Taha Toros Arşivi, Dosya No: 34-Nahit Sırrı Örikİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Fethi Naci

Istanbul Sehir University Repository

¡i jL
t  \ ( “r^ A r
T- 2. ^
“TÜRKİYE’DE ROMAN VE TOPLUMSAL DEĞİŞME”
İÇİN NOTLAR:
ROMAN GERÇEĞİ/TOPLUM GERÇEĞİ
FETHİ NACİ
l
&
N AHİD Sırrı örik'in tutumu, ikinci Meşrutiyet'ten, İttihat ve Terakki'- den, Sultan Hamid'den söz ,açan 
öteki romancıların tutumlarına hiç mi hiç 
benzemiyor: ittihat ve Terakki'nin zorbalığına karşı 
çıkıyorlardı o romancılar, ama hiçbirinin aklından 
31 Mart'ı sevimli göstermek ya da Sultan üamid'i 
tutmak geçmiyordu; Oysa Nahid Sırrı örik'in gönlü 
de, kafası da Sultan Hamid'den yana. Ne var ki 
Balzac'ın kralcı oluşu toplumsal gerçekliği nesnel 
gelişmesi içinde vermesine nasıl engel olmamışsa 
Nahid Sırrı'nın Sultan Hamid'den yana olması da 
toplumumuzun belirli bir tarihsel kesitini bütün 
gerçekliğiyle yansıtmasına engel olmamış.
NahidSırrÇ'Sultan Hamid Düşerken" de (Birinci 
baskı 1957. Sander yayınları, romanın dilini 
sadeleştirerek ikinci baskıyı 1976'da yapmış ve 
kitabın adını- Ne Hikmetse!- "Abdülhamit Düşer­
ken" diye değiştirmiş. Yaptığımız alıntılar ikinci 
baskıdan.- F.N.) İkinci Meşrutiyetin ilânından 
Hareket Ordusu'nun Ayastafanos'a (Yeşilköy) geli­
şine kadar geçen çalkantılı dönemi anlatıyor. 
Birçok gerçek kişi var romanda, Nahid Sırrı onları 
adlarıyla veriyor, ama romanın üzerinde durduğu 
sacayağı (Mehmet Sahabettin Paşa, Şefik Bey ve 
Nimet Hanım.), Nahid Sırrı'nın yarattığı roman 
kişileri.
Mehmet Sahabettin Paşa, Osmanlı bürokrasisi­
nin son döneminin tipik bir örneği. Servetifünun'da 
Sahabettin Paşa'nın Maliye Nazırlığı dönemlerinde 
devletin üç büyük dış borçlanma yaptığını, 
Paşa'nın bu borçlanmalardan toplam iki yüz altmış 
beşbin Ingiliz altını komisyon aldığını açıklayan bir 
yazı üzerineıŞahabettin Paşa kızı Nimet Hanım'a 
şöyle savunur kendini: "... Her üç istikrazın 
müzakeresinde bana on paralık rüşvet teklif 
edilmedi. Edilseydi, reddederdim. Her seferinde 
müzakere bittikten, mukavelelerin iradesi çıfctan 
sonra borcu veren müessese müdür ve mümessilleri, 
müzakereleri idare etmiş olanlar gelip bir çek 
takdim ettiler. Daima bir zarf içinde. Hattâ ilk 
seferinde ne olduğunu bilmeden açmıştım. Mik­
tarlar gazetedeki namussuz herifin söylediği mik­
tarlardı. İlk seferinde reddetmek istedim. Amma 
reddetsem ne faydası olacaktı? Mukavele imzalan­
mıştı. Reddetmekten hâsıl olacak fayda, memleket 
evlâdından birinin cebine girecek ve onu bir takım 
hayır ve hasenatta bulunmasına imkân verecek 
surette zengin edecek olan bir paranan frenkler, 
hırıstiyanlar elinde kalması olacaktı." (S.71-72) Bu 
düşünme biçimi, bu davranış biçimi, belirli bir
kişiliği bütün somutluğuyla gözler önüne sermeye 
yetiyor.
Nahid Sırrı, Mehmet Sahabettin Paşa'yı anlatır­
ken, onun sadece tarihsel ve toplumsal kişiliği 
üzerinde durmuyor, tarihsel roman yazmaya 
meraklı kimi romancılarda sık sık rastladığımız o bir 
takım "Bilgiler"! konuşmalar yoluyla romana 
yamamak biçimindeki kolay yolu seçmiyor; 
Mehmet Sahabettin Paşa'yı iç dünyasıyla insanlara 
ve olaylara bakışındaki o kendine özgülükle 
anlatıyor, böylece sondönem bir Osmanlı Paşasını 
gerçekten tanıyoruz, hızıyla konuşurken bile "En 
tarafsız bir eda ile lehte veya aleyhte olduğunu 
belli etmemeye dikkat eden bir sesle, sevgili kızına 
karşı bile bu ihtiyata gerek görerek " (S.22) konuşan 
bir bürokrattır bu! Nahid Sırrı, Sahabettin Paşa'daki 
"Mevki tutkusu"nu büyük bir ustalıkla anlatır: 
Yalısından, "Güzel mavi denizi, karşı kıyının 
dağlarını ve yalılarını, elinde dürbün" seyreden bu 
seksen üç yaşındaki ihtiyar, "İstanbul'un her hangi 
bir nezaretinin loş ve bozuk odasında, ama bir 
nâzır koltuğu işgal ederek oturmak, el pençe divan 
girip çıkacak memurların getirecekleri tatsız tuzsuz 
tezkereleri ilk satırından son satırına kadar 
bıkmadan, üşünmeden, bezmeden okumak mut­
luluğunu, içinde sonsuz bir özlemle" (S.112) 
düşünür, "...aşağılama ve horlama amacıyla da 
olsun, adını gazete sütunlarında görmek kendini 
mutlu" (S.98) eder. Ama kızı evlenme şartı olarak 
Şefik Bey'e babasını "Teşekküf edecek olan âyan 
heyetine aldırmasını" söylediği zaman, bütün 
sevincine rağmen, "kızı bütün bir ömrün mutlulu­
ğunu kendisinin beş on günlük şeref ve ikbaline 
duraksamasız yeğ tutmadığı için onu ayıplayan, 
ona yürekten gücenen" (S.48) sanki o değilmişçesi­
ne, "evlâdının mutluluğundan başka bir dileği 
bulunmayan bir baba edası" takınmaktan da geri 
kalmaz! Bir çöküş ahlâkıdır Sahabettin Paşa'nın 
ahlâkı, bunun için sahtelik, kuşku, ihtiyat günlük 
yaşamın ilkeleri olmuştur. "Sultan Hamid Düşer- 
ken"in bugün ilgiyle okunmasının nedeni budur: 
Nahid Sırrı'nın toplumsal bilgilerle yetinmemesi, 
roman yazdığını hiç bir zaman aklından çıkarma­
yarak, toplumsal'ı kendinde somutlaştıran birey'i 
yaratabilmesi.
Nahid Sırrı örik'in, özenerek yaratmaya çalışırken 
kendi toplumsal ve tarihsel koşullarımızın dışına 
düşmekten kurtulamadığı bir tip, Nimet Hanım. 
Hilmi Yavuz şöyle diyor Nimet Hanım için: "Nahid 
Sırrı örik, statik kuralları belirlenmiş somut bir 
tarihsel dönemden, dinamik ve sürekli olarak
ı ,
29
değişen somut bir tarihsel döneme geçişi Nimet'in 
(somut) bireysel tarihiyle temellendirir. İki meşru­
tiyet arası dönemdeşıradan, alelade ve herhangi bir 
paşa kızı olan Nimet bu devingen somut tarih 
içinde, akılalmaz ölçüde tutkulu ve hırslı (kocasını 
Abdülhamid'den sadrazamlık istemeye sevkedecek 
kadar) bir Balzac ya da Dostoyevski tipine 
dönüşür." (Tarihsel Roman ve Nahid Sırrı Orik, 
"Roman Kavramı ve Türk Romanı" içinde, 1977, 
S.88) Oysa Nimet Hanım, "Dinamik ve sürekli 
olarak değişen somut bir tarihsel döneme geçiş"i 
değil, örik'in anlattığı tarihsel kesitteki (1908'deki) 
toplumun somut koşullarının dışına düşüşü gösterir. 
Bu bakımdan Nimet Hanım'ın "Bir Balzac ya da 
Dostoyevski tipine" dönüştüğü doğrudur, doğru 
olmayan böyle bir tipi 1908 Osmanlı toplumunda 
varmış gibi göstermektir, örik'in şaşırtıcı ustalığı, 
toplumsal gerçekliği olmayan bir roman kişisine, 
roman dünyası içinde, yazınsal bir gerçeklik 
kazandırmasında.
Mehmet Şahabettin Paşa, "altmışına varmış­
ken" Nimet doğduğuna ve Paşa seksen üç yaşında 
olduğuna göre Nimet en çok yirmi üç yaşında 
demektir. Osmanlı bürokratı Mehmet Şahabettin 
Paşa'nın evinde ve Padişah'a bağlılık duygularıyla 
yetişen bir genç kızın, gazeteler Hareket Ordusu'nu 
tutmaya başlar başlamaz "Hepsi Padişahın aleyhin­
de, İstanbul da bu gazeteleri memnuniyetle, 
emniyetle okuyor. Şu halde biz de onun aleyhine 
geçmekte istical göstermeliyiz." (S. 252) diyebil­
mesi olanaksızdır!
Nahid Sırrı, Nimet'in kişiliğinde nerdeyse bir " 
üstün kadın" yaratmak ister gibidir. Bunun için 
Nimet'e kâhince sözler söyletir: Şefik Bey'le ilk kez 
karşılaşıp ayrıldıktan hemen sonra, Şefik Bey'in 
kendisini "isteyebileceğini" düşün.ür ve Şefik Bey'in 
durumunu çözümlerken, Nahid Sırrı, Nimet'i şöyle 
düşündürür: "Şefik Bey de hattâ daha yükselse bile 
birkaç gün ve nihayet bir kaç ay sonra kısa ikbalini 
hayatıyla ödemeğe mahkûm olmayacak mıydı?" 
(S. 81): Sultan Hamid'in akibetini tartışırken,
İttihatçıları kasdederek, "Nihayet Selanik'e, Kâbei 
hürriyetlerine götürürler. " (S.253) der. Romanın 
sonlarına doğru da Nahid Sırrı, Nimet'i "Amma 
ittihatçılar asıl şevketli devirlerine bundan sonra 
başlayacaklardır." (S.259) diye düşündürür.
Nahid Sırrı örik bu aşırılıklarıyla, Nimet'i 
"tarihsel ve toplumsal gerçekliği olmayan" bir tip 
durumuna getirir, oysa bu aşırılıklara düşmediği 
zamanlar çizdiği Nimet, duygularıyla, düşünceleriy 
le yaşayan biridir. Nimet, "Bakan ama görmek 
için alçalmayan gözlerle mağrur ve güzel arabada 
ve kayıkta halkı âdeta yarıp, âdeta çiğneyip 
geçerek ilerleyiş o beygirlerle kürekçilerin değil, 
zenginlikle güçlülüğün götürdüğü araba ve kayık­
larda giderken halkın varlığından o sanki habersiz 
gibi ilerleyişteki doyulmaz gurur zevki" (S.55) diye 
düşünürken Nimet'tir. Kendi durumundaki bütün 
kadınların bütün ittihatçılar için düşündükleri gibi 
Şefik Bey için "bu sonradan görme adam" (s. 184) 
diye düşünürken Nimet'tir. "Sofrada idiler, ve iyi 
yemek yemeği henüz tabiî bir şey saymağa midesi 
alışmayan Şefik, hiç değilse on saatten beri aç
kalmış bir insan iştihasıyla aşçıbaşının eserlerine 
iltifat ederken, Nimet bundan sonra bu adamla 
geçecek hayatın düzlüğünü, manasızlığını düşün­
dü." (s.208-209) diye düşünürken Nimet'tir. (Bu 
arada Nahid Sırrı'nın küçük bir dalgınlığına 
değineyim: 30. sayfada "Gülendam gelerek Paşa- 
efendinin uyanmış olduğunu, kendisini beklediğini 
haber verince, elinde gazetelerle babasının yatak 
odasına koştu." tümcesini okuyoruz. Oysa üç sayfa 
önce, 27. sayfada, şunları okumuştuk: "...Gülen- 
dam'a ilk söylediği söz de: -Küçük hanım nerede? 
suali oldu. Fakat kendisini gidip çağırmaya gerek 
kalmadan, el çırpılmasını duyarak, Nimet yandaki 
kapıdan içeri girmişti...")
Sacayağının sonuncusu Şefik Bey. Nimet'in 
gözünden: "Bu, uzun boylu, geniş omuzlu, yaşı 
muhakkak ki henüz otuz beşe varmamış, sarışın ve 
kesik sarı bıyıklı, açık mavi gözlü bir adamdı." 
(s.76) "Şefik Bey, Selânik'ten gelmiş yedi sekiz 
kişilik heyetin en sözü geçen üyelerinden biri." 
(s.83) Talât'ın hemşerisi ve yakın arkadaşı. Nimetle 
karşılaştıktan sonra... "İstanbul, zengin olunca 
yaşamın çok daha başka bir anlam, tasarlanması 
güç bir güzellik ve ayrıcalık kazandığını nice 
muzaffer ihtilâlciden sonra kendisine de çarçabuk 
fısıldamıştı." (s.88) Gerçekte Nahid Sırrı, Şefik 
Bey'de, bu "fısıldama"yı aşan bir tip yaratıyor: 
Şefik Bey, kendisine karşı savaştığı toplumsal 
güçlere (Burada Padişahı temsil eden Osmanlı 
bürokratı Mehmet, Şahabettin Paşa'ya) bulaşan, 
onların hazır servetlerinin rahatlığına konan bir 
"devrimci"nin (Burada bir ittihatçı'nın) bağlı 
olduğu örgütten de, ülküden de, arkadaşlardan da 
zamanla nasıl uzaklaştığını somutlaştırıyor kişili­
ğinde. 1908 hareketini gerçekleştirenlerden biri 
olduğu halde, bu yozlaşma sonunda, "meşrutiyet 
düşüncelerinin süngülere dayanmış bir şeriat 
hamlesi önünde geri çekilmesi üzerine" nâzır 
olmayı kabul edebiliyor.
Nahid Sırrı'ya göre "31 Mart", "birkaç gün taze 
ve mutlu bir hava"dır; "İstanbul'da sükûn geri 
gelmişti ve dökülmüş azıcık kan, bu inkılâp için 
ödenmesi kabul edilebilecek çok küçük bir 
sadakaydı." (s.216)
Nahid Sırrı, İttihat ve Terakki'nin öldürttüğü 
Haşan Fehmi'den şöyle söz edebilir: "Bu yazar, 
İstanbul'un ancak öteye beriye saldırmak üzere 
çıkan ve uluorta saldırdığı için satılan bir muhalif 
gazetesinde, kendi hesabına bu muhalefeti belki 
sadece ekmek parasına yapan zavallı bir adamdı." 
(s.205) Oysa Haşan Fehmi konusunda Hıfzı Topuz 
şöyle diyor: "Mülkiye'yi (Siyasal Bilgiler Fakültesi) 
bitirdikten sonra Paris'e kaçmış olan Haşan Fehmi 
bir süre Mısır'da yaşamış ve 1908'de İkinci 
Meşrutiyetin ilânı üzerine İstanbul'a dönerek 
Serbest? gazetesine başyazılar yazmaya başlamıştı, 
ittihatçılara karşı koyan bu gazetenin yazıları aydın 
çevrelerde geniş yankılar uyandırıyordu." (Türk 
Basın Tarihi, s. 107)
Şefik Bey, bütün "dönek"ler gibi, içini rahat 
ettirmenin yolunu bulur: "ittihat ve,Terakki, kendi
Devamı 78’inci sayfada
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


"Türkiye'de roman ve toplumsal değişme" için notlar:Roman gerçeği/toplum gerçeği

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository