Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: İstanbul Genel Dokümanları.



Not: Gazetenin "Sohbet" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Adıvar, Abdülhak Adnan

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET -r.%- TV
«
j S O H B E T  j
------------------------------  - T
Gene istanbula dair...
.................................................................................................................. ........................................................................................................ :
Geçen yarım asırda gazeteler —  Birbirini okumıyan muharrirler —  Belediye ve Burhan Felek Bey 
«Çorak yerde akan» kaside gibi -— Her halde îstanbulun hamisi değil —  Otorite İhtisab Ağalığı —  
Nasıl uğraştım, ne oldu? —  «Ey benim kayam işitmemezlikten gelme»
r »i*»«. Yazan:il. ADNAN - ADİVAR 1i
Geçen yarım asırda istibdad, 
örfî idare, diktatör, tek parti isim­
lerine kazdırılmış mühürlerle mat­
buatın ağzı mühürlenmiş iken her- 
î kesin ve hattâ muharrirlerin de 
aşk ve şevkle okudukları bahisler 
edebiyat münakaşalarına, tercüme 
hatalarına, Hüseyin Cahid _ Ali 
Kemal mücadelesine ve bu kabil­
den suya sabuna dokunmaz mev­
zulara dairdi. Zaman geçip harbler, 
örfî idareler ve daha türlü türlü 
baskılara karşı boyun eğmeğe alı­
şan matbuatta böyle muharrirler 
arası çekişmeler de tavsadı. Gaze­
teler arasında adeta sakit ve sakin 
bir anlaşma Ue birbirlerine karşı 
hürmet değilse bile bir alâkasızlık 
başladı. Fakat okuyucu bu sükûn 
ve sükûttan hoşianmazdı. Bundan 
i dolayı gazetelerin bir kısmı Birin­
ci Büyük Harbden sonra Amerika 
matbuatını taklid yoluna düştüler. 
Falıat gazetelerimizin asıl imdadı­
na bugünkü Damocles kılıçlı mat­
buat hürriyeti yetişti. Şimdi bütün 
gazetelerimiz dahilî politika ile 
partiler siyasetile doluyor. İyice bi­
liyorum ki makale müellifle­
ri bizler birbirimizin yazışım o-
kumuyoruz. Yahud pek nadiren 
okuyoruz. Vakıâ iki sütun ötede 
yazılmış bir yazıyı da okumamak 
derecesinde bir alâkasızlığı gazete­
ciliğe yakıştırmıyorum ama ben 
şimdi bunun bir dereceye kadar 
haklı olduğu kanaatindeyim. İlmî, 
edebî yazılar müstesna siyasete aid 
diğer yazılanınız aynı daire içinde 
dönüyor. Hep birbirini ikmal edi­
yor. Eğer ikmal edecek yerde red 
ve tenkid ederse onu alâkadarlar 
elbet okuyor.
Bu umumî kaidenin geçen hafta 
bir istisnasını gördüm ve doğrusu 
sevindim. Burhan Felek Bey arka­
daşımız İstanbul Belediyesinin Vi­
lâyetten aynlması için bir fıkra ya­
zarken bu meseleye ile nasıl alâ­
kadar olduğumu hatırlamış demek 
ki Cumhuriyet gazetesinde tâ o za­
manlar (1 nisan 1950) Kanun na­
sıl çıkar, nasıl çıkmaz diye yazdı­
ğım makaleyi okumuş ve bu yolda 
çalışmalarımı takib etmiş olacak ki 
kanunun eksik de olsa çıkmasına 
taraftar olduğuma da dikkat itmiş­
tir. Kanunun derhal çıkmasını is­
temekte ne kadar haklı olduğumu 
İstanbul gibi bir şehri makam de­
nilen ve bir misline bu vatanın ar­
tık hiç bir köşesinde tesadüf edil- 
miyen antidemokratik bir mahiye­
tin» eline bir sene daha bırakan za­
man ispat etti. O makalede şu ma- 
hud Belediye ve Vilâyet mese­
lesi bütün tafsilâtile yazıldıktan 
başka son zamanın Dahiliye Veki­
line hitaben tıpkı «çorak yerde a- 
kıp fiden bİT kaside» gibi bir de 
açık mektub yazarak memleketin 
en ücra ve en feri mmtakalanna 
bahşedilen belediye reisini memle­
ket halkının seçmesi hakkını İs­
tanbul» da vnÜMdk kanunun bir 
an evvel çıkarılmasını rica etmiş­
tim. Bunun üzerine şifahî haberler, 
gazetelerde beyanat ve vaidler bir-
betle şunu da söyliyerek ismi ge­
çen yazımı ikmal edeyim ki kimin 
hamisi olduğunu veya olmadığını 
bilmediğim eski Başvekil, kendi­
nin en çok sevdiğini ikide bir­
de söylediği ve fakat, derd-i vatan­
la olacak, senelerdenberi cüda düş­
tüğü pek sevgili unvanile «Profe­
sör» Şemseddin Günaltay Bey 
dostumuz herhalde Îstanbulun ha­
misi değildir. Eğer hamisi olsaydı 
partilerinin ve kendilerinin şid­
detli arzularına uysbilmelî ve İs­
tanbul seçimleri belediye teşki­
lâtı değişmemek şartiie kazana­
caklarına dair yüzde yüz emni­
yetlerini (!) asla ihlâl etmemek ü- 
zere kanunun intihabdan sonra 
tatbikini da derpiş eden muvakkat 
madde ilâve edilince bu ka­
nunun Sekizinci Meclisin son 
celsesinde çıkarılmasına yardım e- 
derdi. Halbuki evvelâ ruznameden 
çıkarılmak ve sonra Sıhhiye En­
cümenine istetilmek gibi pek adi 
bir parlamento manevrasile kanu­
nun çıkarılmasına mâni oldu idi. 
O halde İstanbul hemşerilerinin 
şehirleri üzerindeki demokratik 
haklarına riayet edilmemiş oldu. 
Fakat insafla söylemek lâzımdır ki 
o vakit bu noktai nazarda sabık 
Başvekil yalnız değildi. Bazı gaze­
telerimiz de otoritenin bir maka­
mın elinde bulunmasını şiddetle 
tasvib etmek yolunda yazılar yaz­
dılar ve zannettiler ki otorite ile 
herşey yapılır, ve fakat bilmediler 
ki herşey yapılsa bile halkın hak­
kı yıkılır. Çamurlu sokağı, operasız 
şehri, gezişiz Taksim meydanım şe­
hirdeki her işe, hattâ edebî, fikrî 
işlere bile karışan bir makamla 
İdare olunan antidemokratik idare­
ye tercih etmek gerekti. Halbuki
İstanbulda çıkıp okuyucularının 
yüzde seksenini buradan temin e- 
den diğer gazeteler de îstanbulun 
bu demokratik hakkım müdafaa 
meselesinde soğuk durdular. Ga­
zetelerin bu alâkasızlığı yanında 
bu kanunun takibi için verdiğim 
sual takririne benimle beraber im­
za koyan Demokrat Parti arkadaş­
ları da kanunun takibinde o kadar 
alâka göstermediler. Ben bu alâ­
kasızlığı görünce gelecek seçimde 
iktidarı ellerine alacaklarından e- 
min olan bu arkadaşların belediye 
reisi hâlâ ihtisab ağalığı devrinde 
kalan İstanbula bu en tabiî hakkı­
nın temini şerefini kendi hükümet­
lerine sakladıklarım düşünmüş­
tüm.
Meğerse gene aldanmışım. İçle­
rinden bir kısmı deviet ve hükü­
metin baş işlerinde hüküm- süren 
bu defaki İstanbul milletvekillerin­
den hiç biri bu işle alâkadar ol­
madı. Vakıa Sekizinci Mecliste de 
İstanbul mebuslarının alâkasızlı­
ğından gene Burhan Felek Bey ar­
kadaşım bahsederken «onlar muaz- 
zamat-ı umur ile meşgul» diyerek 
şu benim pek safdilâne olduğu bu­
günkü siyasî manzaralarla bir ke­
re daha sabit olan Avrupai parla­
mento mekanizmasını kurmalı için 
partiler arası tavassutlarıma işaret 
buyurmuşlardı. Fakat sonradan Is- 
tanbulun bu mukaddes hakkı için 
aylarca her gün, hattâ her saat 
Mecliste, telefon başında, sokakta, 
otelde, köşkte, konakta her yerde 
uğraşarak o yersiz işler peşinde ir- 
tikâb ettiğim günahların kefareti­
ni ödemiş olduğumu zannediyorum.
Şimdi gelelim diğer bir yazı me­
selesine: 30 ağustos 1948 tarihinde 
gene bu sütunlarda Halil Nihad 
merhumun bir mısraını alarak 
«İlâhî, ben deli miydim neler ne­
ler yazdım» başlıklı bir makale 
yazmıştım. Öyle ümid ediyorum ki 
bir kaç fıkra muharriri arkadaşı­
mın ve aziz Burhan Felek Bey dos­
tumuzun okumuş olmalarını ne ka­
dar arzu ederdim. Fakat şimdi o 
makaleyi yazmayı bugünlere tehir 
etseydim daha doğru olacaktı diye
düşünüyorum. İnsan bilmiyor, za­
manlar değiştikçe, partiler değiş­
tikçe belki zihniyetlçr de değişir 
diye iyimser bir düşünceden ken­
dini alamıyor.
Yazılarını her vakit okuduğum 
bir iki fıkra muharriri vardır. On­
lara hayranım; bir kere güzel ya­
zarlar, sonra da onların kalemleri­
ne taktıkları meselelerde gösterdik­
leri ısrar ve sebat her türlü tasav­
vurun üstündedir. Bu ısrar ve se­
batı gösterebilmek hakikaten bü­
yük bir egzersiz işi olduğu gibi 
kuvvetli bir karakterin de alâme­
tidir. Edilen temennilere, gösteri­
len yanlışlara kulak asılmaz, baş 
şöylece çevrilip bakılmaz olduğunu j 
bir kere ,beş kere, on kere değil, ! 
seneler boyunca müşahede- eden bir 
muharririn nihayet bir eski çağ 
peygamberi gibi bir kayanın önüne 
geçerek «Ey benim keyam, beni 
işitmemezlikten gelme» diye dua 
edeceği zanıuna düşmüş olmalıyım 
ki daha İstanbul belediye meselesi 
doğmadığı bir zamanda bir maka­
lemin başma Kitab-ı Mukaddesin 
bu parçasını nakletmiştim. Bugün 
devir değişti; bir devri sabık hu­
sule geldi. O devri sabıkın bin bir 
yanlış, kötü işleri sayıldı, döküldü. 
Fakat şu istanbula reva gördüğü 
en hafif tâbirile haksız muameleyi 
düzeltmeyi sanadidi arasında İs­
tanbul milletvekilleri bulunan ve 
bu sanadidini bugün iş Şaşma ge­
çirmiş olan yeni iktidar partisi de 
düşünmedi. Bu belediye, vilâyet 
ayrılığından çekinecek bir cihet 
belki makama matlûb olmıyan 
(indésirable) bir zatın gelmesi ve- 
yahud pek matlûb olan bir zatın 
o makamdan gitmesi ise yüzde yüz 
ekseriyeti haiz olan tek partili bir 
Meclisin istenilen zatı seçmesi 
mümkün olduğu gibi hattâ «ma­
kamda» değişikliğin önüne bile 
geçmesi kabil olduğunu söylemekle 
belediyeyi vilâyetten ayırmak yani 
şehri hemşerilerimize iade et­
mek istediğimiz zaman şahıs ve ma­
kam değil hak, hürriyet ve de­
mokrasiyi düşündüğümüzü ve bu 
fikri alttan alta tâ 1946 danberi ta­
kib ettiğimizi ifade etmeyi bir bore 
biliriz.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Gene İstanbula dair...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository