yabancıyı baş­
larında görmek istemiyorlardı. Taut’un 
mektuplarındaki: “Olanaksız bir konum, 
büyükbirbunalım, büyük üzüntü”, “Hoşgö-
rüsüzlük-depresyon. Yönetim: 1. Mimarlık 
Bölümü, 2. Tatbikat - Hepsi bir fars. Aslında 
tek istediğim her şeyi unutmak’, “Tek mimar 
olmak, akademiyle de uğraşmak, bir insanın 
gücü dışında” gibi sözler bazen umutsuzlu­
ğa kapıldığını da gösteriyor.
Ancak Taut, Milli Eğitim Bakanlığı’nın
desteğiyle bu durumu aşmayı, genç asistan­
lardan ve Almanya’dan gelen mimarlarla bir 
takım oluşturmayı başardı. Şubat 1938’de 
karısına yazdığı bir mektupla “Büroda ve 
Akademi’de yavaş yavaş Taut ortamı oluşu­
yor” diye yazmıştı. Bu olumlu havayı Hazi­
ran 193 8 ’de Akademi ’de açtığı ve o zamana 
kadaryaptığı çalışmalardan oluşan sergiyle 
pekiştirdi. Bu arada, Türkiye’de mimarlık 
alanında ilk ciddi kuramsal kitap olan “ Mi­
marlık Bilgisi”ni yayımladı. Aralarında Dil 
Tarih Coğrafya Fakültesi, Trabzon Erkek Li­
sesi, Ankara Atatürk Lisesi ve Cebeci Orta­
okulu, İzmir Kız Meslek Lisesi’nin de bu­
lunduğu yirmiye yakın projeyi başlattı. Taut, 
kuramsal çalışmalarında ve tasarımlarında 
Türkiye’de o sıralarda modem bir anlayış 
olarak geçerli olan, ancak daha çok biçimsel 
olarak algılanan ve bu nedenle yüzeysel ka­
lan “kübizm”e karşı modadan uzak, doğal, 
akılcı yeni bir mimarinin savunuculuğunu 
yapıyordu.
Bırakın gençliği...
Taut’un Almanya’daki gelişmelerden Al­
man vatandaşlığından çıkmak isteyecek ka­
dar rahatsızlık duyması, kendisi için Bo- 
ğaz’da Ortaköy’de (bugün Boğaz Köprü- 
sü’nün hemen yanında kalan), Japon üslu­
bunda bir bina yaptırması, Milli Eğitim Ba­
kanlığı’yla on yıllık bir sözleşme imzalamak 
istemesi onun İstanbul’da uzun süreli kal­
mak düşüncesine ulaştığını gösteriyor. Bel­
ki de düşlediği yeri Boğaz’da bulmuştu. An­
cak artık fazlabirzamanı kalmamıştı. Astım 
hastasıydı ve hastalığı giderek ağırlaşıyordu. 
Ne yazık ki kaderi onabu düşüncelerini ger­
çekleştirmek için zaman bırakmamıştı.
Bruno Taut, 4 Haziran 1938’de İstanbul ’da 
akademide açtığı sergide konuşmasını, bir 
bakıma içten bir öneri olarak tamamlamıştı: 
“ Mimarın görevi bana sorarsanız az önce 
anlatmaya çalıştığım (eskinin gelenekleriy­
le çağdaş uygarlık arasında) senteze var­
mak. Büyük sempati duyduğum Türk genç­
liğini bu görevi üstlenmeye yüreklendirme 
çabasmdayım. İlk deneyimlerimden sonra, 
T ürk meslektaşlarımla elele bu görevi başa­
rıyla sonuçlandıracağım umudundayım. Bu 
ülkenin yetiştirdiği büyük deha Atatürk ’ün 
gençlikle ilgili güzel bir sözü var: ‘Büyük 
ağacmkökleri derine inmeli’. Geliniz bu sö­
zü ilke edinelim: Charlottenburg Teknik 
Yüksek Okulu öğrencilerine salık verdiğim 
yolda, tarafsız ama ciddiyetle her şeyi göz­
den geçirsin gençlik. Günün birinde ulu 
ağaçlar, yeni T ürk ustalar doğsun istiyorsa­
nız, bırakın gençlik, kendi kendine kök sal­
sın.”
Ölümünden altmışyıl sonra Bruno Taut’u 
unutmuş olmamızda belki de onu bu son der­
sinin gereğini yerine getirememiş olmamı­
zın da payı olabilir.Bruno Taut’un Ortaköy’dekievi, 1938.
Modem mimarinin 
önde gelen 
isimlerinden Bruno 
Taut, Hitler iktidara 
gelince ülkesini terk 
etmişti. Türkçedeki 
ilk kuramsal mimarlık 
kitabının yazarı o. 
Atatürk için yapılan 
katafalkın miman da 
Bruno Taut. Mustafa Kemal'in katafalkı, tasarım çizim, Bruno Taut
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 2 2 5 9 0 1 0 *


Şehitlik'teki tek yabancı...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository