Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Mustafa Celaleddin Paşaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Olca, Muzaffer

Istanbul Sehir University Repository

KAYNAKÇA
Mustafa Celâleddin Paşa
Ecnebi
asıllı Türkçü
Mustafa Celâleddin Paşa’nın görüşleri, 
Namık Kemal ve Süleyman Paşa’dan 
başlayarak, Türkçülük akımının önemli 
isimlerini etkiledi. Yusuf Akçora, 
Mustafa Celâleddin Paşa’nın ‘Les 
Turcs Anciens et Modernes’ adlı 
çalışmasını OsmanlI Türkleri 
arasındaki Türkçülük faaliyetlerinin ilk 
yapıtları arasında görür.
♦
M u stafa  
Celâleddin  
Paşa’nın (üstte ) 
‘Les Turcs 
Anciens et 
M odernes’ 
kitab ı (yanda), 
A ta tü rk ’ün özel 
eşyalarından  
biri olarak  
A n ıtk a b ir ’de 
saklanm aktadır. 
M ustafa  
Celâleddin  
Paşa’ nın oğlu 
Ferik Haşan 
Enver Paşa 
(karşı sayfada).
M u z a f f e r  O lca
üşir Mehmet Ali 
Paşa’nın damadı 
Ferik Haşan En­
ver Paşa, babası 
Ferik Mustafa 
Celâlettin Paşa’yı bize şöyle tanı­
tır: "Devrin şeyhülislamı, Fran­
sa’dan gelen göçmenlere Müslü­
man isimleri verirken, Kons- 
tanty’nin parlak, azimkar, kes­
kin koyu mavi gözlerine ve ben­
zinin uçukluğuna bakarak, ‘Bu 
delikanlı, büyük adam veyahut 
dehşetli bir cani 
olacaktır’ der 
ve ona Musta­
fa Celâleddin 
ismini verir."
1826 yılında 
doğar Konstanty 
Borzecki. Yoksul­
laşmış asil bir Po­
lonyalI ailenin altı 
erkek çocuğunun 
İkincisidir. Henüz 
yirmisine ulaşma­
dan kendi dili dışında Latince, 
Fransızca, Almanca ve Rusça bi­
liyordur. Lise tahsilinden sonra 
iki yıl Güzel Sanatlar Okulu’na 
gitmiştir, resim yapmaktadır, pi­
yano çalmaktadır. Papazlık 
Okulu’ndan kaçarak Prusya iş­
gali altındaki Wielkopolska’da 
başlayan ihtilale katılır. İhtilal 
bastırılır, tutuklanır. Kısa bir 
tutsaklıktan sonra yurdunu bıra­
karak Paris’e sığınır. Bu arada, 
Polonya ve Macaristan ihtilal­
lerinde yenik düşenlerden 
önemli bir bölümü 
Türkiye’ye sı- 
, ğ ın m ış t ır .  
Rusya, Os- 
manlı’ya sığı­
nan mültecile- 
/ rin verilmesi için 
/  baskı yapar. Bü­
yük Reşit Paşa, si­
yasal mültecileri ia­
de etmeyi net bir bi­
çimde reddeder. Ge-
, ısclB' 4.1
ffs/
üşmeleri Paris’te izleyen Borzec­
ki, 1849 yılında İstanbul’a gelir. 
Müslüman olup Osmanlı ordu­
suna katılır. Yüzbaşı rütbesiyle 
orduda görevlendirilir.
Mustafa Celâleddin için bu 
tarihten sonra Osmanlı, vatan 
seçtiği yer olur. Evlenir. Çocuk­
ları doğar. Bir yandan yeni vata­
nına karşı sonsuz bir bağlılık du­
yarken, diğer yandan eski vata­
nını işgal eden Rusya’ya karşı 
nefretle doludur. Bu yüzden Kı­
rım Savaşı’ndan başlayarak Os- 
manlı Ordusu’nun bütün savaş­
larına katılır. Altı defa yaralanır. 
Karadağlılarla bir çatışma son­
rasında ise kurtulamayarak 10 
Ekim 1876 tarihinde ölür.
RUSYA’NIN GELİŞMESİ
Osmanlıca ve Fransızca çı­
kan, 14 Ekim 1876 tarihli La 
Veritee (Hakikat) gazetesi şöyle 
duyurur bu ölüm haberini: 
"Mert ve cesur Mustafa Celâled-
30  • Popüler TARİH/ Ağustos 2000
din Paşa’nın Karadağlılar ile son 
çatışmada öldüğünü tarifsiz 
üzüntü içinde öğrenmiş bulunu­
yoruz. Fahr yolunda şehit düştü, 
millet, ordusunun en mert kah­
ramanlarından biri olduğunu 
ebediyen hatırlayacaktır. "
M. Celâleddin genç yaşta Po­
lonya’da başladığı politikayı, as­
ker olmasına rağmen, bırakma­
dı. Basiretçi Ali’nin Basiret Ga­
zetesinde ve Jean Pietri’nin Co­
urrier d’Orient’ında siyasi yazı­
lar" kaleme aldı. Yazılarının arka 
planında Rusya’nın gelişmesini 
durdurarak Türklerin ilerlemesi­
ni sağlamak düşüncesi vardı.
Bir kültürel akım olarak 
Türkçülük, bırakınız İttihat ve 
Terakki’yi, daha Jön Türkler or­
tada yokken 1860’larda belir­
meye başlamıştı. Mustafa Celâ­
leddin Paşa 1869’da yayımladığı 
‘Les Turcs Anciens et Modernes’ 
(Eski ve Yeni Türkler) adlı kita­
bında, Klasik Yunan ve Roma 
ta rihç ilerin i kaynak  göstererek  
îlkçağ’da birçok kavmin Türk 
kökenli olduğunu öne sürer.
TÜRK BUDUNLARI
Türklerin etnik bakımdan 
Avrupa halklarıyla akraba ol­
duklarını ve ‘Touro-Aryan’ de­
diği bir ırka, ari ırkın ‘Turan’ 
koluna mensup olduklarını 
ileri sürer. İnsanlık tarihin­
de Türk budunlarının bü­
yük bir rol oynadığını 
da önemle belirtir 
Mustafa Celâleddin 
Paşa. Celâleddin Pa­
şa, eğitim konusun­
da Osmanlı devleti­
nin iki amaca yö­
nelmesi gerektiği 
düşüncesindedir:
Birincisi, ulusal 
dilde halkın bilgi 
edinmesini sağla­
yacak çalışmaları 
yürütmek. İkin­
cisi ise hizmet 
için yabancı dil 
bilen uzmanlar ye­
tiştirmek.
Mustafa Celâleddin’in ama­
cı, Türklüğü yalnızlıktan kurtar­
mak, Arapça ve Farsça yerine, 
Batı’ya bağlayacak Fransızca ile 
Avrupa’daki uluslarla birleşme­
sini sağlamaktır.
Mustafa Celâleddin Paşa’nın 
görüşleri, Namık Kemal ve Sü­
leyman Paşa’dan başlayarak, 
Türkçülük akımının önemli 
isimlerini etkiledi. Yusuf Akço- 
ra, Mustafa Celâleddin Paşa’nın 
‘Les Turcs Anciens et Modernes’ 
adlı çalışmasını Osmanlı Türkle- 
ri arasındaki Türkçülük faaliyet­
lerinin ilk yapıtları arasında gö­
rür. Cumhuriyet döneminde de 
etkisini sürdürür bu görüşler... 
Söz konusu yapıt, 1932’de kuru­
lan Türk Dili Tetkik Cemiye- 
ti’nin (daha sonra Türk Dil Ku­
rumu) geliştirip yaygınlaştırdığı 
Güneş-Dil Teorisi’nin referans- 
larındandır.
KEMALİST TEZ
Kimi araştırmacılar, ‘Les 
Turcs Anciens et Modernes’ ya­
pıtında ileri sürülen görüşleri, 
Kemalist Türk Tarih Tezi’nin 
beslendiği bir kaynak olarak gö­
rürken, kimileri ise bu kitaptaki 
düşüncelerin kaynağının ‘İnsan 
Irklarının Eşitsizliği Üzerine De­
neme’ adlı eserin yazarı, kuramı 
daha sonra ırkçılar ve Nazi- 
ler tarafından kullanılan A. 
J. Gobineau’ya ait olduğunu 
ileri sürmektedirler. Mus­
tafa Celâleddin Paşa ve 
ailesinin (asker-diplo- 
mat Ferik Haşan En­
ver Paşa’nın babası, 
ressam Celile Ha­
nım ve diplomat 
Mustafa Celâled­
din’in dedesi, 
Nâzım Hikmet ve 
Oktay Rifat’ın bü­
yük dedesidir), 
Tanzimat’tan baş­
layarak günümü­
ze kadar, birçok 
alanda toplumu- 
muzu etkilediği de bir ger­
çektir. ■
Kitaplardaki Mustafa 
Celâlettin Paşa
Akçura, Yusuf, Türkçülük,
Kaynak Yayınları, 1988 
Arıkan, Zeki, "Tanzimattan Cumhuriyet'e 
Tarihçilik", Tanzimattan Cumhuriyet'e Türkiye 
Ansiklopedisi, Cilt 6, İletişim Yayınları, 1985  
Berkes, Niyazi, Türkiye'de Çağdaşlaşma, Doğu- 
Batı Yayınları, 1978
Davison, Roderic, Reform in the Ottoman Empire 
1856-1876, Princeton, 1963
Enver Celâlettin Paşa, “Oğlum Samih Bey'e1, 
Tarih ve Toplum, Sayı 1, 1984  
Güvenç, Bozkurt, Türk Kimliği, Kültür Tarihinin 
Kaynakları, Kültür Bakanlığı 1993 
Karal, Enver Ziya, “Tanzimattan sonra Türk Dili 
Sorunu", Tanzimattan Cumhuriyet'e Türkiye 
Ansiklopedisi, Cilt 2, İletişim Yayınları, 1985  
Karal, Enver Ziya,
Osmanlı Tarihi /  Islahat 
Fermanı Devri, 1861- 
1876, T.T.K. Yayınları,
1977 ve 1984  
Küçük, Yalçın, Aydın 
Üzerine Tezler-2,
1830-1980, Tekin 
Yayınları, 1984
■ Latka Jerzys,
Lehistan'dan Gelen 
Sefirler (Türkiye- 
Polonya İlişkilerinin 
Altı Yüzyılı), 1991
■ Mardin, Şerif, "19.
Yüzyıl'da Düşünce 
Akımları ve Osmanlı 
Devleti", Tanzimat'tan 
Cumhuriyet'e Türkiye 
Ansiklopedisi, Cilt 2, İletişim Yayınları, 1985
Oran, Baskın, Atatürk Milliyetçiliği, Resmi 
İdeoloji Dışı Bir İnceleme, Dost Kitabevi, 1988
■ Orkun, Hüseyin Namık, Türkçülüğün Tarihi,
1977
■ Ortaylı, İlber, “Tanzimat", Tanzimat'tan 
Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 2, İletişim 
Yayınları, 1985
Poulton, Hugh, Silindir Şapka, Bozkurt ve Hilal, 
Sarmal Yayınları, 1999
■ Tevetoğlu, Dr. Fethi, Türkiye'de Sosyalist ve 
Kominist Faaliyetler (1910-1960), 1967
■ Toros,Taha, Geçmişte Türkiye-Polonya İlişkileri, 
1983
■ Turan Şerafettin, Atatürk'ün Düşünce Yapısını 
Etkileyen Olaylar, Düşünürler, Kitaplar, 1982
Popüler TARİH / Ağustos 2000 « 3 1
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 0 6 7 9 0 1 0 *


Ecnebi asıllı Türkçü:Mustafa Celaleddin Paşa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository