Taha Toros Arşivi, Dosya No: 266-Ali Suaviİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Soysal, İlhami

Istanbul Sehir University Repository

aktftalite®
5. M urat'ı kurtarmak üzere Çırağan Sarayı'na yapılan baskın sıradan bir 
ayaklanma, bir saray darbesi girişimi olmadığı gibi, Ali Suavi de dengesiz bir 
serüvenci değildir. Falih Rıfkı «Ali Suavi'yi Haşan Paşa'nın sopası değil, fikir 
adamlarımızın kayıtsızlığı ve tenkit sistemimizin bozukluğu öldürmüştür» der
T ARİHLERİMİZDE bir Çırağan Vak’asın- dan (olayından) söz edilir. Dönemin Padişahı Abdülhamid’e karşı bir hare­kettir. Ali Süavi adında azıcık da denge­siz biri, Mekteb-i Sultani Müdürlüğü’n- 
den kovulunca kızmış, buna tepki olarak başına 
ne idiğü belirsiz birkaç yüz serseriyi toplayıp, 
delirdiği için tahttan indirilen ve Çırağan 
Sarayı’na hapsedilen eski Padişah Beşinci 
Murat’ı yeniden tahta çıkarmaya kalkışmış, ye­
tişen Beşiktaş Muhafızı Yedisekiz Haşan 
Paşa’nın başına vurduğu bir sopayla ölmüş ve 
ayaklanma da bastırılmıştır, denilir...
Resmî tarihlerde, üç aşağı beş yukarı Çırağan 
Sarayı baskınının öyküsü budur.
Dahasını ararsanız, karşınıza büyük özgürlük 
ve vatan şairimiz Namık Kemal’in şöyle bir dört­
lüğü de çıkabilir:
“Suavi dedikleri o küçük adam 
Paris’te oturmuş yanında madam 
Biz anı adam sandık o damı cudam 
Aman yalnız kaldı Mustafa Paşa.”
Dahanın dahası da vardır.
Hürriyet kahramanlarımızdan ünlü şair-vali 
Ziya Paşa da, Abdülhamid’in saltanatının ilk 
yıllarında kurulan bir edebiyat cemiyetine Ali 
Suavi’nin alınmasını veto etmiş, bu yüzden de o 
cemiyet, kurulduğunun ertesi günü kapanmıştır.
Ali Suavi’ye dengesizlikten öte “deli” diyen­
ler, “ İngiliz ajanı, Rus maşası” diyenler de hiç 
eksik olmamıştır.
"Mürettib-i melanet ve menşe-i mefsedet” 
(Melunlukların düzenleyicisi ve azdırmaların 
kaynağı) gibi deyimler ise, 1878’den bu yana Ali 
Suavi için yakıştırılmış nice nitelikten sadece 
biridir.
Falih Rıfkı Atay ise, Ali Suavi için; “Ali 
Suavi’yi Haşan Paşa’nın sopası değil, bizim fikir 
adamlarımızın kayıtsızlığı ve tenkit sistemimizin 
bozukluğu öldürmüştür” der. Ondan, “ Baş veren 
bir inkılapçı” olarak saygıyla söz eder, İsmail 
Hami Danişmend’e göre de “Ali Suavi’nin ihtilâl- 
ciiği dünyanın en samimi sayılmış ihtilalcilerin­
de bile görülen menfaat fikrinden münezzehtir. 
Tazminat ve Birinci Meşrutiyet devirlerinde fikri­
ni canından tatlı bilen ve böyle bildiği için ecel 
şarabını kendi eliyle hazırlayabilen yegâne şah­
siyet ondan ibarettir” ...
Ali Suavi’ye şarlatandır ya da büyük bir 
zekâdır, cahildir ya da bilgindir, ahlâksızdır ya 
da fazilet sahibidir, çıkarcıdır ya da özverilidir, 
gerektiğinde canını bile vermesini bilmiştir di­
yen nice ünlü kişi bu dünyadan gelmiş ve geç­
miştir.
Ali Suavi’nin Yeni OsmanlIlar hareketinde, 
Birinci Meşrutiyet döneminde olduğu kadar, 
Türk basın tarihinde de önemli bir yeri vardır, ol­
ması gerekir. Ama gariptir, tüm bunlar böyley- 
ken ülkemizde Ali Suavi, bundan yüzbeş yıl önce 
yaşamış ve ölmüş bir büyük devrimci doğru dü­
rüst bilinmez ve anılmaz.
Ali Suavi her şeyden önce bir halk adamıdır. 
Halkın içinden gelmiş, halka dayanmak istemiş, 
ne yapmak istemişse halkıyla birlikte yapmak is­
temiştir. Yanlışları, dengesizlikleri, ters davra­
nışları kuşkusuz ki olmuştur. Cemal Kutay’ın de­
yimiyle Ali Suavi’nin en talihsiz yanı, “doğru 
söylemeyi bilir, doğrunun nasıl söyleneceğini 
bilmez” oluşudur.
Dokuz yıl Avrupa’da kaldıktan sonra bağışla­
nıp yurda dönmesini sağlayan Mithat Paşa’ya 
kalemiyle ilk saldıran Ali Suavi olmuştur. Baş­
langıçta kısa bir süre, biraz da Avrupa’daki kır­
gınlıkları yüzünden birinci meşrutiyetçilere karşı 
Abdülhamid’in yanında yer almıştır. Ama bu al­
danışlarını pek kısa sürede görmüş, düş kırık­
lığını da canını vererek ödemiştir.
Ali Suavi, bir sarıklı küçük hocadır. Kendi 
kendini yetiştirmiştir. Otuzdokuz yaşında öl­
dürüldüğünde ardında bıraktığı yapıt sayısı 
127’dir. Onyedi yaşında hacca gitmiş, Arapça 
öğrenmiş, bunun yanı sıra Farsça, Fransızca ve 
İngilizceyi sadece okuyacak kadar değil, bu 
dillerde en iyi biçimde yazacak kadar iyi özümle­
miş, İstanbul’da “ Muhbir” , Londra’da gene 
“Muhbir” , Fransa’da “Ulûm” gazetelerini yayın­
lamıştır. Bu kadar da değil, -sarıklı bir hoca ol­
masına karşın, laikliği ilk savunan OsmanlI ya­
zarı Ali Suavi’dir. OsmanlI Devleti’nin gerçekte 
bir Türk devleti olduğunu yazıp söyleyn de gene
«Çırağan 
vak'ası» 
ve sarıklı 
devrimci 
Ali Suavi
Ali Suavi’dir. 1870’lerde, Hilafetin dinde yeri ol­
madığını söylemek ve yazmak, Lâtin alfabesi 
dilimize uygun düşerse yazıyı değiştirmenin 
şeriatla hiçbir ilgisi olmadığını ileri sürmek, ki­
tabına resim koyduğu için kendisine zındık di­
yenlere karşı peygamberin dahi resminin yapı­
labileceğini ortaya atmak, üstelik bütün bunları 
çok iyi bildiği din kurallarına göre açıklayarak 
tüm şeriatçıları kapkara yobazlar olarak suçla­
mak kolay bir şey olmasa gerektir. Unutmayalım 
ki o dönemde Namık Kemal, Mustafa Reşit Pa­
şa’ya çatarken, onu “ Kur’an dururken frenkler- 
den kanun almak” la suçlamaktadır. Çağdaşları 
“ümmet” derken Ali Suavi “ Millet”demekte ve ilk 
Türkçülerden biri olarak ortaya çıkmaktadır.
Falih Rıfkı Atay 1951 yılında, Ali Suavi için 
yazdığı bir kitapçıkta, “ Ali Suavi’nin bundan sek­
sen yıl önce o kapkara taassup devrinde yazdık­
la r ı ,  1951 Türkiyesinde hususi meclislerde 
söylemek bile medeni cesaret sayılabilir” de­
mektedir. Atay’ın bu gözlemine 1983 Türkiyesin­
de de katılmamak için hiçbir neden yok...
Çırağan baskını nedir?
ÜRK Devrim Tarihi’nin en önemii 
halkalarından ve kilit taşlarından biri 
olan Ali Suavi’nin yarattığı Çırağan 
Vak’asına gelince...
Ali Suavi’nin kişiliği gibi, bu olayın 
gerçek yüzü de ne kadar yazıktır ki, tam bir açık­
lıkla ve kesinlikle bilinmemektedir. Yüz yıldan 
uzun süre bu gerçeğin ortaya çıkmaması için bi­
linçli bilinçsiz pek çok çaba gösterilmiştir.
Yansız ve önyargısız tarih araştırmacılarından 
pek çoğunun günümüzde vardıkları kanıya göre 
Çırağan Olayı, salt bir Abdülhamid düşmanlığı, 
bir diktatöre karşı baş kaldırma, ilkel bir saray 
darbesi girişimi değildir.
Gerçekte Çırağan olayı, “93 bozgunu” denen 
ve Çarlık Rusyası’nın ordularının o zamanlar 
Ayestefonos diye bilinen, Yeşilköy’e kadar ger­
mesi üzerine, bu orduların gerisinde, Rumeli’nde 
kalmış milyonlarca Türk’ü ayaklandırmak ve İs­
tanbul’u tehdit eden Rus ordularının arkasını 
kesmek için bir başlangıç hareketidir.
Ali Suavi’ye göre, Yıldız Sarayı’ndan ve telgraf 
başından OsmanlI ordularını yönetmeye kalkı­
şıp, bozgun üstüne bozguna uğramamıza neden 
olan Abdülhamid’in korkak yönetiminde böylesi 
bir girişimde bulunulamazdı. Bütün Balkanlar 
elden gidiyordu. Buna karşı önlem, Çırağan 
Sarayı’nda hapis tutulan Beşinci Murad’ı bura­
dan kurtarıp, Padişah olarak Rumeli’ne götür­
mek, oralarda daha hâlâ direnmekte olan Türk 
askerî birliklerinin başına geçirmek, halkın da 
desteğini sağlayarak, Ruslarla yüz kızartıcı bir 
barış anlaşması yapılmasını önlemekti.
Ali Suavi ve arkadaşları, bunun içindir ki 
Filibeli birkaç yüz göçmenle birlikte Çırağan 
Sarayı’nı basıp hapisteki eski padişahı bulduk­
larında, “Aman efendimiz gel bizi Moskoflar'dan 
halâs et!..” diyerek koluna girmişler, dışarı 
çıkarmak istemişlerdir. Ne var ki, yetişen Beşik­
taş Muhafızı Haşan Paşa ve yanındaki askerler, 
hemen oracıkta bu ayaklanmayı başta Ali Suavi 
olmak üzere 21 kişiyi öldürüp otuz kadarını yara­
layarak bastırmışlar.Beşinci Muard’ıdazindana 
tıkmışlardır.
20 Mayıs 1878 yılında, öğle vakti gerçekleş­
tirilmeye çalışılıp, kısa sürede bastırılan bu 
ayaklanma sırasındadır ki, az yukarıdaki Yıldız 
Sarayı’ndaki Padişah Abdülhamid, ömrü boyu ilk 
ve son defa askerî üniformalarını giyip silah­
lanarak ağabeysi Beşinpi Murad ve Ali Suavi’ye 
karşı harbetme hazırlığına girişmişse de, kara- 
cahil muhafızı Haşan Paşa’nın kalın sopası bu 
savaşa gerek bırakmamıştır.
Çırağan Vak'ası'ndan sonra, geniş soruş­
turmalar yapılmış sağ kalan ve yakalanan a- 
yaklanmacılar ağır cezalara çarptırılm ış. 
Rumeli'nden İstanbul’a sığınmış yüzbinlerce 
göçmen de hemen Anadolu'ya yollanmışlardır.
■  İLHAMI SOYSAL
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


"Çırağan vak'ası" ve sarıklı devrimci Ali Suavi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository