Taha Toros Arşivi, Dosya No: 59-Güllü Agopİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

[Sevengil], Refik Ahmet

Istanbul Sehir University Repository

M U H İ T 12Q9
T iya tro  T a rih im iz in  M ühim  b ir Faslı
İlk Türkçe Piyes Nasıl 
Temsil Edildi?
Aptülmecit’in sarayındaki Tiyatro —  DON GRİGORYO ve ODUN 
KILIÇ —  Hasköy Tiyatrosu mahkeme karariyle kapattırılıyor —
Agop Vartovyan nasıl yetişti ?
Yazan: REFİK  AHMET
A ptülmecit’ in Dol- mabağçe sarayın­daki tiyatroya ge-
tirtttiği Ecnebi Opera 
ve Operet heyetlerinin 
muzikasinı o zaman sa­
rayda teşkil edilen ha- 
demei hassai ş a h a n e  
heyeti teşkil ediyordu. 
Hademei hassadan bir 
kısmı bilhassa bu iş için 
hususî surette ve iyti- 
na ile yetiştirilmekte idi. 
Garp musikîsini o za­
man Avrupadan getirtil­
miş olan en yüksek üs­
tatlardan öğrenen Türk 
gençleri git gide ecnebi 
sahne artistlerine mü­
kemmelen refakat ede- 
bilmiye başlamışlardı.
Günün birinde sa­
raydaki musikî teşkilâtı­
na mensup bâzı gençle- 
. rin aralarında gizli gizli 
içtimalar tertip etmekte
V .
Gedikpaşa Tiyatrosu Miidürii Agop Vartovyan
[Bu resim eski bir fotografiden’ Rfessam Miinif Fehim Bey 
tarafındau istinsah edilmiştir |
oldukları işidildi; bu 
toplanmalar dikkati ca­
lip göründü . Hademei 
hassa sınıfının a m a t ö r  
gençlerinin gizli gizli 
padişah aleyhinde bir 
suikast hazırlamakta o l­
dukları söylenmiye baş­
ladı. Saray muhafızları 
gençleri sıkı bir taras­
sut altına aldılar. İlk 
günlerde şüpheler hemen 
hemen teeyyüt etıniye 
başlamıştı. Temsil bu­
lunmadığı bir a k ş a m  
gençlerin toplu bir hal­
de tiyatro salonuna gir­
dikleri görüldü. Mesele 
anlaşılmış, herşey mey­
dana çıkmıştı: Suikast­
çılar son tertibat ve 
hareket kararını almak 
üzere biri eşiyorlardı, iş­
te şimdi ciirmü meşhut 
halinde yakalanabileçek* 
lerdi.
1300 M U H İ T
Bu mütalâa ile silâhlarinı ellerine ahp 
gençleri tevkif etmek üzere içeriye girenler ga­
rip bir manzara karşısinda kaldılar... Hademei 
bassa amatörleri kendi kendilerine piyes tem­
sil ediyorlardı.
Filvaki bu san’at heveslisi gençlerin sui­
kastla filân alâkalari yoktu; ecnebi tiyatro he­
yetlerinin temsillerinde bazan figüranlık ta yap­
makta olan bu gençler kimseye haber verme­
den, kendi kendilerine çalışmışlar, bir temsil 
heyeti vücuda getirmişler, bir suflör ayırmış­
lar, bir de tiırkçe piyes yapmışlardı, bu gece de 
eserlerini gizlice prova ediyorlardı...
Keyfiyetten derhal haberdar edilen Aptül- 
mecit, gençlerin bu teşebbüslerinden çok mem­
nun olmuş, onları mükâfatlandırmış, teşvik et­
miş, açıktan açığa çalışmalarını söylemişti, Ha­
demei hassa amatörlerinin hazırladıkları türkçe 
piyes az bir zaman sonra saray tiyatrosunda 
temsil edilmiş, muvaffakiyet kazanmıştı.
Otuz sene evel Pariste Larevü Teatral 
mecmuasının türk temaşa san’atma tahsis et­
miş olduğu hususî nüshayı yazmış olan Mösyö 
Adolf Talâsso, bu hadiseyi Türklerin tiyatro 
sahasında attıkları ilk adını olarak gösteriyor, 
fakat yazık ki ne bu ilk piyesin ismini, ne de 
bünu oynıyanların adlarını zikretmiyor.
Saray tiyatrosunda türkçe temsil edildiği 
haberi şehre 3^ayıldığı zaman san’ at muhipleri 
büyük bir sevinç duymuşlar, büjmk ümitlere 
düşmüşlerdi. Bu arada Naum tiyatrosunda İs- 
tepan Kkşiyan’m idaresinde Bedros Mağakyan, 
Çamaşır çıyan, Matmazel Fani ve sairedeıı mü­
rekkep bir ermeni tiyatro heyeti İtalyancadan 
terceme edilmiş Don Grigoryo isimli üç per­
delik bir piyesle Odun— kılıç isimli bir kome­
diyi türkçe olarak temsil ettiler, Aptülmecit bu 
temsilde hazır bulundu.
Sirapyon Hekimyan bu ermeni trupunun 
reisi sayılıyor ve heyete eser hazırlıyordu. 1857
İstanbulun bu seneler zarfındaki tiyatro 
hayatını şöyle kısaca tesbit etmek kabildir : Za­
man zaman ecnebi truplar gelip ecnebi lisan­
larında temsiller veriyorlardı. Memlekette yerli 
ermeni gençlerinden de bâzı artistler yetişmekte, 
ermenice temsiller vermekte idi. Bunların belli 
başlıları yukarıda isimlerini saydıklarımizdl. 
1858 senesinde Hasköyde ermeni mektebinde 
bunlardan ayrı olarak bir gençler gurupu er­
menice temsiller vermiye başladı. Hasköy Ner- 
sisyan mektebi muallimlerinden Mardiros Mı- 
nakyan, Tomas Fasulyacıyan, Nikogos Tiil- 
bentciyan bunların arasında idi. Yedikule E r­
meni Hastanesinde doktor olan Karekin Çap- 
rasyan da bu heyetin rejisörü idi. «1859» da 
Altundüri Arakel isimli bir ermeninin teşeb- 
büsiyle Hasköyde Ermeni mektebi civarında bir 
tiyatro binası yaptırıldı, burada henüz ilk tem­
sil verilmişti ki Beyoğlundaki büyük tiyatro­
nun miıstâciri Naum efendi İstanbulda tiyatro 
oynatmak imtiyazının kendisine verildiğini söy- 
liyerek Hasköylüler aleyhine bir dâva açtı, 
Hasköy tij^atrosu «1860» senesi martında mah­
keme karariyle kapatırıldı. Tiyatro hayatı tek­
rar Mişel Naum efendinin tiyatrosuna inhisar 
etmiş oluyordu. Bü sefer Hasköylü Ermeni sa- 
n ’atkârları da Naumun tiyairosuna gelmişler, 
burada ermenice temsiller vermiye başlamışlar­
dı. Motti’nin Haçaturyan tarafından ermenieeye 
terceme edilmiş olan Aristodem isimli dramı 
bu gençler tarafından oynanmış, Aristodem’in 
kızı İksira rolünü oyniyacak kadın artist bulu­
namamış, genç muallim Mınakyan kız rolüne 
çıkarılarak temsil verilmişti. Bu oyun bilâhare 
sahnede uzun müddet saltanat sürmüş olan 
Mardiros Mınakyan’m üzerine ilk defa dikkati 
celbetmiş olması itilariyle ayrı bir ehemmiyeti 
haizdir.
Yine bu sene zarfında İzmirde bulunan Er- 
meniler de orada bir tiyatro heyeti teşkil etti­
ler. Gerçi mahallî tiyatro hareketleri genişle­
mekte idi, fakat türkçe temsiller kesilmişti,
M U H İ T 1301
Hasköyde mahkeme karariyle seddedilen ti­
yatronun sahibi Altundüri ve kardeşleri Beyoğ- 
lunda Krmenî kilisesi emvalinden olan Kafe 
Oriyantal’ l kiralıyarak «Şark» tiyatrosu ismini 
verdiler, burada muntazam temsiller vermek için 
hükümetten izin aldılar, «1861» senesi Kânu­
nuevvelinin 14 üncü günü burada ilk temsili 
verdiler. Mardiros Mmakyan, Tonıas Fasulya- 
cıyan, Serope Benliyan, Agop Vartoviyan bu 
tiyatroda şöhret ve kemal bulmuş sanatkârlar­
dır ki bilâhare her birinin memlekette yerli ti­
yatroya muhtelif sahalarda hizmet etmiş olduk­
larını görüyoruz. Kadın san’atkâr bulmak hu­
susunda hayli müşkilâtla karşılaşan bu tiyatro­
nun ilk rejisörü Bedros Mağakyan’dı; fakat 
çok geçmeden sinyor Asti isimli ihtiyar ve 
tecrübeli bir İtalyan rejisör seçilmiş ve bu kıy­
metli adamın memlekette tiyatro işlerini tesis 
ve tanzimde emeği geçmiştir. Sinyor Asti Şark 
tiyatrosunda heveslilere muntazam tiyatro ders­
leri verilmiş, memleketimizde tiyatro istilâhla- 
rinı tesbit etmiştir.
Şark tiyatrosu «1863»e kadar muntazam 
temsiller verdikten sonra kapanmış, oldukça 
meharet ve şöhret kazanan Ermeni artistler şu­
raya buraya dağılmışlardır. «1866» da Simon 
Tıngır isimli bir Ermeni Şark tiyatrosunu yeni­
den faaliyete geçirmiş, burada tekrar Ermenice 
temsiller verilmiştir. Bu sırada Naumtı tiyatro­
sunda da Ohanes Acemiyan’ m idaresinde başka 
bir Ermeni trupu kendi dillerinde temsil ver­
mekte idi. Şark tiyatrosu «1868» de bir Yu­
nanlıya kiralanmış, tiyatroluktan çıkmış, Alka- 
zar dö Bizans ismi altında canbazhaneye tahvil 
olunmuştur.
Şark tiyatrosunun kapanması ermenice tem­
sillerin artık seyirci bulmamıya başlamasından 
ileri geliyordu. İş tavsamıştı. Tiyatro heyetleri 
çoğalmıştı, fakat bunların hepsini doyurabilecek 
bir seyirci kütlesi yoktu. Şark tiyatrosundan ye­
tişip te etrafa dağılan ermeni san’atkârlar ayrı
ayri truplar teşkil etmişler, ekmek paralarını 
çıkarmıya çalışıyorlardı. Yeni bir çalışma saha­
sı, yeni müşteri bulmak lâzımdı. Bu dağınık 
heyetlerden Asya çemiyeti ismini taşıyan trupun 
en göze çarpan san’atkârı Agop Vartoviyan, 
eski aktör Garabet Papazyan’ m tavsiyesi üze­
rine yeni bir tecrübeye girişti, «Sezar Borciya» 
piyesini türkçeye çevirterek temsil etti, muvaf­
fak oldu. «1868».
Mösyö Söyle isimli bir fransız Gedik pa­
şada bir hipodrom yaptırmış, burada zaman za­
man temsiller, oyunlar gösterilmiş, M. Solye 
burayı bırakıp kalkıp gitmişti. Agop Vartovi­
yan burasını tutarak faaliyete geçti, ikinci sı­
nıf saıı’atkârlarla işe başladı, rağbet gördü, az 
zamanda devrinin en tanınmış artistleri kendi­
sine iltihak ettiler. Agop Vartoviyan önceleri 
Usküdarda Aziziye tiyatrosunda, Kadıköyüude, 
Beyoğlunda, Gedikpaşada temsiller vermiş, hal­
kın ayağına gitmiş, trupunu tanıtmış ve sev­
dirmişti ; şimdi artık Gedikpaşa tiyatrosunda yer­
leşiyor, halkın kendi ayağına gelmesini bekli­
yordu; filvaki öyle oldu.
Muhtelif münevver Türklerin, bu arada bil­
hassa Eehcetülhakayık müellifi Ali Beyin yal­
nız tûrkçe piyes oynamak hususundaki teklifle­
ri Agop Vartovİ3ranâ pek mülâyim geliyordu. 
Bu takdirde bir taraftan tiyatrosunu hükümetin 
himayesi altına koyacak, yardım görecek, bir 
taraftan Türk halkını tiyatroya getfrecek fazla 
varidat temin edecekti. Agop Vartoviyan bu 
iki arzusunda da muvaffak oldu.
1870 senesi Mayısının 34 üncü günü çıkan 
büyük Beyoğlu yangınında Naum tiyatrosu 
yanmış kül olmuştu. Istanbulun tiyatro hayatı 
artık Gedikpaşa tiatrosurta, hurdaki tiirkçe tem­
sillere inhisar ediyordu.
Türk müelliflerin edebijrat eserlerinin sah­
neye konulduğu bu parlak devir başlı başına 
bir tarihtir, ayrıca tetkik edilecektir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Tiyatro tarihimizin mühim bir faslı:İlk Türkçe piyes nasıl temsil edildi?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository