Taha Toros Arşivi, Dosya No: 326-Melih Cevdet Andayİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Öneş, Mustafa

Istanbul Sehir University Repository

7 T -  5S f^ j2_
Melih Cevdet Anday'ın 42 yıllık şiir serüveni: 
Düşünce evrenini yaşantıya yansıtma uğraşı
MUSTAFA ÖNEŞ
“ S ö z c ü k le r ’ ’ le ilk  
yüzyüze geldiğimde, yarat­
ma etkinliğini aralıksız sür­
düren Melih Cevdet Anday 
gibi bir şairin bugüne değin 
yazdıklarım neden aynı ad 
altında, tek kitapta topla­
mayı yeğlediği sorusu belir­
mişti kafamda. Ancak, 
onun, birkaç eksiği umur­
sanmazsa, 42 yıllık üretimi­
ni toplu olarak sunarken 
bir şiir şöleni hazırlamanın 
ötesinde okuru kendi dü­
şünce evreniyle de tanıştır­
mayı amaçladığım anlaya­
bilmek için yapıtı baştan 
sona okumam gerekti. Sözü 
geçen ‘tanışma’da, okura 
kolaylık sağlama bakımın­
dan, ürünler en yeniden en 
eskiye doğru sıralanarak 
şürin konik yapısını tepe­
den ışıklandırma yöntemine 
başvurulduğu görülüyor, 
tik bakışta, kitap üzerine 
edindiğim en önemli izlenim 
ise, şairin, kültürden kay­
naklanan düşünce evrenini
duyarlık aracılığıyla yaşan­
tının devingen alanına yan­
sıtıp, orada karşılığım ara­
ma uğraşı oldu. Buna daya­
narak, Anday’m son şiirleri 
için duyarlıktan yayılma ve 
yaşama gücü bulmuş dü­
şünsel veriler biçiminde ek­
sik bir ön tanıtlama yapıla­
bilir.
ŞİİR ODACIKLARINA 
BÖLÜNMÜŞ İKİ 
KATLI BİR YAPI
“ Sözcükler”  dış-biçimiy- 
le, her biri büyüklü küçüklü 
şiir odacıklarına bölünmüş 
iki katlı bir yapı görünümü 
taşımakta. Aşağı yukarı 
eşit zaman dilimleri içinde 
oluşturulmalarına karşın 
alttakinin gelişmesini en­
gelleyen üst kat’m, giderek 
göğe doğru ağabilme olana­
ğını değerlendirip art arda 
yaptığı aşamalarla, içeriğini 
durmadan zenginleştirdiği 
görülüyor.Bir de tabam,da­
ha doğrusu temeli var yapı­
nın! ‘ Yıldızları bizim olan bir 
kıyıya sürüklenme” , “ arıla­
rın kızıl kavsinde yeni bir 
dünya bulma”  gibi özlemle­
ri dile getiren dizelerle 
kurulmuş, üst kat’m proto­
tipi sayılabilecek “ Başlan­
gıç” adlı bölümde toplanan 
şairin “ Garip” öncesi döne­
minin ürünleri.
ANDAY’IN ŞİİR 
SERÜVENİ
Söylediklerimizi derleyip 
Anday’m şiir serüveninin 
şemasmı çizecek olursak, 
başlıca iki ana dönem be­
lirlenebilir: a) Garip ya da 
Birinci Yeni, b) Birinci Yeni 
sonrası. (Bu dönemin, içe­
riği mitologyadan ve ge- 
nelgeçer felsefe soruların­
dan kaynaklanan şiirlerine 
ayrı ayrı eğilmek gerekir.)
Gençlik yıllarında Orhan 
Veli ve Oktay Rifat’la bir­
likte “ Garip” (1941) adh. 
bildirili bir şiir kitabı ya­
yımlayarak, kurdukları, gi­
derek Birinci Yeni diye ad­
landırılmaya başlanan Yeni 
Şiir akımım “ Rahatı Kaçan 
Ağaç” (1946) ve “ Telgraf­
hanemle (1952) sürdüren
Melih Cevdet Anday’m, 
dördüncü şiir kitabı “ Yan- 
yana” da (1956), o sıralar fi­
lizlenmeye başlamış İkinci 
Yeni şiir akımının 
uzağından dolaşırken ken­
disi için değişik bir şiir dö­
neminin de kapılarını arala­
dığı görülür. Daha sonra i- 
se, çıkışım izleyen aylarda 
—belki “ Garip” in önsözün­
den gelme alışkanlıkla— 
“ Yeditepe” dergisinde üze­
rine açıklama yazısı yayım­
ladığı “ Kolları Bağlı 
Odysseus’Ta (1962) yeni bir 
d ö n e m e  g i r -  
di. Şair, “ Göçebe Denizin 
Üstünde” (1970), “ Tekne­
nin ölümü” (1975) adlarıyla 
iki kitap daha yayımladığı 
bu dönemiyle ilgili olarak, 
birine yukarda değinilen iki 
açıklama yazısmda, geçmişi 
araştırma ve şiirine içerik 
sağlamada yararlandığı 
kitaplardan, esinlendiği 
kaynaklardan söz ederken, 
“ geriye, daha geriye bak­
tıkça, tarihsel zamanın baş­
ka bir biçime girdiği, hatta 
yok olduğu” nu; geçmişin, 
bütün olayların iç içe yer 
aldığı eşzamanlı bir görü­
nüme büründüğünü (s. 137) 
söyleyerek, “ tarihsel za­
man” kavramı üzerine, son­
radan “ zamanın aldatıcılı­
ğı”  diye niteleyeceği ilginç 
bir bulgusunu dile getir­
mekte.
TOPLUMSAL ELEŞTİRİ 
VE ARINMA ÇABASI
Melih Cevdet Anday 
şürinin içeriğine, onu belir­
leyen iç-bilime eğilindiğinde 
ise iki olguyla karşılaşı­
lıyor: Toplumsal eleştiri ve 
arınma çabası, “ ...insanın 
doğaya, topluma, kendine 
yabancılaşması, bu yaban­
cılaşmaktan kurtulmak için 
giriştiği savaş” (s. 246), 
bunların birinden ötekine, 
yani ‘eleştiri’den ‘armma’ya 
geçişte katalizörlük görevi
(Fotoğraf: İsa Çelik)
yerine getiriyor. Aslında, 
Birinci Yeni şiir akımının üç 
öncüsünün, (O. Veli, M. 
Cevdet, O. Rifat), elden 
geldiğince arıtıp o dönem 
okurlarının alışık olmadığı 
bir yalınlığa indirgedikleri 
şiirlerini esprilerle sevimli 
kılmaya özen gösterirken, 
İkinci Dünya Savaşı’nm 
etkisiyle sürekli yaşamakta 
olsalar bile ilk yapıtlarında 
etkenleri iyice belirginliğe 
kavuşmuş bulunan yaban­
cılaşma olgusunu da gi­
zemli bir biçimde açığa vur­
duklarını izleyebiliyoruz. 
Başlangıç yıllarında An- 
day’m kendine, doğaya ve 
topluma yabancılaşması, 
“ Rahatı Kaçan Ağaç” taki 
şu şiiriyle örneklenebilir:
“ Bu dünya ne tuhaf/ 
Alışamadım bir türlü deni­
z e ./  Beşkıtkaya, insan 
sesine./ Her gün yeniden 
düşünüyorum hepsini. /  
Alışamadım desem doğru­
dur/ Ellerime.” (Alışama­
dım, s. 332).
TOPLUMCU YANI 
EN AĞIR BASAN 
BİRİNCİ YENİ ŞAİRİ
öte yandan, Birinci Ye- 
ni’nin toplumcu yanı en ağır 
basan şairidir o. Aynı 
yıllarda ve daha sonra ya­
zan birçokları gibi zengin- 
yoksul eşitsizliğinden yola 
çıkarak, insanlık adına 
onaylanamayacak davra­
nışları, bencilce istekleri, 
bireyci girişimleri, aldat­
macaları, kapitalizmin ola­
naklarından yararlanıp sır­
tından milyonlar kazandığı 
yoksul kişilere tepeden ba­
kanları, yiyidleri, bezirgân- 
ları eleştirir, düzensiz 
kentleşmeyi yerer; çalışıp 
da emeğinin hakkım alama­
yanların, işsizlerin, açların 
içinde bulunduğu güç ko­
şulları dile getirirken, so­
runlara gerçekçi bir açıdan 
bakar, hatta ‘teşhis’ koyar:
“ Akasya ağaçları akasya 
kokuyor/ Bahçelerde güller 
gübreler kokuyor/ Geçen 
otomobil benzin kokuyor/ 
Otomobilin içindeki kadın 
lavanta kokuyor/ Kadının
lâvantası dehşet kokuyor/ 
... /  İnsanların elleri, gözle­
ri, kalbleri kokuyor/ Açlık­
tan nefesleri kokuyor/ Çü­
rüyen dişleri, derileri, be­
yinleri kokuyor/ Duyguları, 
düşünceleri, sesleri, sözle­
ri kokuyor/ . . . /  Dostluklar, 
aşklar, arkadaşlıklar koku­
y o r /... .  /  Sofalar, evler, 
apartımanlar kokuyor/ Ma­
halleler, şehirler, mem­
leketler, kıtalar kokuyor/ 
Çürüdükçe kokuyor/ Duy­
muyor musunuz kokuyor/ 
Kokuyor kokuyor kokuyor 
kokuyor.” (Çürük, s. 323).
“ Telgrafhane”  de yer 
alan bu ve benzeri şiirlerin, 
işçinin, emekçinin haklarım 
savunacak hiçbir örgütün 
bulunmadığı yıllarda yazıl­
mış olması, değerlerini daha 
da artırmaktadır.
İnsanlararası düzenin çü­
rümüşlüğüne, kokuşmuşlu­
ğuna karşılık doğal ve ev­
rensel düzen içinse böyle bir 
şey söz konusu değüdir. 
Oysa, mutlu ya da mutsuz 
olmak kendi elimizdedir. 
Yanyana duran ‘iyi’ ile 
‘kötü’den birini seçmemize 
bağlıdır:
“ . . . /B u  akşam da gönlü- 
müzce bitmediyse gün/ De­
mek tümü bizim omuzları­
mızda yükün/ Gelin buna 
bir çare bulalım/ Bunca ol­
duğumuz gayri yetmiyor/ 
Yar m daha iyi adam olalım/ 
Yarın daha sağlam daha 
akıllı/ Yarm daha sevdalı 
daha haklı/ Günün bize 
bağlı olduğunu bilelim.” 
(Bize Bağlı, s. 256-257).
Neden, gene de hep kötü­
yü, yanlışı, hakkı olmayanı 
seçer insan?
İKİNCİ SAVAŞ 
SONRASINDA...
İkinci Dünya Savaşı sona 
ermiş, atom bombasıyla 
sağlanan sözümona bir Sa­
rış dönemine girilmiştir. 
Ama, gaddarca elde edilmiş 
barışın ardından getirdiği 
soğuk savaş egemendir bü­
tün dünyaya. Şair, savaşm 
da, ardından elde edilmiş bu 
tür bir barışm da hiçbir şeye 
çözüm getirmediğini gör­
müştür. Gelecek üzerine 
kurmak istediği güzel 
düşler bile, Nazi toplama 
kamplarında öldürülen suç­
suz insanların ansınmasıyla 
kesikliğe uğrar, gölgelenir 
(Güzel Düş, s. 277 ve Am, 
s. 278-279). Aynı düşler, 
‘ özlemler’e, ‘umutlar’a 
dönüşmüş olarak yeniden 
sürdürülmeye çalışılır:
“ Demir çağıran beyliği” ne 
son verilecek, sürekli barışa 
kavuşacakta- bir gün insan­
lar. Şair, bunu görebilmeyi, 
hiç değilse kendinden sonra 
geleceklerin böyle bir özle­
me gerekseme duymak zo­
runda kalmamalarını diler:
“ . . . /  Ah günüm yetse 
görmiye seni/ Seni övmiye 
gücüm yetse/ Barış çağı al­
tın çağ / Son ozanı ben ola­
yım bu özlemin/ Bu özlem 
bitse //O gün gelsin neşemiz 
tazelensin de gör/ Dünyayı 
hele sen bir barış olsun da 
gör/ Seyreyle deli ozanı/ 
Baştan başa sevda baştan 
başa tutku/ Dili baldan da 
tatlı.”  (Olsun da Gör, s. 
282-284).
EVRENSEL
HÜMANlZM’E
Birinci Yeni dönemini 
geçmeden önce, kitaba baş­
tan sona bir kez daha göz 
atmak yararlı olacaktır. 
“ Başlarken”  bölümünde 
toplanan ilk şiirlerle "Ya­
şarken” bölümündeki son 
şiirlerin içerik yönünden 
yakınlığına önceden değinil­
mişti. “ Sözcükler” de, gene 
başlanılan yere dönülünce- 
ye değin çizüen şiir yörün­
gesi, filozofların, ahlak, es­
tetik, evrendoğum (kozmo­
goni) ve benzeri alanlarda 
görüşlerini temellendirerek 
kurdukları kapalı felsefe 
dizgelerini çağrıştırır nite­
likte; 1941-1956 yılları ara­
sında duyarlığı ister iste­
mez, belirli bir güdüm kaza­
nan Anday’ın ahlak anlayışı 
“ mutluluk ahlakı” (eudai- 
monism) ile bağdaştınlabi- 
lir. İkinci Dünya Savaşı 
sırasında insanların, aşkla­
rım, sevinçlerini gereğince 
yaşayamaz, doğanın güzel­
likleriyle ilgilenemez duru­
ma geldiğini görür; şair 
olarak, güzel şeyler söyle­
meye elverişli bulunmayan 
bir ortamda yaşamanın te­
dirginliğini duyar; dingin, 
kavgasız bir dünyanın öz­
lemiyle tutuşur. Ama, in­
sanın kendi başlattığı çatış­
mayı durdurmaya gücü yet­
memektedir artık. Bir yer­
den sonra denetimi elden 
kaçırıp onun tutsağı olmuş, 
yani, yabancılaşma süreci­
ne girmiştir. Gelecekten 
(Sayfayı çeviriniz)
M ELİH CEVD ET ANDAY'DAN ŞİİRLER
Ses
Uyandım ki ses içinde kalmışım 
Yüzüm gözüm ağzım burnum ellerim 
Aralanan deniz kapısının sesi bu 
Silkelenen güneş tavuğunun sesi 
Diş rengindeki halatın gıcırdayan sesi 
Ağaç biçimindeki ses borusunun,
Yarınki buğdayın, devinen kemiğin,
Tarihsel bileğin, direncin sesi bu 
Oynaşan arabanın, kucaklaşan atların 
Baktım güneşte soğumuş karanfil gibi mavi 
Bir yapı işçisinin kulağındaki kalem gibi güzel 
Yağmurda ıslanmış namlu gibi yeğin 
Serçe kanadı değmiş çamaşır ipi gibi esrik 
Okul bahçesinde dolaşan güvercinler gibi 
Kıyıda öpülen dudak, yağmurda öpülen dudak gibi 
Gölgelere sokulan yüksüz dakikalar gibi 
Kutsal oyuncaklar gibi
Dursun Bebeğe N inn i
Merhaba Dursun bebek merhaba 
İşte su 
İşte ışık 
İşte hava
İşte Dursun bebek bizim dünya
Dandini dandini dastana 
Dursun bebek uyusun 
Uyusun da aman çabuk büyüsün 
Danalar girmiş bostana
Daha neler var neler var daha 
İşte kundak 
İşte hapis 
İşte kavga
İşte Dursun bebek bizim dünya
Dandini dandini dastana 
Bostana girmiş danalar 
Böyle tosunlar doğursun yarına ninni 
Bizim aslan gibi analar.
Z am an lar
Hepsini gördüm ayrı ayrı,
Kuşların zamanı tunç rengindedir. 
Tanrılardır taşın zamanı,
Denizin zamanı ölür dirilir.
Göğü tanıyamadım, yok ki,
Sahipsiz zamanlarla doldurmuşlar.
Ama ordan iner o eski 
ölümsüz sevdaların zamanı kar.
Ve havlamayan dev köpekleriyle 
insanın zamanı... Olmayan 
Ama hayalet bir gül gibi kokan, 
Toprağımız eşelendikçe.
Ellerim iz G ibi
Hayvanlar konuşmadıkları için 
Kimbilir ne güzel düşünürler,
Tıpkı ellerimiz gibi.
Ah, okumaya başlamadan önce 
Çiçeklere su vermek lâzımdır.
Döneceğim
ı
Dağıtır saçlarını ve yalvarıp uzaktan 
Mavi bir iklim gibi çağırır beni sesin, 
Tertemiz göklerinde dal dal erguvan açan 
Rüyalarıma ışık ve özlem serpmektesin.
II
Bir mayıs sabahını yaşayacak böcekler 
Çılgın karanfillerle dolacak yeşil saksın, 
Ve sen bir fidan gibi yeşermiş olacaksın, 
Serin, çakıl yollarda kuşlar birikecekler.
Kayık
Güzü kuşlarla oyaladık,
Başka dünyaların ağaçlıkları,
Vakitsiz rüzgârıdır artık 
Düşünceyi savunuşuz bırakan 
Yağmurlu bayırlara karşı,
Ve boşalmış parkın içindeki bakışma 
Sorudan soruya.
Şaşkınlık, yalnızlık şaşkınlık,
Yüzlerde okunanların eşyaya 
Vurması, saksılara ateş 
Dikilmiş gibi gözlerde yansır da 
Arkların uğultusunda güneş,
Kana döndürür taşın toprağın rengini 
Kokuların zehri.
Çoktan ölmüş bir kadın bu çağ,
Eskimiş kıyıya vuran denizde 
Çiçeksiz bir sevda kayığı,
Süslü bir at ıssız bir yere 
Varmış geçip görkemli zamanları 
Ve çan kulelerinin göğündeki kuşlar 
Rüzgârsız durmuşlar.
G ökyüzü Haritası
Bana bak ölümsüz ruhum 
Ben ölürsem, kulağında olsun, 
Sakın sen gökyüzüne çıkma 
Büyükayı, Küçükayı,
Akrep, yılan, çıyan, 
öküz, boğa...
Hepsi yukarda.
Hiç sırası değil, sakın ha!
İkinci Harbi U m um i
Nasıl sabrettim bugüne kadar, 
Ölümden bahsetmemek için. 
Farkına varmamak mümkün mü? 
Cigaram acı işte,
Aşık olmak gayri kaabil, 
Uyanmanın tadı kalmadı.
Birinci Harbi Umumide doğmuşum 
Bizim hesabı kesmek için 
İkincisine ne lüzum vardı?
G itm em iş le r M iyd i?Bu Kırlangıçlar
Giden gelen yok. Bir titreşimdir bu.
Durağan fulyanın üstünde arı 
Bir diyapazon gibi titremekte. Kırlangıç 
Tarihsizdir. Belleğim sarsılıp duruyor denizde. 
Martı bir uçta kanat, bir uçta ses.
Ya sabah, ya öğle. Gemici ve bulut,
Güneş ve yağmur kıl payı bir dengede.
Dolu bir boşluğu doldurup boşaltmak işimiz 
ölülerle, gecelerle, sümbüllerle.
umudunu kesip yüzünü geç­
mişe döner; kurtuluşu, mi- 
tologyanın esinlediği ‘ev­
rensel hümanizm’de bulur.
Araştırmalarını durdur­
maz. Evrenin doğuşuna, 
filozoflarca ‘Khaos’ (Esneyen 
Boşluk) diye adlandırılan 
‘biçimsiz madde’nin ‘ola­
naklar ülkesi’ne uzanır:
“ Ağır bir zamandı sürekli 
ve anisiz/Gözden önceki 
göz içindi yalnız/Som ut 
hayvanlar yürürdü hayvan­
larla /Ağaçtan önceki ağaç­
lar büyürdü/Açardı haşat­
sız gökyüzünü/Ustan önce­
ki sabah kanlarla/Bulut 
tapınağında bir yıld ız”  
(Kollan Bağlı Odysseus, s. 
211) .
“ZAMANIN
ALDATICILIĞI”
Oradan günümüze yaptı­
ğı yolculuklar sırasında mi- 
tologyayı güncelleştirirken 
‘zaman’ı yitirir. Doğada her 
şey birbiriyle kesişen, birle­
şen, aynlan, art arda gelen, 
birbirini içeren, azaltıp ço­
ğaltan, birleşip yenilerini 
yaratan bir devingenlik 
içindedir, Dem okritos’un 
‘atom’lan gibi. Devinim 
geceleri yıldızlannı açan 
gök şemsiyesinin altında, 
küresel bir oylum içinde 
gerçekleşir. Zaman, bu kü­
reyi durmadan zorlaşa da, 
delip dışına çıkamadığın­
dan, geri dönüp aynı orta­
mın yasalarına boyun eğe­
rek orada dağılıp erir; ‘şim- 
di’y le ‘geçmiş’ , ‘düş’le ‘ger­
çek’ , ‘önce’yle ‘sonra’yı bir­
birine karıştırarak. Sayı 
dışı, ele avuca sığmaz bir 
kısır döngünün adıdır 
‘zaman’ .
Anday’ın şiirinde dünya, 
kıyışız bir evren denizinde 
yüzer gibidir. Orada, insan 
da içinde her varlık, Nuh’un 
gemisini dolduran canlı bi­
rimleri andırır. İnsan, öteki 
varlıklar gibi doğal uyumun 
bir üyesi olmadığından ya­
bancılık çekmektedir. O, 
gücünü yitirmiş bir asttan- 
n ’dır belki. Doğayla en 
yakın ilişkiyi çocukluk dö­
neminde yaşayıp unutmak­
tadır:
“ Ey çocukluk, mutluluk 
simyacısı!/Alevini bul getir 
yanmış bakınn/Batı bulu­
tundaki alı indir yere/Ne 
oldu tomurcuğun içindeki 
ısı/Kırmızı yıldızla mı dam­
ladı aitın/Saydam sapın
özündeki ambere?/Bul getir 
korkusuz büyücü, gizci ba­
şı!” (Kolları Bağlı Odysseus, 
s.214).
Homeros’tan Platon’un 
“ Idealar” öğretisine:
“ .../ölm üşüm  orda bir 
aralık,/Unutuverdim  k o­
nuştuğum dili,/Ama ağacın 
kendisiydi,/Kavramı değil­
di görünen artık.” (Zaman 
mı Geçti Ne, s. 15-16). 
ardından Aristoteles’in no­
minalizmine, Rousseau’ya 
ve çağımıza uzanan birçok 
düşünceyi yapıtlarında soru 
olarak taşıyan, gene de 
bunlardan hiçbirine öncelik
(Fotoğraf: Lütfi Özkök)
ya da üstünlük tanımayan 
Anday, son şiirlerinde, geç­
mişle gelecek, yaşamla 
ölüm arasında işlevsiz bir 
zamanın ortasını yaşıyor:
“ .../G ör ki, öldüğümde 
bilm edim ,/E lim de bunca 
sözcük kaldı,/Nerede geçe­
cek benim erginliğim/Bu 
dünya bir daha olm alı,/ 
Bir dünya daha olmalı, 
burada/Bir yerde, o kadar 
yakın ki,/Seslensem duyu­
lacak belki,/Belki başladım 
onu yaşamaya,” (Yeni Bir 
Dünya, s. 7-8).
Zaman, yaşamla ölüm 
arasında bir kararsız denge, 
ya da durmadan salman bir 
sarkaçtır. Bir terazinin, al­
çalıp yükselirken anlık den­
ge durumlarından geçen 
kefeleri gibidir. Sözcük ola­
rak, ses olarak doğaya 
yayılan, yok olmayan, öl­
meyen, her şeye yaşayabi­
len her şeyde dönüşebilen 
titreşimler evrensel devi­
nimde sürekliliğin temel 
öğeleridir.
MUSTAFA ÖNEŞ
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Melih Cevdet Anday'ın 42 yıllık şiir serüveni:Düşünce evrenini yaşantıya yansıtma uğraşı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository