Taha Toros Arşivi, Dosya No: 179-Meddahlarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kaygılı, Osman Cemal

Istanbul Sehir University Repository

Osman Cemal KaygılıR A M A Z A N  S O H B E T L E R İ
İstanbul Meddahtan (1)
B ü y ü k  Ü s ta t O sm a n  C e m a l'in  
1931 'de Yeni Gün gaze tes inde  yayım la­
nan “ İs tanbu l’un M eddah la rı"d iz is inden , 
"S ü ieym an iye  B a ta kh a n e s i" adlı bö lüm ü  
sunuyoruz.
İstanbul’da eiyevm beş m eddah vardır.
A şk ı, Sünıri, Kadri, Macaroğlu Hakkı, Paskal 
M azlum ...
Geçen seneye kadar Aksaray taraflarında işle­
yen “ Fındık Hafız”  namında bir de genç vardı ki, 
şimdi o  burada değildir.
Aşkî Efendinin bayatı
Bunlardan Aşkî Efendi, meddahların en ihtiya­
rı, en kıdemlisidir. Bence san’at itibariyle birinciliği 
Sünıri Efendi alır, fakat bugün yetmiş beş yaşında 
bulunan ve bu ihtiyar halinde hâlâ meddahlıkla ge­
çinmeye uğraşan Aşkî Efendi de şimdi biraz genç 
olsaydı Sünıri Efendi’den aşağı kalmazdı. Aşkî Efen­
dinin asıl ismi M ustafa 'dır. O , bundan altmış, alt­
mış beş sene evvel memleketi olan Burdur’dan buraya 
tahsile gelmiş ve ancak bir mahalle mektebinde ya­
nın yamalak biraz okuyabildikten sonra 93 Rus mu-
- r r =  < 0 2 .%  i 'L
harebesine gönüllü olarak gitmiş ve harpten geldikten 
sonra başından çok elemli bi raşk macerası geçmiş­
tir. İşte bu m aceradır ki, Burdurlu genç ve yakışıklı 
M ustafa Efendi’yi meddahlığa sürüklemiş. Zavallı 
adam  gönlünün bütün acılannı kâh hikayeler, kâh 
m onoglar arasında şarkı, gazel söylemek suretiyle 
ortaya dökmek için o zamanın en m eşhur meddahı 
saray m efruşatçılanndan Şükrü Bey’e çırak olmuş, 
b ir m üddet kendisinden ders aldıktan sonra zaten 
içinde olan istidatla ortaya atılmıştır.
Aşkî Efendi diyor ki:
— Ben meddah olarak ortaya çıktığım zaman, 
meydanda ustam Şükrü Bey, şimdiki aziz meslekta­
şım Kadri Efendi’nin babası İsmet merhum, Burun- 
suz Ahm et, Acem Ali gibi üstatlar vardır ki, benim 
gibi yepyeni, tecrübesiz genç bir adamın bu eski üs­
tatlar arasında kendini gösterip bir mevki edinmesi 
pek güçtü. Fakat benim o zaman mesleğe o kadar 
fazla bir istidat ve hevesim vardı ki, çok geçmedi, 
bütün bu üstatlar beni takdire ve kendi aralarında 
bana da bir mevki vermeye başladılar. N ihayet, gü­
nün birinde tam  manasıyla bir meddah Aşkî olarak 
meydana çıktım ve işte o gün bugündür m eddahlık­
la yuvarlanıyor ve A llah’a şükür geçinip gidiyorum. 
Kendisine sordum:
— Bugünkü meddahlar arasında en yüksek han­
gisidir?
— Bu hususta hiçbir şey söyleyemem, meslek­
taşlarımı gücendirmek istemem.
M aam afih, mesleğe benden çok sonra başlamış 
olan Sünıri Efendiyi çok beğenir ve takdir ederim, 
hele onun bazı taklitlerine pek bayıhnm .
İsmetzade Kadri Efendi’nin kitabeti bizden faz­
la olduğu için hikâyelerinde, m onologlannda daha 
kâtibane konuşur. Pek yenilerden Eğinli M acaroğ­
lu Hakkı Bey de derince adam , meddahlıkta kendi 
başına oldukça yeni bir çığır açacağa benziyor. Pas­
kal Mazlum Bey’e gelince çok zeki, çok müstait, çok 
cevval çocuk. Aynı zam anda, hakikaten çok paskal, 
yeni yeni buluşları ile çok güldürücü çocuk... Fa­
kat, darılmasın ama kendisini satmasını pek bilmi­
yor. Naşit Bey’i sordum:
— O ‘dedi’ meddah değil, o mükemmel bir mu­
kallittir. Lâkin isterse mükemmel bir meddahlık da 
yapar.
En güzel hikâye
Aşkî Efendi’ye kendisinin en güzel, en beğendi­
ği hikâyesini sordum, dedi ki:
— Bende en aşağı yüzelli hikâye ile üç yüz ka­
dar monolog, tekerleme falan filân vardır. Bunla­
rın içinde en güzeli hangisidir bilmem ki?
Biraz düşündü, elinde yanan cigarayı unutarak, 
masanın üzerinden bir cigara daha alıp yaktı, son­
ra kahvenin bahçesinde o turan kedi gibi ihtiyar bir 
efendiye döndü:
— Yahu, benim en güzel hikâyem hangisidir sen­
ce?
— Onu geç canım, o  pek ufak,
— Acemin şal satması!
Pek kıvır zıvır bir şey!..
—  Yooo! Rica ederim Aşkî Efendi tevazu gös­
terme, o pek nefis bir şeydir, şunu bir anlat ta din­
leyelim, bakalım!
ihtiyar zorladı, ben zorladım, nihayet Aşkî Efendi 
dayanam adı:
— Benim, dedi, en güzel hikâyem “ Süleymani- 
ye Batakhanesi” dir, bari onu anlatayım !..
Aşkî Efendi, en güzel hikâyesini anlatmadan evvel 
şunu söyleyeyim ki. Paskal M azlum’un kendi uy­
durduğu zam ana uygun bazı yeni şeyler müstesna 
olmak üzere, bizim meddahların ekseri hikâyeleri, 
çok eski şeylerdir. Bunların bir kısmı eski kitaplar­
dan alınıp kendileri tarafından şişirilmiş, tellenmiş, 
pullanmış, bir kısmı da kendilerinden evvel gelen 
meddahlardan dinlenilmiştir. İçlerinde pek azlan var­
dır ki, mevzu itibariyle bizzat kendileri tarafından 
uydurulmuş olsun! Fakat bunlar da gene esküerin çeş­
nisinde, eskilerin tarzındadır. Bu hikâye ve m ono­
loglarda, bilhassa hikâyelerde espiri kuvveti pek az, 
pek zayıf olup, bütün kuvvet bütün sıklet, taklitler­
de ve kelime oyunlanndadır. Eğer bugün meddah- 
lann an la ttık la r hikâyelerden taklitleri, kelime 
oyunlarını, âdi c inaslar kaldınn , ortada gülünecek 
hiç bir şey kalmaz. Sonra bu meddah hikâyelerin­
den çoğunun mevzuu gülünç değil, fecidir: adeta sah­
nede birçok kişiler tarafından değil de, kahve 
peykelerinde bir kişi tarafından anlatılan kopkoyu 
birer m elodramdır.
RAM AZAN  SOHBETLERİ Osman Cemal Kaygılı
İstanbul Meddahları (2)
Meselâ işte Aşki Efendi'mn en beğendiğim, en 
güzel hikâyem dediği, "Süleymaniye B atakhanesi" 
içi dayaklarla, cellâtlarla, ölümlerle dolu bir hikâ­
yedir. Fakat Aşkı Efendi bu kanlı dramı anlatırken, 
ortaya çıkardığı tiplerin taklitlerle ve arada bir yap­
tığı cinaslarla, kelime oyunları ile bu faciayı gülünç 
bir hale getirmekte ve karşısındakileri ağlatacağı yerde 
gülmeden kırıp geçirmektedir.
Bizim meddahların anlattıkları hikâyelerin hemen 
yüzde doksanı bu kabil (komedi-dram) şeylerdir. 
Onun için meddah Aşkı Efendi’nin bana anlattığı 
“ Süleymaniye Batakhanesi”  eğer yazı şeklinde sizi 
biraz sıkarsa bu kabahat yazıda değil, onun yazı şek­
linde anlatılmasmdadır. Çünkü malûm a, m eddah­
la r ın  h a lk ı g ü ld ü rm e k te k i en esaslı 
muvaffakiyetlerinden biri anlattıkları hikâyedeki 
muhtelif tiplerin bütün jestlerini, pozlarını, sesleri­
nin tonlarını aynen ca n la n d ırm a la rd a d ır , yazıda 
ise bunlara elbette imkân yoktur.
Süleymaniye Batakhanesi
Gelelim şimdi hikâyeye. Aşkı Efendi anlatıyor, 
dinleyin:
— Mukaddemeye,tekerlemeye hacet yok şimdi. 
Doğrudan doğruya hikâyeye başlıyorum:
Mehmet Bey, babası yeni ölmüş, adamakıllı, 
dörtbaşı m am ur mirasa konmuş, şık, çelebi mizaç 
bir delikanlı... Kastamonulu Veli dayı da bunun sa­
dık uşağı... Günlerden bir gün, yani bir yaz cuması 
beyle uşak, Süleymaniye’deki konaklarından kalkar­
lar, Edimekapı haricinde Bayrampaşa mesiresine gi­
derler. O zamanlar Bayrampaşa denilen yer, şimdiki 
gibi lâhana, pırasa tarlası değil, İstanbul’un en ki­
bar mesirelerinden biri imiş. Uzatmayalım, efendim 
lâfı, beyle uşak Bayram paşa’daki ağaçlardan biri­
nin altına kurulurlar.
Öte tarafta  da öbek öbek seyirciler bu yeni ge­
len şık beyle mavi çuha şalvarlı uşağı süzmeye baş­
larlar. Bir tarafta M isonaçi, Hayimaçi, Nesimaçi, 
Davidaçi, Sepetaçi... Öte tarafta Eleçber, Elesger, 
Ebbas, Kasım ağalar... Bunlann karşısında Urumelili 
Hüsmen ağa, Mestan ağa, Amed ağa, Meymed ağa... 
Daha ötede aşçı Bolulu Mustafa d.ıy; ve çırakları 
Memiş’le Satılmış... Bunlann arkasında kalaycı Hay­
rettin, sandalcı İdris ve diğer hemşehrileri... O rta­
daki havuzun kenarında Eğinli kasıp Mevlüt ağa, 
Halil Ağa, Bekir emmi ve saire...
Bahçenin en kuytu yerinde AksaraylI Ayşe tey­
ze, Sofularlı Safınaz hanım, Vefalı Şaziment hanım, 
Şaziment hanımın kaynanası Habbe molla falan fi­
lân ...
Hulâsa efendim, o gün Bayrampaşa mesiresin­
de kalabalıktan iğne atsanız yere düşecek gibi de­
ğil...
(Hikâye buraya gelince, Aşkı Efendi nevzuatı bı­
raktı ve yazının, başında söylediğim gibi bu acı mev­
zua güldürücü muhtelif çeşniler, garnitürler vermek 
için taklide başladı. Oradaki Acemleri, Yahudi'leri, 
Ermenileri mahalle kadınlarını mevzu haricinde ay­
rı ayrı bir hayli konuşturup, onlara muhtelif şarkı­
lar, tekerlemeler filân söylettikten sonra tekrar şöylece 
mevzua geçti.)
İşte efendim, tam bu aralık beyle uşak oldukları 
yerden aheste beste bağların arasına doğru yürür­
lerken, karşılarına birdenbire takmış takıştırmış, çak­
mış çakışürmış, iki dirhem bir çekirdek elleri yelpazeli 
üç tane tazecik çıkar. Veli dayı bunları görür gör­
mez şaşırır:
— Vaay!..
— Ne oluyorsun Veli dayı!
— Nebleyim ben? Bunlar da kim böyle güççük 
beğ?
— Bunlar da tıpkı bizim gibi seyrana çıkmış ol- 
I salar gerek!
Mehmet Bey, fıtraten mahçup bir delikanlı ol­
duğu için, kadınlan görünce yüzlerine bile bakm a­
dan ilerler. Veli dayı ise şaşkın şaşkın gözlerini 
kadınlara diker. Tazelerden biri Veli dayıya soku­
lup sorar:
— Bu beyin acaba okuması, yazması var mı?
— O hur, yazar, domuzdur!
—Öyle ise sana bir mektup versek, kendisine verir 
misin?
— Nereden bu mektup? Bizim Gastanbolu’dan 
mu?
— Y ok.Zafranbolu’dan! Ayol mektubu biz yaza­
cağız!
—Öyle ise benden de çoh çoh ve fırade firade 
selâm yazın!
— Bu beye kim derler, bunun adı saı nedir?
— Adu sanu batsun, neblim ben bezim bey iş­
te!
— Senin adın ne?
— Veli!
— Deli mi! A ... Ne tuhaf isim o  öyle, baksanı­
za hemşireler, bu herifin adı deli imiş! Deli deli te­
peli, kulakları küpeli!..
— Tu Allahmüstehakkımzı versin, ulan beni deli 
sandular be!
— Deli deli tepeli, kulakları küpeli!
— Baha bak, şahayı b ı.ah ... Zıbardurun ha!
—  Ne yaparsın, ne yaparsın?
— Zıbardurun!
— O da ne demek öyle!
— Ölünün körü demek! Şaplağı bir indirüsem 
garuşman ha!
— Ayol, sen ne tuhaf adamsın! Sen bu beyin 
nesisin?
— Kölgesü!
—Tevekkeli değil, onun için peşi sıra gidiyorsun!
— Ondan deyip, yol bilmiyon da ona sebep pe­
şi sıra gidyon!
Tazelerin en büyüğü Veli dayı ile muhaverede 
iken, ortancaları kaşla göz arasında mektubu yazar. 
Veli dayıya uzatırlar.
— Al, haydi bunu küçük beye götür!
— Hani ya pulu!
— Ne pulu ayol, bu elden gidecek?
— Elden gitsün, yelden gitsin, pulsuz mektup 
geder mi hiç?
— Gider, gider, haydi durma götür!
— Benden de selâm yazdunuz mu?
— Yazdık, yazdık!
Hulâsa efendim. Veli dayı mektubu alır, beye gö­
türür, beydir mektubu açar, bir de nc baksın bu bir 
davetiye değil mi?
Hemen gülerek. Veli dayıya döner:
— Veli dayı!
— Efendüm!
— Bizi davet ediyorlar!
— Nereye yimeğe mu?
— Onun gibi bir şeye!
— E hadi, ne duruyoz ya, zatı benim garnum 
ıçlıhtan zoruna moblah yimüş hevlâcı gazam gibi 
um gum ötmeye başladu!
m nsEm m m  Osman cemal Kaygılı
İstanbul Meddahtan (3)
TT- *533 2 ! %
Uzatmayalım efendim, bey derhal mektubun ce­
vabını yazar, hanımlara gönderir ve o akşam Meh­
met Bey’le Veli dayı, Vefa taraflarındaki davet 
olundukları haneye revan olurlar. O lurlar am m a, 
meğer burası o zamanın bir batakhanesi değil mi imiş? 
Zavallı genç mirasyedi ile Veli dayı uyku zamanına 
kadar burada yerler, içerler, çalarlar, söylerler ve 
tam  yatma zamanı gelince ikisi birden kendilerini 
kapkaranlık zifiri bir zindanın içinde bulurlar. Beyle 
Veli dayının oturdukları oranın döşemesi açılır ka­
panır tarzda olduğu için, yukarıdan verilen bir emir 
mucibince, aşağıdaki zindancı vidaya basar basmaz, 
döşeme açılır, bu suretle zavallılar aşağıdaki zinda­
nı boylarlar. Bey bir vaveyladır koparır. Veli dayı 
şaşırır:
— Vış anaaam! Uğlaaan, burası da ncresü be? 
Goççük bey. bizi neye böyle birdenbire kömürlüğe 
tıhadılar?
— Ah, benim sadık Veliciğim, gördün mü ba­
şımıza gelenleri şimdi?
— Garanluhta benim bi şeycükler gördüğüm 
yoh! Sen gördüğünü anlat biyol daha dahalım!
— Veli dayı, biz galiba batakhaneye düştük!
— Uğla.ı n>‘ biçum yatakhane burası, böyle gap 
garanluh, ga:, gam yatakhane mu olu?
— Yatakhane değil, batakhane, batakhane!
— Tabakhane Yedigulede be burası Mefa!
— Veli dayı, bu akşam gene senin gabavetin üs­
tünde galiba!
— Benim ne gabahatim  olsun, gabahetin böyu- 
ğu sende ki, elin ne idiğü belûrsuz avratlarına tahı- 
lıp ta  bunun burasına geldük!
— Şimdi ne yapacağız Veli dayı?
— Ni yapacağız, zıbaracağız!
— Aman yavaş, dışarıda bir tıkırdı var!
—  Faredü!
— Pek fareye benzemiyor, insan olmalı!
— Ben insan olmuşum, sen insan ol da bi daha 
böyle bilmeduğun delüklere tıhılma!
— Veli dayı, duyuyor musun, burası küf ko­
kuyor!
— Kim bilü, burada gaç kişi var bizim gibi kuf- 
Icıımüş!
— Am an sus, gözümün önünde kâbuslar uçuş­
maya başladı!
— Divane musun be? Garpuz ne arar burda? Sen 
galiba oynatm aya başladun!
— Ah yarabbim, bu ne haldir başımıza gelen!
— Kendu düşen ağlamaaaz! Dırlanma da zıbar­
m ana bah, benim uyhum geldü!
— Veli dayı buradan kurtulm ak için şimdi bize 
bir plan lâzım!
— Merah etme, bu garanluh damda yılan da var- 
du, ahrep te! Şindücük nerde ise çıharlar!
— Veli dayı sus, beni halecanlar kapladı!
— Burada insanı solucan da gaplar, her şey de 
gaplar!
Tam  bu aralık usul usul zindanın kapısı açılm a­
ya başlar. Bey fevkalâde telâş ve korku ile:
— Eyvahlar olsun, galiba cellâtlar geliyor!
— Gelüse nolu?
— Am an Veli dayıcığım gelirlerse bizi mahve­
derler!
— İyiya işte, affederlerse biz de bi daha buraya
ayah basmayuz! ___
— A f değil, mahvederler mahv!..
— O ne demek?
— Yani bizi öldürürler!
— Yoh canım, sahimi be! Gel öyle ise güççük 
bey helallaşalum! Veli dayı helallaşma için tam  be­
yin boynuna sarılırken, gacır gucur kapı açılır ve 
elinde sönük ışıklı bir fenerle cellât gözükür.
Küçük Bey— Ah Yarabbim, Allahım!
Veli dayı— M ırıldanma uğlaan! Herüfçü oğlu 
duyar da gorhtular sanır!
Cellât tam  bir elinde fener, bir elinde kocaman 
iki yüzlü saldırma ile içeriye bir adım a ta r  atm az, 
Veli dayı birden fırlar:
— Oynam a ulan ayo!
Cellât bir adım daha atar:
— Ulaan, oynam a diyorum saha! Yohsa zıbar- 
durun ha! Cellât tam  biraz daha sokulmak ister­
ken, Veli dayı birden herifin boğazına atılır:
— Ulaaan dohuz! Sorun ne? Sana oynam a di- 
yorun!
Şimdi cellâdın boğazı Veli dayının kuvvetli elle­
ri arasında sıkıldıkça herif çabalayıp inlemeye baş­
lar, elinden kamayı a tar, fener yere düşer.
Küçükbey— Veli dayı ne yapıyorsun?
— Sus sen garuşma. deccalı (cellâdı) zıbardıyon!
Aman Veli dayı, yapm a sonra bu iş bize daha
pahalıya mal olur.
— Sen korhm a, pahalı değul, ben sermayesine 
zıbardıyon!
Cellât— Ah, aaah!
Veli dayı— Mırla bahayın şimdi, gafasma ahçu 
kepçesu yimüş uyuz keduler gibi!
— Ah, aaah! haaay!
— Ulan duhuz tut çenenu, yohsam depelerun 
ha!
Küçükbey— Aman Veli dayı, dışarıda ayak ses­
leri var, galiba başkaları geliyor.
— Buyursunlar! Yerimiz çoh!
— Veli dayı bırak diyorum , şimdi başkaları ge­
lirse bizim burnum uzdan getirirler.
— Korhma sen, ben burnum un delüklerini tı- 
harın!
Cellât son bir ah daha çekmekle beraber fıkır­
dar. vere diişer! *.
Küçükbey — Ne oldu Veli dayı?
— Nolacah, heruf cavlağu çektü!
İşte efendim t im bu dakikada kapıya gelen ikinci' 
bir cellâd içeriye atılırken, Veli dayı sevincinden tü r­
küyü tutrurur:
— Hey futum , fili fili fittom. fıleyli finom hey!
İkinci cellât bu hal karşısında afallaşır:
Veli dayı— Hey baha bah hemşerüm, yanaşa­
yım deme, depelerûm ha! (Yüksek sesle yine türkü­
ye başlar): Hey fittom. fili fili fittom, fileşli fittom 
hey!
,nc ise efendim, çoı uzattık, başınızı ağrıttık efen­
dim, tam bu esnada o zamanın saptiye nazırı so­
kaktan geçiyormuş. O , bu evin önünden geçeüursun. 
Veli dayı ikinci cellâdın da ensesine atılıp cıyak cı- • 
\ak  bağırtmaya başlayınca bu feryattan ürken ev­
deki diğer insanlar da bağırmaya, gürültü patırdıya 
b a ş la r la r  ve bu  g ü rü ltü  p a tırd ıy ı duyan  
zaptiye nazırı yanındakilere kapıları kırdırıp 
derhal içeriye girer, zindana gelir, Mehmet Bey ile 
sadık uşağı Veli dayıyı dışarıya çıkarır. Evdekiler! 
uzun uzadıya istivap ettikten sonra, bütün kaba­
hatin bu üç kadından en büyüğüne ait olduğunu ve 
unun her zaman bu batakhaneye bir takım tecrübe­
si deri düşürdüğünü öğrenir, bunun üzerine bu ka­
dını hapisaneyc gönderir, diğer iki kadına da tövbe 
ettirip birisini nikâhla Mehmet Bey’e birisini de Ve­
li dayıya verir.
işle meddah Aşki Efendi’nin en sevdiği, en gü­
zel bulduğu (komedi-öram) hikâyelerinden biri! Ba- 
»alını diğerlerinki bilhassa Süruri Efendininki nasıl
.kızak?
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Ramazan sohbetleri:İstanbul meddahları

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository