Taha Toros Arşivi, Dosya No: 176-Karagöz Sanatkarlarıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

And, Metin

Istanbul Sehir University Repository

Dresden’de F ritz  Gay’in "Die Schatten"gölge tiyatrosundan bir sahne
SANAT DERGİSİ'nin yazı dizisi: Dünyada ve Bizde Gölge Oyunu (4)
Avrupa'da Gölge Oyunu ve bu oyunun 
çağdaş gelişmelerle değerlendirilmesi
Metin And
Avrupa'ya gölge oyunu ol­
dukça geç gelmiştir .Ancak ge­
lişi, gene kökeni olan Asya ' - 
dan olmuştur. Örneğin geçen 
yazımda da belirttiğim gibi 
İtalya'ya gölge oyunu Kuzey 
Afrika yoluyla Türkiye'den git­
miştir. Ancak gölge oyunu Av­
rupa'da özellikle Fransa, İn - 
giltere ve Almanya' da uzun 
süre renksiz, siyah görüntü - 
lerle oynatılmıştır.Türk Ka - 
ragözü gibi deriyi saydamdaş- 
tırma ve renklendirme yön - 
temleri Avrupa'da bilinmi -
yordu. Yalnız 17.yüzyılın ikin­
ci yarısında Fransa ve A l - 
manya'da "izdüşüm feneri"nin 
(lanterne magique) bulunuşu 
ile, 18. yüzyılda da cam üstün­
de renkli resimlerin, diala - 
rın izdüşüm feneri ile perde - 
ye yansıtılması sonucu, gölge 
oyunu yeni boyutlar kazandh . 
Fransa'da 18.yüzyılda en ö - 
nemli gölge oyunu tiyatrosu - 
nu Domnique Séraphin 1772'- 
de, Versaiile yakınında Hotel 
Lannion'da kurdu,1781'de Ver- 
saille'da temsiller verdi; bu, 
saraylıların hoşuna g itti1784'- 
de Paris'te oynatmak üzere
Kraldan i/.in aldı. Palais Ro- 
yul'de temsillerine başladı. 
17!)0'dn çekildi, gölge oyunu 
tiyatrosunu cüce Moreau'ya bı­
raktı ; tiyatroyu 1800 ' do Sé- 
raphin'in ölümünden sonra ön­
ce dul karısı, sonra damadı 
sürdürdü.
Séraphin'in getirdiği yeni­
likleri geliştirenlerin biri de 
Père Eudel ile Père Castor ' - 
dur; Eudel, 1870'de MoliSre'in 
oyunlarını da gölge tiyatro­
sunda oynattı.Séraphin, gölge 
oyununda 15 santim boyunda, 
siyah ve bir kolu ile bacağı 
ya da iki kolu oynatılabilen 
görüntüler kullanıyordu. 19.
yüzyılda gazeteciliği bırakan 
Lemercier de Neuville kukla­
cılığa başladı; bu arada Gus­
tave Doré ile işbirliği yapa­
rak gölge oyunu tiyatrosu da 
kurdu, ünlü kişileri perdeye 
getirdi.De Neuville'in gölge 
oyunu görüntüleri 40 santim 
boyundaydı,iplerle oynatılı­
yordu; kol ve bacakları eski 
yerlerine getirmek için yay ya 
da lâstik kullanılıyordu .Bu a - 
rada Fransa'da gölge oyunu 
evlere de girdi; özellikle bir 
çocuk oyunu niteliğini Kazan - 
dı. Ayrıca elle duvara ışıkla 
gölgeler düşürme yöntemi yay­
gınlaştı. İlginç olan bu konu - 
da "Les Silhouettes animées" 
adlı bir kitap yazıp yayımla­
yan Victor Bertrand Efendi , 
II.Abdülhamit'in tiyatro iş le ­
rini düzenliyor, ayrıca gözba- 
ğacılığı yapıyordu.
18. yüzyılda yaygın olan bir 
uygulama da, insan görüntüle­
rinin gölgelerini düşürmekti. 
Birçok tiyatro vardı; özellik - 
le Carmontelle'in kurduğu ti - 
yatro, dikkati çekiyordu . Bu 
türlü canlı insan gölgelerini 
perdeye yansıtmayı UlviUraz 
da, öyle sanıyorum Türkiye' - 
de ilk kez Haldun Taner ' in 
"Gözlerimi Kaparım Vazife­
mi Yaparım"adlı oyununda uy­
gulamıştı. Bu arada " Le Chat 
Noir” kabare tiyatrosunun ge - 
tirdiği yenilikleri ve gölge o - 
yununun kabare tiyatrosuna 
girmesini daha önce bir ya - 
zımda ele almıştım (bkz. Mil - 
liyet Sanat Dergisi , 17 ocak 
1975 sayı 115).Paris'te L 'Eco- 
le Polytechnique öğrencileri, 
okulun öğretmenlerini karika- 
türize etmek için gölge oyunu 
temsilleri vermişlerdi.Bu o - 
kuldan çıkan ve iy i bir elektrik 
teknikeri olan Paul Vieillard 
gölge oyununu çok geliştirdi, 
Karagözü elektrikle ışıklan - 
dırma tekniğini kullandı,tem- 
sillerini " Théâtre Noir et 
Blanc"da verdi; iki filme de 
katkıda butundu.
Battı Academy of Art öğrencilerinden birinin yaptığı bir
gölge oyunu görüntüsü
Fransa'daki im gelişme - 
leri Almanya'da ve İngiltere'­
de görüyoruz.Örneğin Alman­
ya'da gölge oyununa 17..yüz - 
yılda rastlıyoruz. Söz gelimi 
168.'!' te Danzig ' te , 1692 'de 
Frankfurt'ta, Fcrdinand Bcck 
adındaki tiyatroyönetmeni de 
1731'de, tiyatro temsillerin - 
de, perde aralarında gölge o - 
yunu oynatıyordu. 18. yüzyılın 
ortasında Chiarini adında bi - 
ri Hamburg'da ipli gölge oyu­
nu temsilleri veriyordu. Bü­
yük Alman yazarıGoethe, 1781'- 
de Tiefurt'ta bir gölge oyunu 
tiyatrosu kurdu ve Einsiedel 
ile temsiller için oyun yazdı. 
Romantik Alman yazarları 
kukla kadar gölge oyununu da 
seviyorlardı.Söz gelimiChris- 
tian Brentano, Achim von A r- 
nim, Justinus Kerner, Tieck , 
U hland, Mörike gibi. Kont Poc - 
ci gölge oyunu için görüntüler 
ç iz iyo r, oyunlar yazıyordu. 
1827'de de Berlin'de yerleşik 
bir gölge oyunu tiyatrosu var­
dı. Zaten bu yıllarda Alman - 
ya'da siluet yapımına büyük 
önem veriliyor; herkes silue - 
tini kestirip duvara asıyordu. 
1900'da Münih'te''Elf Scharf - 
richter"adlı kabare tiyatrosu, 
"Le Chat Noir"ın etkisiyle o- 
lacak, gölge oyunu temsilleri 
de veriyordu.Daha sonra Avus­
turya uyruklu olan A İman Hans 
Schilessmann da " Le Chat 
Noir"ın başarılı gölge oyna - 
tıcısı Caran d'Ache ile işbir - 
ligi yaparak 1892'de Viyana'-  
da gölge oyunu temsilleri ver­
mişti.
1907'de Baron Alexander 
von Bernus gölge oyununu can­
landırmak girişiminde bulu - 
nunca bu, edebi çevrelerde o - 
lumlu yankılar yarattı.Butiyab- 
roda ressamlar ve yazarlarla 
işbirliği yapılarak A iman ede­
biyatının önemli eserleri göl­
ge oyunu ile sunuldu.Bunu 1913’- 
te Breslau'da Schiedmeyers- 
sal'de, Friedrich W'inckler - 
Yananberg ile Fritz Ernst'in  
gölge oyunu tiyatrosu izledi . 
Onlar da Alman edebiyatının 
önemli eserlerini gölge oyu - 
nu perdesine getirdiler. Savaş 
başlayınca durakladçdaha son­
ra Bruno Zwiener, Breslau'da 
yeni gölge oyunu tiyatrosu kur­
du. Cava gölge oyunu da Alman­
ları çok ilgilendirdi. Örneğin 
Bad Lusigk'te Franz Bauer , 
Hamburg'ta Bruno Karberg, 
ayrıca Kathe Baer-Freyer hep 
Cava gölge oyunundan esin - 
lenditer. Bu yıllarda gölge o - 
yunu Almanya'da çok yaygın­
dı, çok ilgi yaratıyordu.ilginç 
deneyler de yapılıyordu. Söz 
gelimi Leo Waismantel, sine­
ma ile gölge oyununu birlik -
te kullandı. Münih ' te Ludwig 
von Wiech de çizgi filmini si­
nemaya aldı. Günümüzde de 
gölge oyununu ve çizgi film - 
lerini sürdüren Lotte Reini - 
ger, denilebilir ki, çizgi filmi­
ne ve gölge oyununa yeni bo - 
yutlar getirm iştir.Reiniger'i 
gene bu sayfalarda daha ön­
ce tanıtmaya çalışmıştık(bkz. 
Milliyet Sanat Dergisi, 1 ka­
sım 1974, sayı 104) .Prague' - 
da da Eugen Mirsky sinema 
ile gölge oyununu birleştir - 
mek için ilginç denemeler 
yaptı.
Bu yıllarda Almanya' da 
gölge oyununa duyulan ilgi - 
nin bir nedeni de Türk Kara - 
gözü ve gölge oyunu inceleme­
lerinin babası Profesör Georg 
Jacob'un kitapları ve maka - 
ie leri olmuştur. Onun öğren - 
cisi olan MaxBührmann, gü - 
nümüzde Çin gölge oyununu 
Çinlilerden bile daha iyi oy­
natan tek sanatçıdır. İyi çln- 
ce bildiği için çince temsil - 
ier de verebilen Max Bühr - 
mann, yalnız eski Çin oyunla-
rıyla çağdaşlaştırılmış Çin 
gölge oyunlarım oynatmakla 
kalmaz, ayrıca belki dünya - 
nın sayılı Çin görüntüleri ko­
leksiyonlarından biri onun e -  
lindedir. Max BUhrmann, Tür­
kiye'ye iki kez geldi; İstanbul 
ve Ankara'dan başka Anado - 
lu'nun çeşitli yerlerinde tem­
siller verdi. Ayrıca , b irlik­
te bir gölge oyunu haftası dü­
zenledik ¡Konferanslar, sergi­
ler, temsillerle Karagöz ve 
Çin gölge oyunu ile dolu bir 
hafta.
İngiltere de gölge oyunu - 
nun Avrupa'da önemli mer - 
közlerinden birisidir. Gölge 
oyunu İngiltere'de Ben Jonson 
çağına uzanır. I778'de Philip 
Astley temsillerinde gölge o- 
yununa da yer verdi. Bir ara 
tiyatro temsillerinde perde a- 
ralarında gölge oyunu da gös­
terildi. 1835'te sokakta "Chi­
nese Galantee Show" adı ve - 
rilen gösteriler yaygınlaştı. 
Bir ara ilgi azalmışken 1912'- 
de gene ele alındı. Jan Bus - 
se ll, "HogarthMarionette" ile
tiyatroda aralarda gölge oyu­
nu temsilleri verdi. 1951' de 
Lotte Relniger bu tiyatronun 
görüntülerini hazırladı, Os - 
car Wilde'ın bir oyunu sunul­
du. 1941'de Roel Puppets,kuk­
la yanında gölge oyununa da 
yer verdi.
îng i 1 te re 1 de günümüz de e n 
ilginç gölge oyunu denemele - 
rini Helen Binyon ve öğrenci­
leri yapmaktadır.Corsham' - 
da, "Bath Academy of Art"da 
sanat öğrencileri bütün dün­
yanın gölge oyunu teknikle - 
rini inceliyor, kendileri bu ör­
nekler üzerinden yeni görün­
tüler ve teknikler geliştirl - 
yorlar.Bu arada kullandıkları 
araçlar, ışıklandırma ve bo­
yalar da gölge oyununa yepye­
ni boyutlar kazandırıyor. Bu - 
raya aldığımız birinci sınıf öğ­
rencisinin yaptığı görüntünün 
başındaki şapka, optik birta - 
kim oyunlarla türlü biçimle - 
re girmektedir. Helen Binyon, 
temsillerini İngiltere’nin ç e ­
şitli yerlerinde vererek göl - 
ge oyununu sevdiriyor. Lucy 
Clause'un"Educational Pup- 
petry Association"çerçevesin- 
deki gölge oyunu temsillerini 
de bu arada sayabiliriz.
Fransa'da gölge oyunu gü­
nümüzde duraksadı . Bununla 
birlikte bir iki denemeyi sa - 
ğabiliriz. Örneğin l950'de"Mu- 
Bée du Cinéma"da amatörler 
gölge oyunu temsilleri verd i. 
^952'de François Cover ' ın 
Karagöz'den esinlenerek renk 
li görüntülerle verdiği tem - 
Billeri bu arada sayabiliriz, 
bu temsiller, "Muséedes Art 
Décoratifs" ve "La Maison de 
ia Pensée Française"de -ve - 
rildi.Bu arada buraya iki renk­
li resmini verdiğimiz Dres - 
den'li 05nın yazarı FritzGay'- 
in, Çin gölge oyunundan esin­
lenerek kurduğu"DieSchatten' 
gölge tiyatrosunu saymak ge­
rekir. Bu tiyatronun sanat dü­
zeyi çok yüksektir. Buraya al­
dığımız resimlerden birisi 
Fritz Gay'ınyazdığı ve 1960'- 
da perdeye koyduğu, görüntü - 
leri de Johannes Kühl'ün yap­
tığı "Mavi Işık"tan , İkincisi 
Jse Margret Friskey'in yaptı­
ğı, Fritz Gay'ın 1964'de per - 
deye koyduğu , görüntülerini 
Şteffi Blum'un yaptığı "Küçük 
İki Ayaklı ve A t" temsilinden 
bir sahneyi gösteriyor.
Bugün her zamandan daha 
çok gölge oyununa gereksin - 
me duyuluyor.Gerek doğru­
dan doğruya temsiller veren 
gölge osmnu tiyatroları,gerek 
kabare tiyatroları, eerekse , 
(Sayfayı çevirime)
Coran d'A che gölge tiyatrosunda perde gerisi
sinema, televizyon, reklâmcı­
lık ve okullarda eğitim , öğ - 
retmen okullarında sanat ve 
resim-iş öğretmenleri için. 
Üstelik gereçler de gelişti . 
Söz gelimi saydam ve renk - 
lendirilebilen asetat kâğıtları 
(Cobex, Bexoid,Cineroid),cri- 
nothene denilen ve lambala - 
ra takılan gölgelik kâğıdı, ke- 
tentohumu yağı ile saydam­
laştırılan kalın kaba kâğıtlar !
ya da renkli uçurtma kâğıtla­
r ı gibi.Özellikle asetat kâğı­
dına uygun anilin boyaları ya 
da cama sürülebilen ve Vit - 
rina denilen boyalar, görüntü­
lere takmak için söz gelimi 
bakır kaynak çubukları, ışık - 
landırma için çeşitli lâmba ve 
ışıldaklar, perde için çeşitli ı 
plâstik ve naylon bezler bü - 
yük olanaklar getirmektedir . 
Bir yanda Karagözümüzü bir j
müzelik değer olarak korur 
ya da ondaki değerlerden ya­
rarlanırken, bir yandan da ye­
ni tekniklerle denemeler yap­
mak, bunu okullarda , Güzel 
Sanatlar akademilerinde,Tat­
biki Sanat okullarında ders o- 
larak koymak, yerleşik bir 
gölge tiyatrosu (belki kukla ile 
birlikte) kurmak ve çeşitli o - 
lanakları denemek, ressam - 
larla, metin yazarlarıyla, ka -
rikatürcülerle işbirliği yap -  
mak ilk akla gelenlerdir. Y ıl­
lardır Bölge Tiyatroları gibi 
büyük girişimlerin, tasanla - 
rın sözünü edip umutlanır du­
ruruz. Ama geleneğimizde o - 
lan bir kukla ya da bir gölge 
tiyatrosu kurmaya kimse ya - 
naşmaz.Her bakımdan çok da­
ha kolaylıkla kuru labilecek,ge­
zebilecek böyle bir tiyatro, 
Anadolu'ya götürmek istedi -  
ğimiz birçok gerçeği dile ge -  
tirebileceği gibi, ayrıca hızla 
yayılan fantezisi kıt, üstelik 
insanları yalnızlaştıran tele - 
vizyonun yanı sıra tiyatronun 
en güçlü yanı olan toplulukla 
birlikte olmak, birlikte aynı 
konuları düşünmek sevgisini 
yeniden tattırabilir.
1970 yılında Türkiye' dt 
doğum kontrolü ile ilgilenen 
bir kurumun çağrısı üzerine 
gelen ünlü kuklacı B ilBaird '- 
den Türk Karagözü ile halka 
doğum kontrolünü anlatan bir 
temsil hazırlanması isten - 
mişti. Başlangıçta kendisine 
yardım ettim, ancak o gün - 
lerde bir ev taşıma işi yüzün­
den sonucu göremedim. Za - 
ten bir yabancının Türk Ka - 
ragözünü, Türk halkına sunu - 
lacak bir düzeye getirebile - 
ceğine pek de inanmamıştım) 
bu yabancı, Bil Baird gibi dün 
yanın sayılı kukla sanatçıla ■ 
rından biri olsa bile . Ancak 
yöntem yerindeydi: Gölge oyu­
nunun hem eğlence hem eği - 
tim aracı olarak kullanılma­
sı; üstelik bunu Karagöz gibi 
Tiirk yaratıcılığının en seçkin 
aracıyla yapmak.
BİTTİ
< ullot’nun derinlik etmeni gösteren gölgeleri (solda) \ Saydam dekorlu b ir gölge oyunu (Fransa)
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sanat Dergisi'nin yazı dizisi:Dünyada ve bizde gölge oyunu (4):Avrupa'da gölge oyunu ve bu oyunun çağdaş gelişmelerle değerlendirilmesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository