Taha Toros Arşivi, Dosya No: 162-Yılmaz Güneyİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Oral, Zeynep

Istanbul Sehir University Repository

İsviçre’nin 
Basel kentinde 
Nihat Behram’ın 
evindeyim. 
Önümüzde 
Yılmaz Güney’le 
ilgili 14 yılın
1 Mİ •• M
dokumu...
Nihat Behram’ın evinde: Önümüzde, Nihat’ın günlük notlarını içeren ajandalar
Zeynep Oral
B ir süre önce A- taol Behra- moğlu, “Kar­
deşim Nihat seni arı­
yor bulamıyor, sen o- 
nu arar mısın?” deyip 
İsviçre’nin Basel ken­
tindeki numarasını verdi.
Nihat Behram’ın yurt dışına 
çıktığı 1980’den beri görüşmemiş, 
on dört yıl içinde tek tük haberleş­
miştik... Aradım.
Telefondaki ses müthiş heye­
canlıydı. Önce dura dura, sonra 
makineli tüfek gibi konuşmaya 
başladı. Konuştu, konuştu, konuş­
tu...
Bana olan güvenini anlatıyor­
du. Örnekler vererek, tarihler dü­
şerek, yalnız bunu anlattı ve so­
nunda “... işte bu nedenlerle elim­
deki malzemeyi ancak sana teslim 
edebilirim” diye nokta koydu. 
Elindeki malzeme?
“Her şey: Şifreli mektuplar, a- 
çık mektuplar, ses bantları, çeşitli 
ülkelerin dışişleri bakanlıklarına i- 
lişkin belgeler, yayınlanmamış fo­
toğraflar, bu konuda yazdığım ki­
tap ve olayın filmi...”
Bir süre karşılıklı sustuk... Ne­
den sonra ekledi:
Mektuplar, ses bandları 
yayınlanmamış fotoğraflar, belgeler, 
Yılmaz Güneyin kaçırılma filmi ve 
son yıllarıyla ilgili her şey...
“Yılmaz Güney’in kaçırılışı ve 
son üç yılıyla ilgili her şey...”
Heyecanlanma sırası bendeydi.
Yılmaz Güney, 1981 ekiminde 
cezaevinden yuıt dışına çıkmış ve 
o günden beri de gidişine ilişkin 
yüzlerce öykü, masal, efsane üre­
tilmişti. Şimdi bu işi gerçekleştiren 
kişi konuşacaktı. Yılmaz Güney’in 
9 eylül 1984’te ölümünden on yıl 
sonra...
Damarlarımda “sansasyonel 
gazeteci” kanı hiç mi hiç bulunma­
dığından, “olay”ı nasıl sömürürüm 
yerine, gerçeğin aydınlanmasına 
nasıl yardımcı olabilirim kaygısıy­
la; kimseye, ne Yılmaz Güney’e 
ne de Nihat Behram’a haksızlık et­
meme endişesiyle; böylesi önemli 
bir olayın tüm sorumluluğunu üst­
lenmek yerine paylaşmak düşün­
cesiyle; yıllardır yurt dışına illegal 
yollardan çıkarılmış malzemeleri 
yeniden Türkiye’ye sokma riskini 
tek başıma göze alamadığımdan 
birkaç gün sonra Milliyet’in Genel
Yayın Yönetmeni Umur 
Talu’yla birlikte Basel 
yolundaydık.
ANIMSADIKLARIM:
Yol boyunca Nihat 
Behram’ın sonsuz bir 
duyarlılık ve inançla 
sürdürdüğü şiir çabasını düşünü­
yordum: “Hayatımız Üzerine Şiir­
ler”!, “Fırtınayla Borayla Denen­
miş Arkadaşlıklar”ı, “Dövüşe Dö­
vüşe Yürünecek”i, “Hayatı Tutuş­
turan Acılar”ı... Romanlarını düşü­
nüyordum: “Darağacında Üç Fi­
dan”!, “Ser Verip, Sır Vermeyen 
Bir Yiğif’i... “Halkın Dostlan”, 
“Militan”, “Güney” dergilerindeki 
yazılarını, “Vatan” gazetesindeki 
röportajlarını düşünüyordum... 
Güney Film’in yöneticiliğini yap­
tığı yılları düşünüyorum... ‘80 ön- 
cesiydi...
‘80 sonrasında ise verdiği o- 
nurlu mücadeleyi düşünüyordum: 
Yurt dışındaki birçok aydın gibi 
Türk hükümeti onu da “vatandaş­
lıktan atmıştı”... Birkaç yıl sonra 
da “vatandaşlıktan atılanlar, baş­
vuruyla bu haklarını geri alabilir­
ler” buyurulmuştu. Bu hakkı doğ­
makla elde ettiğine, geri alınama­
yacağına inanan Nihat Behram bu-
Nihat Behram, eşi Trix ve kızları Mavi
nu “gasp” olarak değerlendirdi. 
“Başvuruda bulunmak vatan hain­
liğini kabul etmektir. Oysa ben yıl­
lardır yurt dışında yazdığım kitap­
lar, verdiğim konferanslarla Türk 
kültürüne, vatanıma hizmet ediyo­
rum” dedi. “Ülkeme olan aşkımı 
Kenan Evren Te yarıştırmam” dedi 
ve direndi, başvurmadı, sesini du­
yurmaya çalıştı ve duyurdu... 
1992’de başvuruda bulunmadan bu 
hakkım geri aldı...
YÜREĞİMDEKİ SORULAR
Basel’de Nihat Behram’ın e- 
vindeyim. Önümüzde 14 yılın dö­
kümü... Yani Nihat Behram’ın 
1980 ağustosunda Türkiye’den ay­
rılıp, ülkeden ülkeye, sınırdan sını­
ra geçerken yanından ayırmadığı 
ne varsa ve sonra yıllar boyunca 
1984’ün 9 eylülüne dek, Yılmaz 
Güney’in ölümüne dek bunların ü- 
zerlerine eklenenler: Mektuplar 
(şifreli ve şifresiz), belgeler (çeşitli 
ülkelerin bakanlıklarıyla vb.) Yıl­
maz Güney’i herkes içerde sanır­
ken dışarıda katıldığı toplantıların 
ses bantları, kaçışın süper 8 
mm’lik filmi vb...
Bütün bu birikimi ve dökümü 
Nihat Behram “Yılmaz Güney’le 
Yasaklı Yıllarımız” adlı bir kitapta
değerlendirmişti (Kasım ayında 
Milliyet Yayınlarından çıkacak). 
Ancak bu birikime geçmeden, tele­
fon konuşmamızdan beri içimi tu­
tuşturan birkaç sorunun yanıtını al­
malıydım:
Bugüne dek Yılmaz Güney’in 
kaçma ya da kaçırılma olayıyla il­
gili hiç konuşmamıştı Nihat Beh-
Mahmut Derviş ve Goytusola ile 
“Akdeniz Ülkeleri Yazarlar Kurultayı”nda
ram. Bunca zaman neden sustu ve 
şimdi neden açıklıyor?
“Daha önce konuşmak, aydın 
ahlakına sığmazdı. Yılmaz yirmi 
yıl boyunca arkadaşımdı, 6 yıl bo­
yunca şirketini yönettim... Öldüğü 
vakit açıklamayı doğru bulma­
dım... Şimdi açıklıyorum, çünkü 
herkes yalan yanlış bir şeyler yaz­
dı. Mürid dostlardan, amansız düş­
manlara herkes yazdı. Yanlışlara 
son vermek için açıklıyorum... Ö- 
zel mektuplarını bana yazmış, bir­
çok insanın adı geçiyor bu mek­
tuplarda, onlara da söz hakkı ver­
mek için şimdi açıklıyorum... Bi­
riktirdiğim belgeleri değerlendir­
mek için açıklıyorum... Bundan 
böyle Yılmaz Güney üzerine araş­
tırma yapmak isteyenler yararlan­
sın diye açıklıyorum... İnsanların 
doğrulan ve yanlışları tartışmaları 
için açıklıyorum... Bir de Yaşar 
Kemal’e verilmiş bir sözüm vardı, 
on yıl bu konuda konuşmayacağım 
diye... On yıl geçti şimdi açıklıyo­
rum...”
“Kaçma” ya da “Kaçırma”yı 
planlamak, uygulamak... Hiç te­
reddüt etmedi mi? (Bu iki sözcük 
sık sık geçmeye başlamıştı konuş­
malarımızda)
“Birlikte çalışmaya başlama­
mızdan sonra, ilişkimizin doğal
5
Berlin Film Festivali’inde Tuncel Kurtiz’le “Sürü”nün tanıtımında (1981)
gelişimiydi onun kaçmasına yar­
dımcı olmak... Bunu yalnızca bir 
macera, adam kaçırma olayı olarak 
görmemek gerek. Türkiye’de bu­
gün herkesin faşizm dediği bir 
baskı rejimindeydik... Şili’de Pi- 
nochet döneminde sanatçıları, ay­
dınları kaçıranları; Cunta Yunanis­
tan ’ından Teodorakis, Melina 
Mercury gibi kaçanları suçlayabi­
lir misiniz? O baskı döneminde öl­
dürüleceğine dair tanıklar, kanıtlar 
var elde... Eli kolu bağlıydı. Köşe­
ye sıkışmışlık duygusu... Patlama­
ya hazır ateşten bir top gibiydi. Ya 
öldürülecekti ya öldürecekti... Yal­
nız kendi adıma değil, Türkiye’de­
ki aydınlar adına “tamam, yardım 
ederim” dedim. Zindandaki bir 
cevherin gün ışığına çıkmasına 
yardım etmek ancak onur verici­
dir.”
Anladığım kadarıyla yalnız ka­
çış ya da kaçırma olayını değil 
Yılmaz Güney’in kişiliğine ilişkin 
de bir çalışma yapmıştı...
“Doğru. Kitabımı, sanatçı kişi­
liğindeki deha ve delilik ilişkisi 
perspektifinden bakarak yazmaya 
çalıştım... Her büyük dehada biraz 
çılgınlık var. Tolstoy’dan Dali’ye, 
Fassbinder’e örnekler sonsuz... Bu 
insanları anlamamız gerek. Deha­
larını kabul ediyorsak, deliliklerini 
de anlamalıyız... Yılmaz’ın da ki­
şiliğinde şefkat ve acımasızlık, 
gasplar ve savurganlıklar, mertlik 
ve entrikacılık, yardımseverlik ve
yok etme, iyilik ve nankörlük, üs­
tün yetenek ve ilkellik, kısacası, 
deha ve delilik içiçeydi. Bunu ba­
na yazdığı mektuplarda da görebi­
liriz...”
Mektuplar deyince... Artık Ni­
hat Behram’ın yazdığı “Yılmaz 
Güney Te Yasaklı Yıllarımız” ça­
lışmasına dönebiliriz:
İki bölümden oluşan yapıtın bi­
rinci bölümü “Senaryomuz San­
sürlü” adını ve “Görüntüsü Tutuk­
lu Sözcüklerin Öyküsü” altbaşlığı- 
nı taşıyor. Bu bölüm Yılmaz Gü­
ney’in Nihat Behram’a 1978 so­
nundan Türkiye dışına çıkıncaya 
dek çeşitli cezaevlerinden yazdığı 
mektuplardan ve her mektuba Ni­
hat Behram’ın eklediği “Mektubun 
Çağrışım ları”ndan oluşuyor. 
(Mektubun yazıldığı döneme iliş­
kin olaylar, mektupta adı geçenler 
ya da söz edilen konular üzerine a- 
çıklamalar...) Bu bölümdeki 20 
mektup ve çağrışımlarından seç­
tiklerimizi bu sayımızdan başlaya­
rak Sanat Dergisi’nde yayınlıyo­
ruz.
İkinci bölüm ise “Film Kopma­
dan Az Önce / Zindandan Sürgü­
ne” adını “Öncesi ve sonrasıyla 
kaçırma olayı”, “Firarla başlayan 
kısa özgürlük süreci”, “Geliyorum 
diyen ölümü beklerken” altbaşlık- 
larını taşıyor. Nihat Behram’ın 
Yılmaz Güney’in son üç yılına i- 
lişkin gözlem ve izlenimlerini içe­
riyor. Bu bölümden seçilenler ise 
Milliyet gazetesinde yayınlanıyor.
Nihat Behram’ı dinliyorum, 
yüreğiyle konuşuyor... Kitabını o- 
kuyorum, yüreğiyle yazmış.
Nihat Behram, Yılmaz Gü- 
ney’le değil, dünyayla ama en çok 
kendisiyle hesaplaşıyor. Ve şimdi 
bu kaçınılmaz hesaplaşmaya hepi­
mizi tanık ediyor.
Nihat ve Ataol Behramoğlu Zurih'te bir yatak ilanının önünde! İki kardeşin belki de o an 
en büyük özlemi rahat bir döşek. (1982)
6
80’DEN GÜNÜMÜZE
Ama bu hesaplaşmaya gelin­
ceye dek...
“Yılmaz Güney’in özgürlüğü­
ne kavuşmasının ön koşullarını 
sağlamak ve hazırlıklarını yap­
mak üzere” 1980’de yurt dışına 
çıktı. “Güney” dergisinde yayın­
lanan şiirlerinden ve yazılarından 
zaten mahkum olmuştu. Zürih’te 
“Güney Film”in yurt dışı bürosu­
nu açtı. Yılmaz Güney yurt dışına 
çıkıncaya dek kendi deyişiyle 
“dünyayı vızır vızır dolaştı” . 
1982’de Fransa’ya geçti. 83’te İs­
viçreli Trix’le Paris’te evlendi. 
Kızları Mavi 85’te doğdu. 86 - 87 
Böll bursuyla Almanya’da yaşadı. 
“Gurbet” romanını yazdı. İkinci 
romanı “Lanetli Ömrün Kırlan­
gıçları” 91’de yayınlanacaktı. 
(Her ikisi de ayrıca “Ser Verip Sır 
Vermeyen Bir Yiğit” Almanya’da 
Almanca yayınlandı.)
Politik mülteciydi ama “ya­
bancı düşmanlığına karşı çıkan­
lar, haklarını ve onurunu sıkı sıkı­
ya koruyanlar için, Türk kültürü­
nü savunma ve yayma çabasında 
olanlar için kapılar kolay kolay a- 
çılmıyordu.”
Yeniden “oturma izni” alama­
yınca, Almanya’dan ayrılıp 89’da 
yine Fransa’ya geçti. Kızının hala 
kağıtları yoktu. “Kızına da politik 
iltica iste” dediler. Ben dört ya­
şımdaki kızıma politik kimlik is­
temem” dedi... Ailecek tüm eşya­
ları bir otomobilde sınırdan sınıra 
geçip dururken hiç umudunu yi­
tirmedi. (Hiç unutmaz bir kez yi­
ne böyle sınır geçerken Mavi ateş 
içinde kıvranıyordu. Elinden hiç­
bir şey gelmiyordu. Kızının eli a- 
vucunda ona şiirler yazdı, belki a- 
teşi düşer diye... Ve düştü!)
Neden sonra “Bari ailenin ya­
rısı sürgünden kurtulsun” deyip 
1990’da İsviçre’ye yerleştiler. 
1994’te İsviçre vatandaşı oldu Ni­
hat Behram. O zaman da en doğal 
hakkı olan pasaportunu alabilmek 
için mücadele vermesi gerekti: 
Çünkü meslek hanesine “Yazar” 
yazdıracaktı. “Garson” dese he­
men alabileceği pasaportuna ka­
vuşabilmesi için sekiz ay İsviçre 
makamlarıyla boğuştu.
Son bir yıl Nihat Behram evi­
ne kapanıp “Yılmaz Güney Te
7
Vargas Llosa ile İspanya’da (1987)
“Yasaklı Yıllarımız” üzerine ça­
lıştı. Basel’de yaşayan Türk arka­
daşlarının dayanışmasını minnetle 
anıyor. Kağıt fabrikasında çalı­
şanlar, tomar tomar kağıt taşıdı, 
kimi çaktırmadan zarflar bıraktı. 
“Sen kitabını bitir, ev kirasını, bir 
de onu düşünme diyerek”, “Sen 
hep bizim için çalıştın, katkımız 
olsun” tüyerek...
K itabını tamamladı Nihat 
Behram. Sonra beni aradı.
Ayrılırken, “Yıllardır yanım­
Yavuzer Çetinkaya’yla Paris’de Beaubourg Müzesinde. (1981)
dan hiç ayırmadığım, gözümün 
nuru gibi sakladığım, yetkililer­
den, polislerden gizlediğim, ne 
pahasına olursa olsun koruduğum 
her şey işte şu çantada” diyordu. 
“Ve şu işe bak onlar vatana gidi­
yor ben gidemiyorum!”
Türkiye’ye turist gibi İsviçre 
pasaportuyla değil, Türk pasapor­
tuyla gelmek istiyor. Türk vatan­
daşı, Türk pasaportu da var ama 
1977’deki bir şiirinden mahkumi­
yeti de var (Gülünç ama gerçek!)
Bir de askerlik soru­
nu: 48 yaşında oldu­
ğunda İsviçre’de as­
kerlikten muaf ama 
burada? Kimse bu 
soruyu yanıtlayamı- 
yor!
14 yıllık suskun­
luktan sonra anlat­
mak istediği her şe­
yi anlattığı kitabın­
dan, fotoğraflardan, 
mektuplardan, ses 
bantlarından, film­
lerden ayrılırken 
“Sanki evim boşal­
dı, sanki içim boşal­
dı” diye tekrarlayıp 
duruyordu.
Sesinde sonsuz 
bir hüzün... Ama 
aynı zamanda - bel­
ki de bana öyle gel­
di - büyük bir rahat­
lama... ■
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


İsviçre'nin Basel kentinde Nihat Behram'ın evindeyim. Önümüzde Yılmaz Güney'le ilgili 14 yılın dökümü...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository