Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Namık Kemalİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bolayır, Ali Ekrem

Istanbul Sehir University Repository

n -  S í ı£3
■ İ İU j g j H g J g ü - . . .  " l - ' . l i
Lisanda sadelik
“Ali Ekrem,, Beyin 
beşinci makalesi
Bugünkü İnsanda pek çok kaide ve 
ahenksizlik hataları yapılıyor
Yunus Nadi Beyefendiye:
Pek muhterem beyim efendim,
Meşrutiyetin azgınlıkları arasında li - 
san silâhsız, müdafaasız bir düşman ha­
linde kaldığı için gûya perçstişkân hür­
riyet bir çok nevzuhuranı edebin hücum­
larına uğradı. Geçen mektubumda bu 
taarruzların Farisî terkiplere nasıl tev - 
cih olunduğunu söylemiştim. Terkiplerle 
beraher hatta onlardan evvel sarfü na­
hiv ve edebiyat kaideleri zirüzeber edil­
miştir. Ve en şiddetli hücuma da «fesa­
hat ve belâgat» nazariyeleri uğramıştır. 
Bunlar yeni ediplere göre eski medrese 
tahsilinin manasız, lüzumsuz, bozukdü- 
zen, kof bir takım türrehatmdan ibaret 
idi ki cahil, mendebur, softa güruhu ta­
rafından istipdat ve taassup aletlerile a- 
sırlarca oyula oyula en derin tabakatma 
kadar sahai lisana doldurulmuştu. Bu 
molozları kaldırıp denize dökmeden li - 
sanı güzel, temiz yazmak nasıl kabil o - 
lurdu? Kapalı ağızları zaman ve fırsa - 
tın eyadii tegallübile açılmış bir kaç 
şişei havainin «Cehlin ol mertebesi seh- 
lolmaz» kavline şayan olan şu taşkın - 
lıklan, kemali teessür ve teessüfle söy - 
Iemeliyiz. Ricali hükümet tarafından da 
mazharı tasvip oldu. Türkçe esasların - 
dan sarsıldı, mekteplerde lisan ve ede - 
biyat tedrisatı berbat edildi, her manasile 
berbat! Matbuatta, bütün yeni neşrolu­
nan kîtanlarda lisan bir ucubeye dön­
dü, eşkâl ve şemailinin hiç birinde tabi­
at ve hakikatten eser kalmamış bir ucu- 
bei meşrutiyet!
Bugün böyle maskaralıklar kimseden 
yüz bulamaz; kelimeye, şekle, eskiliğe 
karşı coşkunluk göstermekle hakikatler 
yerinden sökülmez. Edip, hatta sadece 
muharrir olmak istiyen her genç en aşa­
rı lisanın kaidelerini, şivesini; usulü ki­
tabet nazariyatını bilecektir. Fesahat ve 
belagat bütün yazılarında endişei vio -  
dam olacaktır. Bunlar hâlâ bir takım 
rraribülmişvarların tevehhüm ettikleri gi 
bi, öyle Arap harsından kalma köhne 
düsturlar, boş İddialar değil, her mil­
letin ruhunda doğup büyüyen ihyakâr 
kanunlardır. Öyle kanunlar ki eazimin 
lisanlarından sadır oldukça ümmetler I- 
çin yerden göğe yükselen medeniyet 
şehrahları açmıştır. Her milletin, şimdi 
ne olduğunu, bilememekle beraber moda 
olduğu için perestişkârane sevdiğimiz 
«Halk lisanı* fesahat ve belâgatin bir 
mir’ati kemalidir. Vakıa, bu ayna ceha­
let dumanlarile buğulanır, paslanır, lâ­
kin ehli lisan onu tasfiye edince bütün 
şaşaasile gene zuhur eder. İld hamal, 
iki çiftçi birbirlerile konuşurlarken biraz 
dikkat ediniz. Sözleri yan yarıya terte­
mizdir; kalan nısıf ta tashih olununca 
enfes bir lisanı belâgat zuhur eder.
Yeni yazılarımızın ekserinde fesaha­
te riayet olunmuyor, olunamıyor: Zaafı 
telifler, tafsifler, tekrarlar, tenafürler, 
şivesizlikler, hele şivesizlikler bu yazı - 
Iarda doludur. Belâgat nazariyatı ise 
indi, keyfî tasarruflarla tatbik, yahut lü­
zumsuz şeyler gibi ihmal olunarak cüm­
leler perişan ediliyor ve cümlelerden te­
şekkül eden bütün yazı bütün üslûp ta 
bittabi gayet zayıf, müşevveş, cansız 
tatsız kalıyor. Şunu ilâve edelim: Lise­
lerde talebeye verilen kitabet vazifeleri 
tashih olunurken her yazının ruhu de­
mek olan «İsabeti efkâr» m teminine 
lüzumu olduğu kadar itinaya vakit bu­
lunmadığından doğru ve etraflı düşün­
meğe alıştırılmamış olan gençlerin ka­
lemlerinden pürüzlü, karışık, bulanık 
hatta bazan tamamen yanlış fikirler a- 
kıp gidiyor.
Şivesizliklerin bir kaç nümunesini 
üçüncü mektubumda göstermiştim. Şim­
di de fesahat ve belâgat derecesine yük­
selmeden evvel usulü kitabete mugayir 
ve binaenaleyh müşevveş ve malûl söz­
lerden bazı misaller vereyim. Bu misal­
leri uzun uzadıya aramadan, elimin al­
tındaki muharrerata şöylece göz gezdiri- 
vermekle buldum.
Misallerim yeni yazıların ekserinde 
görülen fenalıkların hepsini yegân ye - 
gân irae edecek değildir. «Cumhuriyet)in 
sütunlarını bu kadar doldurmağa cesa - 
saret edemem. Esasen bir kaç delil gör­
mek bütün delâilini irat edilebileceğini 
anlamağa kifayet eder.
«Bu cinayetin havadis ve dedikodusu 
uzun zaman matbuatta efkârı umumi - 
yeyi İşgal etmişti.»
gelmiştir.» Demek icap ederse de «al­
mış ve gelmiştir» şekli lisana girdiğinden 
bunu değiştirenleyiz. Yalnız iki fiil bir­
birinden uzak düşünce vüzuhun temini 
için edat tekrar edilmelidir. «Havalar 
bir kaç zamandanberi çok sıcak gitmiş - 
tir ve yağmura İntizar edildiği halde 
bazı memleketlerde hiç yağmur yağ - 
madığından halkın ıztırabı son derece - 
ye varmıştır» gibi bir sözde (dir) İn tek­
rarı elbette daha muvafık olur.
X  — Şekilleri tagayyür ettiği halde bir 
şekilde yazılanlar: İşte şu misalde ol - 
duğu gibi. İzafet edatı «havadis» lâfzı -  
nın sonunda bir «nl» den ibaret iken 
«dedikodu» nun sonunda «su» oluyor. Bi­
naenaleyh havadis ve dedikodusu asla 
yazılamaz. «Bir vakitler hırçın bir adam 
vardı. Karısı ne yaparsa beğenmez, ka­
rısının her yaptığı ona fena görünürdü» 
şu misalde de ifade doğru değildir: Fiil 
sigalarım «beğenmezdi», «görünürdü» 
şeklinde yazmak İktiza eder.
Saniyen «uzun zaman matbuatta efkâ­
rı umumiyeyi işgal etmişti» değil, «mat­
buatta efkârı umumiyeyi uzun zaman iş­
gal etmişti» denilmek icap eder. Çünkü 
her lâfzın kendine akrep olan lâfza ai­
diyeti mantikî olduğu kadar, bir sözde 
vüzuhun temini için de riayeti vacip bîr 
kaidedir. Bu sözdeki «uzun zaman» kay­
dının «işgal» fikrine ait olduğu İse aşl - 
kârdır.
Bir satırlık bir yazı ile ne' kadar uzun 
uğraşmağa meclmr olduğumuzu görüyor­
sunuz!
«Tan gazetesi sermuharriri yazmış ol­
duğu makalesini müdafaa için...»
«Yazmış olduğu makaleyi» demek lâ­
zımdır. Çünkü (si) burada tahsisi ifade 
eder, tahsis ise «yazmış olduğu» sözile 
tahakkuk etmiştir. Elbette bir insanın 
yazmış olduğu makaleyi başka bir İnsan 
yazmış olamaz. Mükemmel bir haşiv nü- 
munesi olan bu ifade pek ziyade şa - 
yi dir.
«Seyrisefainin İzmir vapuru dün saat 
tam on üçte İstanbul -  İskenderiye se - 
ferini ilk defa yapmak üzere Galata rıh­
tımından hareket etmiştir.»
Doğrusu: Seyrisefainin İzmir vapuru 
İstanbul * İskenderiye seferini ilk defa 
olarak yapmak üzere dün saat tam on 
üçte Galata rıhtımından hareket et - 
mlştir.
«Bir defa eşeğin biri üzerine bir arslan 
postu giymiş.,.»
Doğrusu: Bir gün eşeğin biri...
«Şoför Sadık Efendi de bu münakaşa 
esnasında dikiz aynalarının aleyhinde 
bir makale okumuş, lüzumsuzluğuna 
aklı yattığı için hemen kaldırmıştı».
Doğrusu: Şoför Sadık Efendi de bu 
münakaşa esnasında dikiz aynalarının a- 
leyhinde bir makale okumuş ve onlarm 
lüzumsuzluğuna aklı yattığı için aynasını 
hemen kaldırmıştı.
«Dün Darülfünun Eminliği ve Tıp 
Fakültesi reisi aşağıya dercettiğimiz 
tebliği neşretmiştir.»
Doğrusu: Dün Darülfünun Eminliği 
ve Tıp Fakültesi riyaseti...»
«Tarih yazmak cür’etini yapamıyo - 
rum ve yapamam»
Doğrusu: Tarih yazmak cür’etini gös­
teremiyorum ve gösteremem.
«Efendinin biri her hangi bir yer­
de...»
Doğrusu: Hangi yerde yahut nerede. 
[Riyaziye kitaplarında kullanılan bu 
«her hangi bir» tabiri lisanımızda ta - 
ammüm etti, gitti. Bu çirkin sözün kul­
lanılmasına hiç lüzum yoktur’]
«Ne büyük bir dalgınlık, ne büyük bir 
buhranın esiri olmuşum»
Doğrusu: Ne büyük bir dalğmhğın, 
ne büyük bir buhranın esiri olmuşum.
«Muğla polis merkez memurluğuna 
muavinliğinde bulunan Şükrü Bey ve 
sabık Muğla merkez memuru Cemil 
Bey de Antalya merkez memurluğuna 
tayin olunmuştur.»
Doğrusu: Muğla polis merkezi me - 
murluğuna muavinliğinde bulunan Şük­
rü ve Antalya merkez memurluğuna da 
sabık Muğla merkez memuru Cemil 
Beyler tayin olunmuştur.
* ~ r ”  Ctım hv 
bilyesi olan tenasübü eşkâl, bilhassa 
muttasıl cümlelerin sonlarında dalma 
temin olunmalıdır. Meselâ «filân mes’- 
elenln tahkiki ve neticesinin lş’ar o -  
iunması» yazılamaz. Ya «tahkiki ve iş’ - 
arı» yahut «tahkik edilmesi ve Iş’ar o- 
lunması» yazılmak lâzım gelir. Bilhas - 
sa İki cümle birbirinden ziyadece ay -  
rıldığı, hele cümleler taaddüt ettiği za­
man müntehalarm tenasübüne riayet 
edilmezse ifadede vüzuhtan eser kal­
maz. Tatvilden ihtirazen buna bir misal 
tertip etmiyorum. Acemi kâtipler elin­
den çıkmış resmi muharreratta bir çok 
misalini bulmak kabildir.
«Mektubunuzun bütün samimî hissi­
yatını ve hakkımda ibzal buyurduğunuz 
iltifatları» yazmamalı; «Mektubunuz - 
daki bütün samimi hisleri ve hakkımda 
ibzal buyurduğunuz iltifatları» yazmalı. 
«Alman haberlerin sıhhatini tahkik ve 
husule gelecek kanaati bildirmek lâzım­
dır» hiç yazmamalı, «Tahkik etmek» ve 
«bildirmek» yazmalı. «Geliniz ve gö - 
rün» bile yazmamalı, «Geliniz ve görü­
nüz» yazmalı. Eski yazılarda vüzuh; 
merbut ve müselsel yazmaktan muhtel 
olurdu; şimdiki yazılarda İse bunun 
aksi oluyor. Çünkü birbirine bağlan - 
ması mantıkan lâzım gelen İki fikri 
birbirinden ayırmak ta tefekkürü ızlâm 
eder. Gerek bu şekilde, gerek tekerrür­
lere düşmek, lügatleri tam manayı 
maksudu ifadelerinden bulamamak gibi 
vüzuhu ihlâl eden sözlerin misalleri 
küçük bir dikkatle pek çok yeni yazıda 
görülebilir.
Ahenk: — Bu kanun her sözün ruhu­
dur, basıraya hitap eden yazı derunt bir 
İn’İkâs İle gene kuvel samiaya tesir et­
tiğinden her yazının da ruhu ahenktir. 
Bütün iddialara rağmen Arabi ve Farisi 
elfazın mahdut hecalan şiir lisanımıza, 
edebiyat ve kitabet lisanımıza yerleş -  
miş, halkın ağzına da geçmiştir. Gûya 
gayritabiî olduğu için İdamına karar 
verilen ve fakat asırlardanberi Türk li­
sanına yerleştiği ve en büyük şairleri - 
mizin lisanı olduğu için Türk’çemizde 
ilelebet yaşıyacak olan aruz vezninden 
burada bahsedecek değilim; lâkin ne -  
sir lisanımızın da enfes bir ahengi vardır. 
Yeni yazıların yüzde doksanında bu a- 
henkten eser görülemiyor. Çünkü müm­
kün olabildiği kadar lisandan atılmağa 
garip bir taannütle çalışılan Arabi, Fa­
risi kelimelerin mahdut hecalan pek 
az duyulduğu gibi bunlarla Türkçe lâ­
fızları beraber yazmakta da en basit ta- 
savvut düsturlarına riayet edilemiyor 
ve «itilâle, icapla, ihtimam kılınan» gi­
bi ahenksizlikler samiahıraş olup duru­
yor. Bunları itilâ ile, İcap ile, İhtimam 
olunan yazıvermek güç bir İş midir? 
Yukarda imlâmızı mevzuu bahseder - 
ken söylediğimiz gibi «feragat, seya - 
hat» şeklinde kelimelerin son hecalan 
gûya Türkçe tasavvufa tevflk ve «hür­
riyet, Cumhuriyet» yolunda lâfız­
ların (y) harflerinden bir! gene
kelimeyi gûya Türkçeleştirmek 
İçin ilga edildiğinden bu yol­
da Arabi elfazın ahenkleri de zirüzeber 
ediliyor. Haibnki tekellümümüzde bu 
ahengi tamamen izhar ederiz. Demek 
ki söylerken Arap, yazarken Türk ola - 
cağız öyle mİ? Arabi, Farisi mahdut he- 
caiı kelimeleri bir sıraya dizdikten 
sonra bir sıra Türkçe lügat yazmak gibi; 
uzun uzun cümlelerden sonra kısa kısa 
cümleler getirmek gibi daha bir çok a- 
henksizlik ekser yeni yazıların sıfatı 
farikasıdır.
Muvafakat: - Manası tevsi edilince e- 
debiyatta bütün muhtelif üsluplan şa­
mil olabilecek olan «muvafakat» düstu­
ru kitabette hususi, resmi ve nhnresmt 
üslûplarda caridir ve aksine «meze! e- 
salip» denilir ki hususi bir yazıda mese­
lâ «olup, olmasına mebnl, olduğu cihet­
le» gibi resmi lisana mahsus atıf sığaları 
veya edatlar kullanmak yahut resmi 
bir yazıda hususi üslûbun samimi mah- 
susatmı yazmak gibi şekillerde tecelli 
eder. Bunlar hiç bir lüzuma müstenit ol­
maksızın yapılınca muvafakat ihlâl e - 
dilmiş olur.
Nimresml yazılarda hususi ve resmi 
lisanla mümtezicen kabul olunur İse de 
bu daima lüzmu hakikiye müstenit olur 
ve her halde tek bir cümle de cari de -
ğildir.
Yeni yazılarda muvafakat kanunu da 
çok ihlâl olunuyor. Bilhassa resmi lisana 
mahsus ve hususi lisanda ender olan, 
(ve) edatı atfı sui istimal ediliyor. A- 
rabi, Farisi iki kelime arasında olduk­
ça (ü) veya (u) okunan bu edatın böyle 
kelimeler arasında da (v) okunup dur­
ması ahengi de çok bozuyor. Tekellüm 
lisanında hiç bulunmıyan bu Arap eda­
tına gösterilen müthiş inhimak ne şa­
yanı hayret bir tenakuzdur!.
*  *  *
Şimdi belâgat bahsine gelelim: Lâkin 
bilmem buna dair fazla bir şey söyleme­
ğe lüzum kaldı mı? Sade kitabet lisanı 
böyle zayıf, müşevveş hataalût olunca 
artık belâgat lisanı nasıl tecelli eder? 
Gene Büyük Gazl’mizin Türk tarihi e- 
debiyatmda ebedi kalacak o mülhem 
hitabeleri, cidden kendi şanına yakışan 
ateşin belâgat sözleri istisna olunduk - 
tan sonra bugün Namık Kemal’in enfes 
makalelerinden, mektuplarından birine, 
Abdülhak Hâmİd’in meselâ «Tank» ta 
«Fintin» de görülen sahaifi bellgasma 
hatta tek «Makber» mukaddemesine; 
Recaizade Ekrem’in «Nijat Ekrem» de­
ki o cidden müstesna mensurelerine; 
«Sami Paşazade Sezai», «Halit Ziya» nın 
Cenap Şehabettln’in, Süleyman Nazif 
merhumun nefaisi asarına müşabih, 
onlardan birine mütekarlp tek bir yazı 
gösterilebilir mi? Denilebilir ki büyük 
üdebanın üslûpları kendilerine has olur.
nııınıııııiHinınnıiHiıuıııımıııııınııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııiHiııııııııımınınııımıııifiıırtfiuıııııııııııiHiııııııııııiı,
Evet, bu doğrudur; lâkin biz büyük ü- 
debanın üslûplarındaki hususiyet ve 
mümtaziyeti değil, lisanlarındaki fesa­
hat ve belâgat! kastediyoruz. Onlann 
yazılarına dikkat olununca görülür ki 
üslûplarındaki o fevkalâde mümtaziye- 
tin noktai istinadı belâgattir. Onlar be­
lâgatin bütün takdim ve tehirlerini, tek­
rirlerini, tekitlerini, Itnaplarını, icazları­
nı hasılı belâgatin bütün o beşeriyet ka­
dar ebedi nazariyatını müstesna bir vu­
kuf ve İhata ile tatbik, hatta ibda eder­
ler. Dehaetleri kâh kehkeşanlar kadar 
medit ve muazzam üslûplarrından, kâh 
bir yıldız gibi mütemerkiz tek bir sözle­
rinden lâmiariz olur. Bir cümleyi, bir 
terkibi, bir kelimeyi o kadar muvaffaki­
yetle yazarlar ki sehli mümtenilerinin 
huzurunda secde etmemek kabil değil­
dir. öyle sehli mümteniler ki fesahat ve 
belâgatlerinin temini için bütün dehaeti 
irfan ve makdereti vicdan ile çalışıl - 
mıştır. Güneşin nuru gibi ezelî bir mev- 
hlbei fıtrat olan bu cuşanı mehasin 
kabiliyeti bütün erbabı kalemde ara - 
mak elbette haksızlık olur. Fakat hepi­
miz bilmeliyiz ki büyük üdebamızm e- 
serleri bizim için namütenahi marifet
cihanlarıdır. O âlemlere ruhlarımızın 
bütün şevkü incizabile meddi nigâh et­
meliyiz, onlar gibi yazmağa çalışmalıyız.
Acaba yapılan bu mudur? Hakiki ma­
nasile büyük ediplerimizin eserleri bi - 
zim anladığımıza göre mekteplerimizde 
gittikçe daha az tedris olunuyor, genç - 
lerimiz arasında gittikçe daha az sevi - 
liyor. Çünkü onlar «terkip lisanı» yazıyor 
Iar! Bu beyhude husumet te lisanımı - 
zı bugünkü şayanı merhamet derekeye 
düşüren esbaptan biri, belki birincisidir.
İşte şimdi lisanımızın bugünkü haline 
dair olan fikrimi evvelce vadettiğim gibi 
söyledim. Bunu söylemekle ne derin bir 
acı duyduğumu tarif edemem. Hayfaki 
evvelki mektuplarımda arzetttğim müta- 
leata şu pek mücmel tetklkat ta ilâve o- 
Iununca zavallı Türk’çemizin nasıl te - 
denni etmekte olduğu meydana çıkmış 
oluyor. Bu milî afete karşı düşünebildi - 
ğim tedbirleri şu günlerde takdim ede - 
ceğim son mektupta okuyacaksınız.
Pek samimî ihtiramatımı teyit eyle - 
rim beyim efendim.
Namık Kemalzade 
Ali Ekrem
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


"Ali Ekrem" beyin beşinci makalesi:Bugünkü lisanda pek çok kaide ve ahenksizlik hataları yapılıyor

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository