Taha Toros Arşivi, Dosya No: 40-Ahmet Hamdi Tanpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ertop, Konur

Istanbul Sehir University Repository

75. doğum yıldönümü
Tanpınar,edebiyat tarihi araştırmaları dahil tüm 
yapıtlarını şiiri gibi titiz bir işçilikle oluştururdu
KONUR ERTOP
Şair, hikâyeci-romancı, 
deneme yazan, edebiyat 
tarihçisi Ahm et Hamdi 
Tanpmar, 14 yıl önce ara­
mızdan aynlmasaydı yirmi 
üç haziran çarşamba gü­
nü 75 yaşma basmış ola­
caktı. Bu yıldönümünde 
belki onun sanatmı ve dü­
şüncesini büyük ölçüde et­
kileyen hocası Yahya Ke­
mal için 65. doğum yıl­
dönümünde yapılan büyük 
tören gibi, öğretim üyele­
rinden olduğu İstanbul Üni- 
versitesi’nde bir tören dü­
zenlenecekti. llerici-gerici, 
solcu-sağcı, devrimci-gele- 
nekçi iki ayn topluluk mey­
dana getiren yakınlan böyle 
bir yıldönümünde onu iki 
ayn gözle görüp değer­
lendireceklerdi. Tanpınar’m 
75. doğum yıldönümüne 
dek yaşaması, ancak ölü­
münden sonra kitap biçi­
minde yayınlanan "Sahne­
nin Dışındakiler” , “ Mahur 
Beste” romanlanna, “ Bü­
tün Şiirleri”  kitabına, 
“ Yahya Kemal”  adlı ince­
lemesine, “ Edebiyat Üzeri­
ne Makaleler”  ve “ Yaşadı­
ğım Gibi”  adlannı taşıyan 
deneme- inceleme kitaplan- 
na, “ Ahmet Hamdi Tan- 
pınar’m Mektuplan”  kita­
bına, daha yeni ciltler de 
eklenmesine olanak vere­
cekti. Fakat böyle bir yıl­
dönümünde bu ilginç kalem 
sahibinin aramızda bulun­
masının asıl önemli yanı, 
kendisini birbirine taban 
tabana aykırı iki açıdan 
beğenen, tutan, savunanlar 
karşısındaki tutumu ola­
caktı!...
Makalesini, hatta edebi­
yat tarihi araştırmalarını ve 
elbette hikâyesiyle romanı­
nı da şiiri gibi çok titiz bir 
işçilikle meydana getiren 
bir yazardı Tanpmar. Böyle I
olduğu halde hiç de verim­
siz sayılmazdı. Ne var ki, 
onun sanat anlayışına göre 
bir mısraa mücevher yontar 
gibi son biçimini vermekte 
gösterilecek büyük özen bir 
kitabın hazırlanmasında da 
söz konusuydu, ölümünden 
sonra derlenerek yayımla­
nan “ Ahmet Hamdi Tan- 
pm ar’ ın M ektupları” nda 
küçücük “ Şiirler”  kitabının 
basımı için ne kaygılar 
çektiğini, nasıl duraksama­
lar gösterdiğini okuyoruz. 
Bu tutumu yüzünden ancak 
7 kitabı çıkmıştı sağlığında: 
Abdullah Efendi’nin Rüya­
ları (hikâyeler, 1943), Beş 
Şehir (deneme, 1946), X IX . 
Asır Türk Edebiyatı Tarihi 
(1949), Huzur (roman, 
1949), Yaz Yağmuru (hikâ­
yeler, 1955), Şiirler (1961), 
Saatleri Ayarlama Enstitü­
sü (roman, 1961). ölümün­
den sonra bunların yeni 
yeni basımları yapılırken 
onun imzasını taşıyan daha 
başka yapıtlar da ilk kez 
kitaplaştı: Yahya Kemal 
(inceleme, 1963), Edebiyat 
Üzerine Makaleler (1969), 
Yaşadığım Gibi (deneme­
ler, 1970), Sahnenin Dışın­
dakiler (roman, 1973), Ma­
hur Beste (roman, 1975), 
Bütün Şiirleri (1976).
Bıraktığı karalamalar­
dan belki daha başka kitap­
lar da oluşturulacaktır. İs­
tanbul Üniversitesi Edebi­
yat Fakültesi Türk Dili ve 
Edebiyatı Dergisi’nin, ya­
zarın anısına sunulmuş 31 
aralık 1962 tarihli sayısında 
Ömer Faruk Akün’ün ka­
leme aldığı yaşam öyküsün­
de sanatçının, ölümüne ya­
kın dönemde “ Karşıkarşı- 
ya” adlı bir roman, “ Ayda­
ki Kadın”  adlı büyük hikâ­
yesinden oluşturulacak baş­
ka bir roman, “ Mağara” 
adlı bir hikâye kitabı ve 
edebiyat tarihinin 2. cildi 
üzerinde çalışmalar yaptığı 
bildiriliyordu. Bu çalışma­
lardan elde olan bölümlerle 
dergi ve gazetelerde kalmış 
daha başka yazıların da 
kitap haline getirilmesi ola­
sılığı vardır.
Tanpınar’ın eserine karşı 
ölümünden sonra gösterilen 
ilginin bütün yazı hayatın­
da topladığı ilgiyi kat kat 
aştığı gözlenmektedir. Şu 
var ki, ölümünden sonra 
kitaplarım yayımlayan ku­
ruluşların, kitabevlerinin 
hemen tümünün tutucu 
hattâ gerici nitelik taşıması 
onun bu dönemde yeniden 
kazandığı okuyucunun da 
aynı niteliği taşıdığını dü­
şündürebilir.
“ Sahnenin Dışındakiler” 
romanına Prof. Mehmet 
Kaplan’m yazdığı sunuşta
“ Edebiyatın politik ve sos­
yal gayelerin emrinde bir 
propaganda vasıtası olma­
sına karşı çıkmış” yazar 
portresinin canlandırılması; 
“ Bütün Şiirleri” nde gene 
Prof. Kaplan’ın “ Kendisini 
seven bir dostlar halesiyle 
çevriliydi. Fakat sanat ve 
cemiyet anlayışı onlarınkine 
uymuyordu”  yolundaki 
saptaması, CHP Maraş eski 
milletvekili Tanpınar’ı dev­
rimci ve ilerici kültür ve 
sanat anlayışından uzak bir 
kimliğe sahip gösterecek 
nitelikte işaretlerdendir.
Oysa ölümünden sonraki 
bu dönemde Tapnınar’ın 
eserine devrimci yazarlar 
geniş çapta övgü yöneltmiş, 
hattâ bu eserin nasıl ilerici 
bir düşünceyle temellendi­
ğini göstermişlerdi.
Tanpınar’m eserme bu 
tür yeni yaklaşımlardan en 
önemlisinin Selâhattin Hi- 
lâv tarafından yapıldığı ha­
tırlanacaktır. Hil&v’ın, önce 
Yeni Ortam’da tefrika edi­
len daha sonra Hilmi Ya­
vuz’un eleştirilerini yanıt­
ladığı “ Kuruntuya Daya­
nan Eleştirme” başlıklı ya­
zısıyla birlikte Yeni Dergi’- 
nin temmuz 1973 sayısında 
yeniden yer verilen “ Tan­
pmar Üzerine Notlar”  baş­
lıklı araştırmasında “ Batı- 
Doğu sorununu derinleme­
sine yaşayan ve düşünen” , 
“ biricik konusu (...) Türk 
toplumunun yüz elli yıldır 
yaşadığı bunalım, maddî 
manevi değer kaybı (olan)”  
Tanpmar’m resmî ideolojik 
reçetelere nasıl kanmadığı­
nı, “ kapitalizmin darbesi 
altında ufalanan geleneksel 
Asyaî-Osmanlı-Türk top­
lumunun maddî ve manevî 
parçalanışına, bir kültür 
yokluğuna (karşı)”  nasıl 
çareler aradığı ortaya kon­
muştu. Yazıda Tanpmar’m 
ekonomik ve toplumsal ko-
şutlara ne kadar büyük bir 
önem verdiğini, maddeci bir 
tarih ve kültür felsefesine 
nasd yaklaşıldığı kanıtla­
rıyla gösteriliyordu. Tanpı- 
nar’m “ Batı ile Doğu’nun, 
yeni ile eskinin çatıştığı 
yerde, bunlardan sadece 
birini seçerek çözüm ı yolu 
bulunacağına”  inanmadığı, 
“ Yeni bir yaşama tarzının, 
dolgun ve anlamlı bir haya­
tın, sadece geçmişe ve de­
ğerlerine dönüşle, ya da 
sadece yeninin yüzeyinde 
kalan bir taklitle değil, 
ekonomik ve sosyal şartla­
rın köklü bir değişime uğ­
ratılmağıyla; manevî dün­
yanın ve kültürün, eski ve 
yeni unsurları kapsayan bir 
senteze ulaşmasıyla müm­
kün olacağını”  ileri sürdü­
ğüne dikkat çekiliyordu.
Aym  türden bir yakla­
şım “ Hikâyemizde Bekir 
Yıldız Gerçeği”  adlı incele­
me kitabmm sahibi, genç 
yazar Mehmet Ergün’iin 
“ Mahur Beste” romanı için 
Soyut Dergisi’nin kasım 
1974 tarihli sayısında ya­
yımladığı tanıtma yazısmda 
da şu sözlerle dile getiril­
mekteydi: “ (Tanpmar’m)
batılılaşma çabalarıyla dü­
zende oluşmaya başlayan 
yabancılaşmaya karşı oldu­
ğunu ve muhtevasını ay­
rıntılı bir biçimde belirle- 
yemediği bir sentezin peşin­
de koştuğunu ileri sürebi­
liriz.” , “ (Tanpınar) batık­
laşma çabaları içersinde 
yozlaşan Osmanlı İmpara­
torluğu'nun değerlerini top- 
yekûn inkâr ederek, ithal 
malı değerlerle yeni bir 
insan oluşturmaya çalışan 
batıcıların karşısına diya­
lektik anlamda inkâra yas­
lanarak dikilir.” , “ Ülkenin 
içerisine düştüğü -veya dü­
şürüldüğü- derin açmazı 
görmüş, bu açmazın yarat­
tığı acılan etinde- kemiğin- 
dehissetmiş ,ve onları ısrarla 
dile getirmeğe çalışmış bir 
sanatçı olan Tanpınar (...) 
kalıplaşmış düşüncelerle de- 
ğerlendirilemeyecek kadar 
büyük ve ileriye dönük bir 
sanatçıdır.”
Ahmet Hamdi Tanpı- 
nar’ın eserinin ölümünden 
sonra karşılaştığı yeni de­
ğerlendirilme döneminde o- 
nun sanatının eskiden beri 
en cok tanınan dalı olan 
“ şiir” in yerine “ roman” ın 
geçmesi, Doğu-Batı etkile­
ri, geçmişle hesaplaşma gibi 
konulardaki görüşlerinin 
makale ve deneme yazıla­
rından çok romanlarından 
çıkarılmak istenmesi sanat­
çının bu daldaki çalışmala­
rının Türk roman sanatı 
içinde tuttuğu önemli yeri 
vurgular .Nitekim Selâhattin 
Hilâv yukarda andığımız 
notlarında sanatçının “ belki 
de en başarılı eseri”  diye 
tanımladığı “ Saatleri Ayar­
lama Enstitüsü” romanı 
üzerinde özellikle durarak, 
“ Fransızların çok sevdikleri 
ve sık sık kullandıkları 
ktilyutmazlık-lucidite- kav­
ramı açısmdan ve ayrıca 
resmî ideolojinin ötesine 
geçip, kendiniri bilincine 
ulaşmak, dünyaya mizah 
duygusu açısmdan bakma 
ve eleştirme konusunda 
Tanpınar kadar başan gös­
termiş Türk yazarlarının 
sayısı iki ya da üçü geçmez” 
demiştir.
Başka bir toplumcu ya­
zar, Fethi Naci de Tanpı- 
nar’m bir romanı için, “ Hu­
zur, Türkçe’de okuduğum 
en güzel aşk romanı.”  de­
mektedir. Fethi Naci, son­
radan “ Edebiyat Yazılan” 
(1976) kitabına da aldığı 
incelemesinde bu romanın 
“ aşk”  tema’sıyla birlikte 
içerdiği öteki sorunlara da 
değinir: “ Aşk romanı... Bir 
bu değil, elbette Huzur, 
birtakım sorunların özellik­
le tartışıldığı, temel soru­
nun Batı-Doğu çatışması 
biçiminde görüldüğü bir 
tarihsel dönem içinde ger­
çek bir huzursuzluğu yaşa­
yan bir aydın kuşağının 
(Cumhuriyetin yetiştirdiği 
aydınlar olmasalar da bun­
lara, görüş ufuklan bakı­
mından, 'Cumhuriyet ay­
dınlan’ denebilir, bence) 
kendilerince bir yeni bileşi­
me varmak çabalannm çok
belirgin  olduğu bir ro­
man...”
Bu d eğer len d irm e le r  
Tanpmar’m sanatmm bir­
birini tamamlayan ve zen­
ginleştiren iki önemli yanım 
ortaya koymaktadır. Onun 
eserinde sanatçı ile düşünür 
kişiliği, güzellik kaygısıyle 
gerçeği araştıncı ve eleşti­
rici nitelik, düşlere, bilinç­
altına, sevgiye yönelen te­
malarla toplumsal-tarihsel 
geçmişin, geleneğin değer­
lendirilmesi sorunu bir ara­
da kendini gösterir.
Tanpmar’m şiiri dil us­
talığına, anlatım yoğunlu­
ğuna ve biçim titizliğine 
dayanır. Şiir tema’ları ara­
sında sevgi, zaman, son­
suzluk, ölüm, güzellik, do­
ğa, düş... geniş yer tutar. 
Benzetmeler, istiareler çok 
sayıdadır. Söz oyunlan ile 
birlikte sembol ve alego­
rilere yer verilir. Onun 
tema’ları ve anlatım özel­
likleri bugünkü şiirimizin 
yabancısıdır. Fakat onun 
tarihe bakışını dile getiren, 
geçmişin değerleriyle içinde 
yaşanan hayatı birleştiren 
ünlü “ Bursa’da Zaman” 
şiiri, kusursuzluğu arayan 
estetiğinin ürünü.Ne İçin­
deyim Zamanın, Selâm Ol­
sun, Hatırlama, Bütün Yaz, 
Mavi Maviydi Gökyüzü... 
gibi şiirleri onun kaleminin 
çok okunan ürünleri oluş­
larını sürdürmektedirler.
Bugün Tanpmar’m eser­
leri arasında şiirlerine göre 
ön plana geçmiş olan ro­
manlarından üç cildi, “ Ma­
hur Beste” , “ Saatleri Ayar­
lama Enstitüsü” , “ Huzur", 
ilk kez bizim değinmiş 
olduğumuz biçimde, bir tri- 
logya (üçleme) oluşturmak­
tadır. Bu dizi geçen yüzyılın 
ortasından İkinci Dünya 
Savaşı’na kadar uzanan dö­
nem içinde ve ortak kah­
ramanlar çevresinde gelişir. 
Doğu uygarlığından Batı 
uygarlığına gelişimizi, par­
çalanmaya yüztutmuş İm­
paratorluğun yıkıntıları a- 
rasmdan yeniden toparlanı­
şımızı, geçmişle hesaplaş­
malarımızı ele alır. Bu top­
lumsal içerik Tanpmar’m 
hikâyelerinde daha geniş 
ölçüde karşılaşılan psikolo­
jik gözlemlerle birleştirilir.
“ S a a t le r i A ya r la m a  
Enstitüsü toplumumuzu, i- 
nançlanmızı, geleneklerimi­
zi, saplantılarımızı dikkate 
değer biçimde eleştirir. 
Tanpmar’m belli başlı te- 
ma’sı olan geçmişle hesap­
laşma, bu romanda ince bir 
yergi arasından verilir. “ Sa­
atleri Ayarlama Enstitüsü”  
onun eserini geçmişe bağ­
lılığı anlatıyor diye benim­
seyenlerin de çok ustalıkla 
yapılmış bir yergisidir.
—Burada bu çok ilginç 
kitaba Tanpmar’m belki de 
giriş olmak üzere yazdığı 
bir açıklayıcı metinden söz 
etmek yararlı olacaktır. Ro­
manın kahramanı Hayri 
İrdal hakkında gene roma­
nın kahramanlarından Halit 
Ayarcı’nm, Dr. Ram iz’e 
mektubu biçiminde kaleme 
alınmış bu metin, Turan 
Alptekin’in “ Bir Kültür Bir 
İnsan - Ahmet Hamdi Tan- 
pınar ve Edebiyatımıza Ba­
kışlar” kitabında yayımlan­
mıştır. Romanda "THlrk in­
sanının İçtimaî bir devir 
yaşadığım ve meselelerimiz 
içinde boğulduğunu” vur­
gulayan metnin, Saatler... 
kitabmm yeni baskılarına 
mutlaka eklenmesi gereğini 
hatırlatalım. —
75. doğum yıldönümün­
de Tanpmar’m eserinin top­
lumsal içeriğinin ön plâna 
geçtiği görülmektedir. Zen­
gin fakat karmaşık dili, söz 
oyunlarına aşm biçimde yer 
verilen anlatımı yüzünden 
bu eser yeni edebiyatımıza 
örnek alınacak ve onu bes­
leyecek nitelikte sayılma­
maktadır. Ama Doğu-Batı 
kültür ve uygarlıklarının 
karşılaştırılması, geçmişi­
mizin değerlendirilmesi, ge­
lenekten nasıl yararlanıla­
cağının araştırılması gibi 
konularda Tanpmar’m sap­
tama ve çözümlemeleri diri­
liğini ve günümüz için de 
geçerliliğini korumaktadır.
®
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 1 3 9 5 0 1 0 *


75. doğum yıldönümü:Tanpınar, edebiyat tarihi araştırmaları dahil tüm yapıtlarını şiiri gibi titiz bir işçilikle oluştururdu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository