Taha Toros Arşivi, Dosya No: 199-Varyete ve Raksİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

And, Metin

Istanbul Sehir University Repository

Liselerarası Halk Oyunları Yarışması yapılırken: 
Bir zamanlar İstanbul'un da halk dansları vardı
METİN AND
Her yıl bu aylarda yapı­
lan Milliyet gazetesinin Li­
selerarası Halk Oyunları 
Yarışması’nda ben de bir­
kaç kez yargıcılar kurulun­
da bulunmuştum. İlgimi 
çeken, Türkiye’nin dört bir 
yamndan gelen yarışmacı 
takımlar içinde İstanbul li­
seleri çoğunlukla çok parlak 
sonuçlar almakla birlikte, 
gösterdikleri oyunlar hep 
Anadolu’nun çeşitli yörele­
rinden olup şimdiye dek İs­
tanbul’un halk oyunların­
dan hiç örnek verilmeyişi- 
dir. Hemen şu soruyla kar­
şılaşabiliriz: “ İstanbul’un
da halk dansları var mı?” 
Soru olumsuz yanıtı da 
birlikte getiriyor. Otuz yıl 
önce bu soruyu Anadolu’­
nun çeşitli bölgeleri için 
sormuş olsaydık gene bir 
duraklama geçirip en azın­
dan bilinmediğini söyleyecek­
tik. Oysa, her yıl değişik 
bölgelerden nice bilmediği­
miz danslarla karşılaşıyo­
ruz. Sözgelimi son yıllara 
kadar Kars denilince başın­
da kalpak, göğsünde fişek­
liklerle Kafkasya ve özellik­
le Gürcü dansları düşünü­
lürdü. Türkiye’de bir iki 
kez temsiller veren Gürcis­
tan dans topluluklarım da 
gördükten sonra bunlara il­
gi daha da arttı. Bu bir ö- 
zentiydi, bilmediğimiz ise 
Kars’ın 500 dolaylarında 
kendine özgü dansları olma­
sıydı. Kafkas danslarına 
özenip bunlan kendine mal 
eden kentliler, bu kendi 
topraklarının zengin kay­
naklarım ya bilmiyorlardı 
ya da bilseler bile ilgilenmi­
yorlardı. Oysa son yıllarda 
yarışmalarda, şenliklerde 
bu oyunlar da gösterildi, 
büyük bir şaşkınlık yarattı, 
genellikle yarışmalarda 
Kars’tan gelen bu danslar 
en üstün başarıyı sağladı­
lar.
Aslında İstanbul’un da 
bugün bilmediğimiz pek çok 
dansı vardı; belki Anadolu 
için yapıldığı gibi araştırılıp
konu üzerine eğilinirse bun­
lar bulunup çıkarılabilir. 
Kimine göre İstanbul’un 
dansları köçekler, çengiler, 
curcunabazlardı, bunlar da 
yok olup gitmişlerdi. Bu 
görüşte olanlar büyük ya­
nılgı içindedirler, çünkü söz 
konusu ettikleri danslar, 
halk dansı olmayıp seyirlik, 
sanat yaklaşımlı profesyo­
nel danslardı. Halk dansları 
seyredilmek için değil fa­
kat dans edenlerin kendi 
gönüllerince yaptıkları 
danslardır. Bir de aşağıda 
örnek olarak vereceğim ad­
lara bakıp bunların Türk 
dansları olmadığını, İstan­
bul’da yüzyıllarca oynan­
mış olsalar da gene de bi­
zim sayılmayacaklarını 
söyleyenler çıkabilir. Bura­
da da büyük bir yanılgı var.
Her şeyden önce İstanbul 
bir imparatorluğun merke­
ziydi. Din, soy, dil, etnik 
ayrışım gözetilmeden bura­
da yaşayanların tümü im­
paratorluk vatandaşıydı. 
İstanbul böyleydi de Ana­
dolu bundan değişik miydi? 
Anadolu, kat kat uygarlık­
ların gelip geçtiği ya da 
bunların kalıntılarının çağ­
daş ve zamandaş bir arada 
yaşadıkları, aralarında sıkı 
bir kültür alışverişi olan bir 
kültür potası değil midir? 
Danslarımız üzerinde ince­
lemelerin düştükleri bir 
yanlışlık, bunları bölgelere 
göre ayırıp halay, horon, 
zeybek, bar bölgesi diye ad­
landırmalarıdır. Sanki deği­
şik türleri gösteren kümele- 
melermiş gibi incelenmiştir.
Sözgelimi, “bar” ları ala-
18. yüzyıi basında Venedikli dans öğretmem Lambranzi’nin 
“4 Türk'ün dansı’ ’ adını verdiği resim
lım? Bar’ı tür olarak tanım­
layabilir miyiz? Toplu dans 
ya da sıra dansı de­
sek, tek kişilik, iki kişilik 
barların da olduğunu görü­
rüz. Müzik tartımma, a- 
dımlarma baksak gene or­
tak bir ölçüt bulamayız. 
Öyleyse nedir? Çok kolay; 
bunlar bir türün adı olma­
yıp, bir bölgenin genel ola­
rak dansa verdiği addır. 
Dans anlamına Anadolu’da 
başka sözcükler de vardır. 
Sözgelimi “kırım” ve “kırın - 
mak” gibi. Gene “bar” 
sözcüğüne dönersek, uzun 
yıllar bu bar sözcüğünün 
kaynağını aradım. Çok önce 
yayınlanmış bir kitabımda 
bar’ın Orta Asya Şanjanının 
davulunun" tutamağına' ve­
rilen bir ad olduğunu gös­
termiştim. Oysa daha son­
ra, “bar”  sözcüğünün bir 
yıldan da eskiye giden Er­
menice bir sözcük olduğu­
nu, bar (ya da par) sözcü­
ğünün dans anlamına geldi­
ğini güvenilir kaynaklarda 
buldum. Peki, böyle olunca 
bizim bar’lar Ermenilerin 
mi oluyor? Kültür konu­
larında bağnazlık ancak ki­
şiyi kısır bir döngü içinde 
bırakır. Bir halk dansının 
kaynağı, ya da adının han­
gi dilden geldiği önemli de­
ğil, önemli olan bu dansa 
kökeni ne olursa olsun, 
kendi benliğimizi kişiliğimi­
zi yerleştirerek sahip çıka- 
bilmemizdir. Ben pek çok 
kez Ermeni toplulukların­
dan aynı bar’ları seyrettim, 
adımları, düzenleri, sıra­
lanışları, tart imlan aynı ol­
makla birlikte büyük bir 
üslup ve ruh ayrımı vardı. 
Tat alamadım Ermenilerin 
oynadıkları bar’lardan; bel­
ki de bir Ermeni de bizim 
bar Tan seyrederken yadır- 
gayabüir. Burada dans bir 
kalıp oluyor, her ulus kendi 
benliğini içine döküp buna 
kendi deyişini, kişiliğini ka­
tıyor. Çeşitli bölgelerin 
katıldığı bir halk danslan 
şenliğinde dansların adlan- 
(Sayfayı çeviriniz)
©
Bir bayram günü İstanbul’da halk dansları Sultanahmet Meydanı’nda halk dansları
na bakın, yarısına yakın j 
adların ya Türkçe olmadığı- | 
nı ya da Türkçe olsa bile, 
anlamını kavrayamadığımız 
adlardan oluştuğunu görü­
rüz. Biz kentlerde duy ark 
ve aşırı milliyetçi oluyoruz, 
oysa bunların özbeöz sahi­
bi, ya da bu danslara sahip 
çıkmış Anadolu insanı, 
bunlar üzerinde durmuyor.
Yunanlılara bakınız, zeybe­
ği, “ zeybekikos” , kasap 
oyununu “hassapiko”  yap­
mış, ona sahip çıkmış. 
Bunun bizim ve Anadolu’­
nun malı olduğunu kanıtla­
mak çok kolay. Çünkü zey­
bek Anadolu’nun içlerine 
yayılmış; öyle ki, Doğu 
Anadolu’da zeybek köyü 
bile var. Bu kanıt bir yana,
bir Yunanlının zeybeği ile 
bir Türkün zeybeği birbi­
rine benzer mi? Bir Türkün 
gözüyle bir Yunanlıdan 
seyredeceğimiz zeybek, olsa 
olsa efenin zeybeğinin bir 
karikatürü gibidir.
Konumuza dönersek, 
İstanbul’un ve İstanbullu­
nun da halk dansları vardır. 
Adları ne olursa olsun
İstanbullu bunlarda bir 
özanlatıma varabilmişti. 
İstanbul’un dansları için 
elimizde üç kaynak var. 
Bunların ilki Türkiye’ye 
gelmiş yabancı gözlemcile­
rin çizdikleri resimler. Bu­
raya birkaçı alınan bu re­
simler, bu danslar üzerine 
bir fikir verebikyor. Ancak 
bunların sayısı sanıldığın­
dan da çoktur. Bunlardan 
bir ilginci ise dört sankk 
dansçının el ele tutuştukları 
resimdir. Söz konusu resim 
Gregorio Lambranzi adlı bir 
dans öğretmeninin 18. yüz­
yıl başında yazdığı “ Nuova 
e curiosa scuolo de’balii 
teatrali” adk, Nüremberg’- 
de 1716’da yayımlanmış 
dans kitabından alınmıştır. 
Söz konusu resmi 1958’de 
yayınlanmış “ Gönlü Yüce 
Türk”  adk kitabıma almış­
tım. Kitap için o zaman bir 
tanıtma yazısı yayınlamış 
olan bugün yokluğunu 
derinden duyduğumuz de­
ğerli müzik bilgini Mahmut 
Gazimihal, yazısında bu 
resimdeki dansı, halay’a 
benzetmişti. Bir bakıma 
öyle olmak; ama Lambranzi 
bu resmi yayınlarken Tür­
kiye’ye gelmiş miydi? Biı 
Venedikli, olsa olsa İstan­
bul'a gelebilirdi ve bu dansı 
İstanbul’da görmüş olmaky- 
dı. Ya da duyduklarından 
yarattığı Türk dansı imge­
sini kâğıda böyle dökmüş­
tü; gene de "dört Türkün 
dansı” diye nitelediği bu 
dansı kâğıda geçirirken çok 
yaklaşmıştı.
Resimlerin dışında ikinci 
kaynak gene yabancı göz­
lemcilerin kitaplarıdır. 
Sözgelimi 1804 yılında 
Edward Jones adında biri­
nin Londra’da yayımladığı 
“Lyric Airs” adk kitapta 
Türk danslarını söz konusu 
ederken “Arnavut” dansı ve 
“Matraki” ya da “Ulah”  
dansım tanımlıyor, notları­
nı da veriyor. Her ikisi de 
İstanbul’un danslarındandı 
ve sıra dansı niteliğindeydi. 
Tanımında da bunlara hiç 
yabancılık duymuyoruz, 
Üstelik "Matraki”  adı da 
16. yüzyıldan beri bilinen 
“matrak” oyununa çağrışım 
yapıyor. “ M atrak”  oyu 
nunu çoğu bir spor gösterisi 
diye tanımlar; oysa gerek 
eski metinlerin verdiği bil-
M te m à i,^ S è
Boğaziçi'nde kadın sıra dansı
giler, gerek minyatürlerden 
(A, Pictorial History of 
Turkish Dancing”  adlı kita­
bımda bu minyatürlerden 
birini renkli olarak yayınla­
mıştım) sağ elde tahta bir 
kılıç, sol elde kalkan yerine 
geçen küçük, yuvarlak bir 
yastıkla yapılan, eskrime 
benzeyen bu oyunun bir 
dans olduğunu anlıyoruz.
16. yüzyılın çok yönlü kül­
tür adamı ve sanatçısı 
Matrakçı Nasuh’un adın­
daki Matrakçı da bu oyun­
daki ustalığından ötürüy­
dü. Ünlü Fransız şairi 
André de Chénier’nin anne- 
siiin 18. yüzyılda İstan­
bul'daki gözlemlerini anla­
tan kitabında Sultanahmet 
m*, ydanında kasapların
dansı anlatılmaktadır. Bun­
da kasaplar sıra oluyorlar, 
birbirlerini kuşaklarından 
tutuyorlar; iki başta elinde 
uzun bıçakları olan iki 
dansçı vardır. Kiminin elin­
de de ya bıçak ya da kamçı 
bulunuyor. Sonra sıra iki 
karşıt kesime ayrılıyor. 
Bugün Trakya’da “kasap” , 
Y u n a n l ı l a r d a  d a
İstanbul'da bir kadın sıra dansı
“hassapiko” diye bilinen 
dansın bununla ilintisi ol­
duğu kuşkusuzdur.
Çeşitli yazdı kaynaklar­
dan, İstanbul'daki dansla­
rın çoğunun adım ve ta­
nımım buluyoruz, örneğin 
“Romeika”  kadınlı erkekli 
oynanan bir dans; “ Mo- 
matça Igra” daha çok genç 
delikanlıların yaptığı, çok 
hızlı bir dans “ Strolianka”  
genellikle kadın ve erkek iki 
kişinin birbirine değinme­
den yaptığı, belli zamanlar­
da ayağm yere tepi'diği, in­
celiği olan bir danstır. Bu­
nun bir benzerinde ise sıçra­
ma ve sekmeler vardır; 
“Keteuş”  gene kadm erkek 
ikişer yapüan bir danstır; 
bunda ekseninde dönüşler 
de vardır; “ Şumadinska 
Igra”  erkek dansı olup, 
ayakla yeri tepmeler ve ba­
ğırışlar çoktur. Kaynaklan 
taradıkça böyle İstanbul’da 
oynanmış yığınla dans adı 
ve tanımı bulabiliyoruz.
Ancak resim ve kitaplar­
daki kısa tanımlardan unu­
tulmuş bir dansın canlandı­
rılması olanağı yoktur. 
Üçüncü kaynak daha sağ­
lam ve işe yarar. Bu da İs­
tanbul’un dansı olup, gerek 
İstanbul’da gerek dolayla­
rında ya da Balkanlarda bu­
gün de yaşayan dansların 
incelenmesidir. İstanbul 
dolaylan denilince ilkönce 
Trakya’yı alabiliriz. Trakya 
danslarını tanımamız da ol­
dukça yenidir. Bunların 
önemli bir kesimi İstan­
bul’un danslarıydı. Aynca, 
özellikle Bulgaristan ve Yu­
goslavya’daki bugün çok 
yaygm olan dansların için­
den de İstanbul’a özgü 
olanları, yukanda sözünü 
ettiğim eski yazılı kaynak­
ların yardımiyle ayıklayıp 
seçebiliriz. Artık başkasının 
malı olmuş diye vazgeçece­
ğimiz yerde bizim olanı ge­
riye alabiliriz. Hele İstan­
bullu olup İstanbul’u se­
venler, kentlerinin dansları­
nı canlandırabilirler. Gerçi 
kolay bir iş değil bu, ama 
güçlüğüne de değer. Günün 
birinde İstanbul liselerinin 
bu güçlüğe katlanarak kar­
şımıza Van ya da Bitlis’in 
danslarıyla değil de, İstan­
bul’un danslarıyla çıkacak­
ları günü bekleyelim.
METİN AND
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Liselerarası Halk Oyunları Yarışması yapılırken:Bir zamanlar İstanbul'un da halk dansları vardı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository