Taha Toros Arşivi, Dosya No: 98/A-Tevfik Fikretİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Özkırımlı, Atilla

Istanbul Sehir University Repository

Nilliyet
15 Ağustos 1975 Sayı: 145 
300 Kuruş SANAT DERGİSİ
TEVFIK FİKRET'İN YAŞAMI
Bir şairden çok bir kahramandır o; tam gerektiği 
zaman toplumun ıstırap ve umutlarını yansıtır
Sanat Dergisi’nin bu saytsında, ölümünün altmtşıncı
yıldönümü dolayısıyle, ünlü sanat adamımız TevfikFik­
re t 'e  ağırlık ver iliyor. Fikret, yaşamı, şiir i ve düşün­
cesiyle sanatımızı ve düşünce dünyamızı etkilemiş ki­
şilerden biridir. Bu sayfa ile 4.ve 5, sayfalarımızda 
yaşamı, 6. sayfamızdan başlayarak düşünce evreni, 10. 
sayfamızdan başlayarak şiirlerinden bugünkü Türkçe- 
ye başarıyla aktarılmış örneklerle birlikte şiiri, orta 
sayfamızda da resimleri üzerine yetkili kalemlerden 
incelemeler bulacaksınız.
Atilla ûzkırımlı
Kuru, sıkıcı, yaptı-ettlUer^ 
le dolu tekdUze bir anlatı gö - 
rUnlimUndeki yaşamöykülerl , 
çoğu kez okunmadan geçilir . 
Oysa özellikle Tevfik Fikret-* 
İn şiirinin temleri yaşamı bi­
linmeden sağlıklı bir biçimde 
değerlendirilemez. Çlinktl her 
şeyden önce, bir şairden çok 
bir kahramandır o. "İnzivası­
nı bir nevi peygamberine uz­
let, çabuk darılıcı mizacını 
istiğna, hayat ve fiil âlemin - 
deki kabiliyetsizliğini yüksek 
bir mukavemet şekline sokar 
ve şiirinin bir zaman sadece 
melOl besteler çıkaran ferdi 
melânkolislnl tam lâzım ol - 
duğu bir zamanda bir cemiye­
tin ıztırap ve ümitlerine te r­
cüman yapar." (Ahmet Ham­
dı Tanpınar)
•
Asıl adı Mehmet Tevfik 
olan Fikret 24 aralık 1867 ’de 
Kadırga Bostanıâli mahalle - 
sindeki bir evde doğdu.
Babası Hüseyin E - 
fendi aynı yıl Şehremaneti 
İstanbul Belediyesi) meclis 
üyeliğiyle Defter-i Hakan! 
tevkiillğine getirilm işti. Da- 
,ha sonra saraya jurnal edlle- 
cek,mutasarrıflıkla Hama’ - 
ya sürülecek, İstanbul'a dö - 
nemeden Nablus, Akkâ, U r- 
fa, Halep mutasarrıflıkların­
da bulunacak, Halep'te otu - 
ramayıp Antep'i isteyecek ve 
orada ölecektir (1905). Anne­
si Hatice Refla Hanım da da­
yısı ve kız kardeşiyle gittiği 
Hicaz'da kolera salgınında ö- 
lünce on iki yaşında öksüz ka­
lan Fikret'e büyükyengesi ba­
kacaktır, Şair, Uzletgeh -i 
Mâderi Ziyaret ve Hemşirem 
İçin adlı şiirlerinde annesi - 
nin ve kız kardeşinin ölümle­
rinin kendisinde yarattığı acı­
yı dile getirir. "B ir Tasvir 
önünde" adını taşıyan şiirin-’ 
de ise, babasını anarak, Ha­
lûk'a damarlarında asil bir 
kan aktığını söyler.
Çocukluğunda haşarı ve 
yaramaz olduğunu kendisi an­
latır. Bir ara askerliğe he­
veslenmiş, alınan paşa giysi­
siyle elinde kılıç evdeki bü - 
tün minder ve kanepeleri pa­
ralamış. Tabii temizlik s ı­
rasında örtüler kaldırılınca 
ortaya çıkan bu facia asker - 
tikten caymasına yol açmış. 
Erken kazanılan bu zaferi 
(1) öğrencilik yıllarındaki za­
ferler izleyecektir. Aksa - 
ray'da Mahmudiye RUşdiye- 
si'nde başlayan öğrenimini, 
okul boşaltılıp da 93 Harbi' - 
nin göçmenleri yerleştirilin - 
ce, verildiği Galatasaray Sut- 
tanfsi'nde sürdürür. Özellik­
le "kitabet" ve yazıda başarı­
lıdır, sınıflarını hep birinci­
likle geçer. Abdurrahman Şe­
ref, bu çalışkan öğrencinin 
Hacı Zihni Efendi, Feyzi E - 
fendi, Recaizâde Ekrem gibi 
öğretmenlerce el üstünde tu - 
tulduğunu söyler. Üstelik ge­
niş omuzları, güçlü kolları 
ve kendini herkese saydıran 
davranışlarıyla küçük öğren­
cilerin koruyucusudur. tik 
şiiri de bu yıllarda, Mual - 
lim Feyzi Efendi'nin aracılı­
ğıyla Tercüman-ı Hakikat'ta 
çıkar. Nazmf mahlasını kul­
landığı bir gazeldir bu.
Galatasaray'ı birincilikle 
bitirdiği yıl (1888) girdiği Ha­
riciye Nezareti İstişare Oda- 
sı'nda çok kalmaz. Aydın - 
larla dolu devlet dairesinde­
ki işsizlik onu sıkar, ilk İs - 
tifasım verir. Birikmiş ay­
lıkları getirilence de işsizlik 
karşılığı verilen bir parayı 
alamayacağını bildirir. Kısa 
bir süre sonra Sadaret Mek- 
tubf Kalemi MUhimme Oda - 
sı'na girer, ama maaşı yet - 
mediği İçin yeniden Istişa -
re Odası'na geçmek, dışarda 
da çalışmak ister, bu isteği 
kabul edilmeyince de ikinci 
kez ayrılır (1889). Artık bir 
daha BabIâli'ye dönmeyecek­
tir, Gedikpaşa Ticaret Mek­
tebi'ndeki hü sn-i hat (yazı) ve 
Fransızca dersleri öğretmen­
liğini sürdürür; I890'da da 
dayısı Trabzon valisi Musta­
fa Bey'in kızı Nâzıma Ha - 
nım'la evlenir; Mirsâd der - 
gislnin açtığı "Tevhid" ve 
"Sitâyiş-i Hazret-i Padişahf 
konulu iki yarışmada da bi - 
rincilik kazanması (1891) U- 
nünü arttırır. I894'te HUse - 
yin Kazım ve Ali Ekrem'le 
Maldmat'ı çıkarmaya başlar­
lar; aynı yıl, boşalan bir 
Türkçe öğretmenliği sınavını 
kazanarak Galatasaray'a öğ­
retmen olur. Ama bir zaman­
lar öğrencisi olduğu okulda 
da uzun süre kalmayacaktır. 
Bütçe açığını kapatmak için 
memur aylıklarından yüzde on 
kesilince bu "mantıksızlığa " 
isyan eder. Eski öğretmeni,o 
sıra Ust'U müdür Abdurrah - 
man Şerefin açıklamaları o - 
nu yolundan döndüremez, is - 
tifayı basar (1895).
1896 yılı Fikret'in haya - 
tında önemli bir dönüm nok - 
tasıdır. Eski edebiyatı savu - 
nanlara karşı gençlerden olu­
şan bir yeni edebiyat cephesi 
kurmak isteyen Recaizâde 
Ekrem, eski öğrencisini Ser- 
vet-i Flfnun dergisinin sahibi 
Ahmet İhsan'la tanıştırır ve 
derginin yönetiminin ona ve - 
rilmesini tavsiye eder. Ah - 
met İhsan bunu sevinerek 
kabullenir. Böylece Servet-i 
FUnun 7 şubat 1896 tarihli 256, 
sayısından başlayarak tam
yetkili Tevfik Fikret'in yöne­
timinde çıkar. Yine aynı y ı­
lın sonlarında beş yüz kuruş 
aylıkla Robert Kolej'e Türk­
çe öğretmeni olur. Hayatının 
sonuna kadar ayrılmadığı,top- 
lumla ilişkisini kestiği yıllar 
bile bağlı kaldığı tek görevi 
bu olacaktır.
Servet-i FUnun çevresin­
de kısa sürede Cenap Şahabet 
tin, Halit Ziya, MehmetRauf, 
Hüseyin Cahit gibi gençleri 
toplayan Tevfik Fikret, Kolej 
dışındaki bütün zamanını der­
giye ayırarak öz ve biçim a- 
çısından dönemin en iyi ede - 
biyat dergisini çıkarmayı ba - 
şardı. Bu arada II. Abdülha - 
mid'in aydınlar üzerindeki 
baskısı gittikçe artıyor, bir 
yandan sansür, öte yandan jur­
nal yoluyla siyasal bir tavır - 
lan olmayan Servet-i Fünun - 
cular bile rahat bırakılmıyor­
du.
Jurnalcilerin ilk kurbanı 
da Tevfik Fikret'in babası o - 
lur, neye dayandığı bilinme - 
yen bir jurnalle Hama'ya sü - 
rülür (1898). Ardından hasta 
olan İsmail Safa'nın evinde­
ki bir toplantı gerekçe göste­
rilerek sıra ona gelir. İçle - 
rinden biri onları jurnallemlş, 
Fikret’in padişah aleyhinde 
bir hicviyesi olduğunu bildir­
miştir. Beşiktaş karakolun­
da geçirdiği birkaç günden son­
ra geçirdiği birkaç günden 
sonra evi arandığı halde söz 
konusu hicviye bulunamadığı l- 
çin serbest bırakılır, ama ba­
basından gelen mektuplara el 
konur. Artık yakayı kaptır - 
mıştır, sürekli izlenmektedir 
Kolej müdürünün İstanbul' a 
gelen oğlu onuruna verdiği ça­
ya karısıyla gittiği için yeni - 
den Beşiktaş karakolunun yo - 
lunu tutar. Bereket, Haşan 
Paşa'nın "Oğlum, ben seni 
severim. Karını, kardeşini 
mektebe filan götürme, nene 
lâzım" uyarısıyla bundan da 
sıyrılır.
Bu dönemini, I898'de Sü­
leyman Nazif'e gönderdiği 
bir mektupta yansıtır:
(Sayfayı çeviriniz)
©
"Y e is . .. Y e is .. .  Y e is !.. 
meyusum kardeşim; dehşetli 
bir buhran-ı infial içinde - 
yim, sönüyorum. Bu biraz 
daha devam ederse, eyvah!. 
Sebebini söyleyeyim mi? Fa­
kat bu o kadar tuhaf ki güler­
siniz diye korkuyorum; ba­
zen kendim bile kendi halime 
gülüyorum. Koca bir .Hem 
içinde yalnızım, Nazif!
İşte namus-u kalem, na - 
mus-u matbuat, namus-u e - 
dep.. .O da oldu, o da çiğnen­
di . Gazetesine bir jurnal su­
reti basmayanlar artık gaze­
teci sayılamıyor. Sonra iç i­
mizde o edepsizleri galebe-i 
şirretlerinden (edepsizlik üs­
tünlüklerinden) dolayı tebri - 
ke koşacak, "bir gaza ettin 
ki hoşnut eyledin Peygambe­
ri! " alkışlarıyle onların bu 
danışıklı döğüşlerini, na - 
mussuzluğun bu vicdan- ş i­
ken (vicdan kırıcı) zaferini ab 
kışlayacak namuslular da 
var!
Bilir misiniz, bu zaman­
da namus, zarfını kemirir 
bir cevherden başka bir şey 
değil. Size koşuyorum; elbet­
te siz beni anlar, benimle 
ağlarsınız. Bayramın ilk gü- 
nündenberi damarlarımın i - 
çinde bir zehr-i infial (infial 
zehri) dolaşıyor, kanımı ya - 
kıyor; burada artık herkesin 
benden ürktüğünü, kaçmak is­
tediğini görüyoruz. Herkes 
edepsizliğe hak veriyor; ba­
na diyorlar ki: Zaman haklı - 
dır, akıllıdır; sen budalasın! 
Allah aşkına siz öyle yapma­
yın, siz bari deyiniz ki: Sen 
budalasın; fakat zaman haklı, 
akıllı değildir!"
Bu baskı yılları şiirleri - 
ne de yansıyacaktır . Ayrıca 
bUtlin Servet-i FUnuncular bir 
kaçma,İstanbul'dan uzaklaş­
ma özlemiyle doludurlar. Ön - 
çeleri Yeni Zelanda'ya gide - 
rek yerleşmek hayalini ku - 
ra rlar, sonra da Hüseyin Ka - 
zım'm Manisa'nın Sarıçam kö­
yündeki çiftliğine razı olur - 
lar. Ama bu hayaller gerçek­
leşmez. "Yeşil Yurt "  , "Be - 
rfd-i Umfd", "  Bir Mersiye" 
şiirleri bu hayal günlerinin 
Ürünüdür. Bu sırada Fikret' - 
le Ahmet İhsan' ın arası açı - 
lir ve Fikret dergiden ayrı - 
lir (1901) .hemen bütün arka - 
¿taşlarıyla dargındır.
190M908 yılları onun ilk 
İnziva dönemidir . Kolejdeki
©
dersleri dışında çevreyle i -  
lişkisini keser.Babasmdan ka­
lan Aksaray'daki evi satarak, 
planlarını kendisinin çizdiği 
Aşiyan'ı yaptırır. "Sis,Sabah 
Olursa,Mâzf. . . Atf.B ir Lah- 
za-i Taahhur" gibi toplumsal 
öze yöneldiği ve siyasal bir 
tavır aldığı şiirlerini bu dö - 
nemde yazar. Meşrutiyet' in 
ilanıyla sonsuz bir sevince ka­
pılır. Kabuğundan çıkar,adı - 
nı kendisinin koyup İmtiyazı­
nı aldığı Tanin'i Hüseyin Ka - 
zım ve Hüseyin Cahit' le çı - 
karmaya koyulur. Halit Ziya 
bunu şöyle anlatıyor : "Onla - 
r ı bir giin gidip küçük idare - 
hanelerinde gördüm. Üçünün 
de arkasında birer lâcivert a- 
mele gömleği vardı. Hüseyin 
Cahit'e bu gömlek hiç yaban­
cı deM di,o yazıda ameleden 
biri g ııi çalışabilirdi,nasıl ki 
üzerinden vakaların bütün 
dalgaları, karma karışık ge - 
çerken,yine çalıştı .bugün y i­
ne çalışıyor; Fakat Tevfik 
F ik re t? .."  JCırkYıl.s. 613) 
Hayır o ne bir gazeteci - 
dir,ne de günlük politikayla 
uyuşabilir. Nitekim gazetenin 
ittihat ve Terakki ' nin yarı 
resmf organı durumuna gel - 
mesi üzerine Hüseyin Cahit' - 
le çatışarak ay r ılır . Maarif 
Nazırı Abdurrahman Şeref 'in 
çağrısıyla da Galatasaray Sul- 
tanfsi'nin müdürlüğünü kabul 
eder. Bir süre önce okul bi - 
naşı yanmış,öğrenciler geçi­
ci olarak Beylerbeyi' ndeki 
kışlaya yerleştirilmişlerdir. 
Fikret kolları sıvar, Beyler - 
beyi'ndeki geçici binaya hiç 
uğramaz .Galatasaray'daki bi­
nanın yapımıyla uğraşu; bina­
da birçok değişiklikler yaptı­
rır. Yöneticinin her an okulda 
bulunması ilkesinden yola ç ı­
karak,kendisi ve ailesi için 
bir daire hazırlatır. Bir kon - 
ferans ve toplantı salonu yap­
tırır. Ama salon mescit ola - 
rak kullanılan koğuşun üstüne 
rastladığı için dine saygısız - 
lık ettiği dedikodusu başlar. 
Tarih-i Kadim'i yazan şair - 
dlr o. Ayrıcakendi dairesi de 
"zenneye mahsus"mobilyayla 
döşendiği için sarava jurnal - 
lenir. Tam bu sırada 31 Mart 
olayı patlar. Tanin'e saldıran 
yağmacılar arasında bulunan 
biri asıl farmasonun Galata - 
Saray'da olduğunu haykırır. 
Bir anda Fikret'in kulağına Fikret'in fırçasından eşi Fazıma Hanım
Fikret ölüm döşeğinde
kadar gelir bu kara çalma. 
Okulun kapısına çıkarak ak - 
şama kadar saldırganları bek­
ler. Gelen giden olmaz.Erte - 
si sabah jnrıeşru saymadığı bir 
ihtilal hükümeti için çalışa­
mayacağını söyleyerek istifa 
eder. Yerine geçici bir müdür 
atanır , yapılan soruşturma­
da suçsuz bulunur .öğrencile­
rinin üstelemelerine dayana - 
mayarak görevine döner.
Hareket Ordusu ayaklan - 
mayı bastırdıktan sonra yeni 
bir maarif nazırı atanır. Nail 
Bey,Fikret'e istediği yetkiyi 
verir , okulun yapımı biter. 
Ama sekiz ay sonraNail Bey' • 
in yerine Emrullah Efendi na­
zır olunca işler değişir. Yeni 
nazır okulun işlerine karış - 
maya başlar.Fikret'in hazır­
ladığı bütçede onun görüşünü 
almaya gerek duymadan de - 
ğişiklikler yapar. Öğretmen -  
lerin aylıklı ve ücretli olarak 
ikiye ayrılması bardağı taşı - 
r ır .  Nezaret, kararın değişti - 
rilemeyeceğini bildirince ka - 
ran uygulamak durumunda bu­
lunan Ders Nazırı Salih Ke - 
râmet görevinden ayrılır. Onu 
bu göreve getiren Fikret de 
arkadaşını izler .Maarif Na - 
zırı kalmasını isteyince de 
sert bir cevap verir . "S iz, 
bittabf,bilmezsiniz;fakat be­
ni tanıyanların hepsi pek iyi
bilirler ki ben,taahhüt etti - 
ğim İşi canla başlagörür, v a - 
zifeme vicdanımın bütün sa - 
mimiyet ve kuvvetiyle sarılı­
rım. .. Mes’uliyet kabul ede - 
rim, lâkin tahakküm çekemem. 
Mekteb-i Sultani idaresini o 
şartla kabul etmiştim.Bu ci - 
heti seleflerinizden sorup öğ t 
renebi lirs in iz.. . "  gibi cüm r 
lelerin yer aldığı bu mektup - 
tan sonra Darülfünun'daki ve 
Darü Imual limin'deki görevle - 
rini de bırakır ve yeniden in ­
zivaya çekilir.
Umduğunu bul amam ış,Meş - 
rutiyet çok şeyi değiştirme - 
miştlr. İttihatçılar Trablus - 
garp savaşı üzerine Meclisi
kapatmaya kalkışınca " Dok - 
san Beş'e Doğru"yuyazar,bu­
nu "Han-ı Yağma"izler.l.DUn- 
ya Savaşı'na girilmesine şid­
detle Karşı çıkar ( San cağ - ı  
Şerif Huzurunda) ."Tarih-i Ka­
dim" (1905) şiiri üzerine Akif'- 
le çatışmaları,"Tarih-i Ka - 
dlbıe Z ey l" i yazmasına yol 
açar (1914).
Yaz aylarını acılar içinde 
geçirir .ilaçla tedaviye yanaş­
madığı için şekeri iyice art - 
mıştır.19 ağustos 1915'te ölür. 
Önce Eyüp'e gömülür, yıllar 
sonra çok sevdiği Aşiyan'ına 
taşınır (24 aralık 1961).
■ ATİLLA ÖZKIRIMLI
©
Oğlu Haluk 'la birlikte
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Tevfik Fikret'in yaşamı:Bir şairden çok bir kahramandır o;tam gerektiği zaman toplumun ıstırap ve umutlarını yansıtır

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/138409/3/001581435010.pdf

Tevfik Fikret'in yaşamı:Bir şairden çok bir kahramandır o;tam gerektiği zaman toplumun ıstırap ve umutlarını yansıtır

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository