Taha Toros Arşivi, Dosya No: 111-Hüseyin Rahmi Gürpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Özkırımlı, Atilla

Istanbul Sehir University Repository

Hüseyin Rahmi ekranda
Eski İstanbul’u 
dillendirmek...T V 9JL T nin ikinci Kanal’ında, “Pazartesi Hikâyeleri” bölümünde, 26 ocak 
ve 9 şubatta, ilk kez yerli 
yapımlara yer verilecek ve yine 
ilk kez, ünlü Türk romancısı 
Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın 
yapıtları ekranda karşımıza 
çıkacaklar. Kırk üç yıl önce 
yitirdiğimiz ve romanlarında, 
öykülerinde gerçekçi gözlemlerle, 
bâtıl inançları, aile 
geçimsizliklerini, yüzeyde kalan 
Batılılaşma çabalarını konu 
edinen Hüseyin Rahmi’nin TV 
ekranına gelecek olan “Horoza 
Ses Talimi’’ ve “Kocası İçin Deli 
Divane” öyküleri de İstanbul’un 
gündelik hayatından, ev 
yaşantısından çok canlı sahneler 
yansıtıyor. TV’nin eski tiyatro 
bölümü yönetici ve 
yapımcılarından Gürol 
Gökçe’nin yönettiği filmlerin 
jenerikleri, Gürpınar’ın tam 31 
yılını geçirdiği Heybeliada’daki 
köşkünde hazırlandı. Kısa süreli 
bir iki memurluğu bir yana 
bırakılırsa, hayatını kalemiyle 
kazanan Hüseyin Rahmi, 
yazarlık mesleğinde gözü pek 
ancak günlük yaşamında içe 
dönük bir insandı... Biz de bu 
hafta sizlere, Hüseyin Rahmi 
Gürpınar’ın hem yazarlık 
serüvenini hem de iç dünyasını 
tanıtmak istedik...
26
A TİLLA  ÖZK IRIM LI ■
0  stanbul’un Avaspaşa’sında hünkâr ya- 
-«v- yerlerinden Sait Paşa’nın oğlu olarak
1864’te dünyaya geliş, küçük yaşta an-
1  nesini yitiriş ve anneannesinin, teyze­
sinin, komşu kadınların arasında bü- 
yüyüş, sağlık nedeniyle öğrenimini ta-
mamlayamadan okuldan ayrılış, Meşrutiyet’- 
ten sonra memurluğu bırakıp kendini tümüyle 
yazarlığa veriş...
Bir romancının seksen yıllık ömrünün kısa 
özeti bu. Kırkı aşkın roman olmak üzere öy­
kü, oyun, anı, tartışma, çeviri türlerinde alt­
mış kitabı ardında bırakan Hüseyin Rahmi 
Gürpınar’ın hayatının özeti...
Peki ya edebiyata, romana ilk adım atışı?
İlk romanı Şık’ın yarıya yakın bölümünü 
bir zarfa doldurup, o sırada Tercüman-ı Ha­
kikat Gazetesi sahibi ve Başyazarı Ahmet Mit­
hat’a gönderdiğinde yirmi dört yaşındadır 
Gürpınar. Ama daha romanını postalar pos­
talamaz büyük bir pişmanlığa kaptırır kendi­
ni. Ne yapmış, dönemin en büyük yazarına 
böyle çocukça, budalaca, saçma yazıları na­
sıl göndermiştir? Ertesi gün kendisini bir sürp­
rizin beklediğinden habersiz bütün bir gece 
utancından gözüne uyku girmez.
Oysa inanılacak gibi değil, beğenilmiştir ro­
manı. Tercüman-ı Hakikat’ta yayımlanan bir 
çağrıda Ahmet Mithat’ın Şık romanı yazarı­
nı görmek istediği belirtilmektedir. Gözlerine, 
okuduklarının doğru olduğuna inanamaz bir 
türlü.
Ahmet Mithat da karşısına çıkan bu ufak 
tefek, utangaç gencin Şık romanını yazdığına 
inanmayacaktır. “ Oğlum, senin ağzın daha 
süt kokuyor. Bu roman usta işi. Sana bir yar­
dım eden var. Pederin midir, ağabeyin midir, 
arkadaşın mıdır, o kimdir? Söyle...” dediğin­
de dili tutulur Gürpınar’ın. Bu suçlama kar­
şısında küçülür, büzülür iyice. Yanıtı gözyaşı 
olur. Ağlayışındaki içtenlik inandırır Ahmet 
Mithat’ı. Romanını bitirip getirdiğinde de, ga­
zetesinde Hüseyin Rahmi’yi “veled-i manevi” 
edindiğini ilan ederek Şık’ı tefrikaya başlar.
Dönemin en önemli gazetesinin yazarları 
arasına girmiştir artık. Dolayısıyla hayran ol­
duğu Ahmet Mithat’ın çevresine. Dönem, is­
tibdat dönemidir. II. Abdülhamit’in hafiyeleri 
sarmıştır her yanı. Resmi tatillerde ziyarete gi­
dilen Ahmet Mithat’la Beykoz’daki çiftliğin­
de geçirilen günlerin keyfiyse bir başkadır.
Bir anı: Kıpırdayanı vururum
Ahmet Mithat’ın Beykoz’daki çiftliğinde yi­
ne bir bayram tatili... Ya kurban, ya Şeker 
Bayramı... Bolca yenip içilerek geçirilmiş bir 
gecenin sabahı İstanbul’a dönülecektir. Gaze­
tecinin bir iki günden fazla tatile hakkı yok­
tur, ertesi gün gazetenin çıkması gerekmekte­
dir çünkü. Başta Ahmet Mithat olmak üzere, 
Beykoz İskelesine inildiğinde ilk terslikle kar­
şılaşılır: Vapur kaçırılmıştır. Bir sonraki va­
pura da iki saat vardır üstelik. Çare?.. Çare 
Yeniköy’e geçmek, oradan kalkacak vapura 
yetişmektir. Bir sandala doluşulur çarçabuk. 
Ama deniz yüzünü buruşturup durmaktadır. 
Sandal da suya gömülmüştür iyice. Su almak­
tadır düpedüz. Geri dönülecek nokta da ge­
çilmiştir çoktan. Sonrası... Sonrasını Hüseyin 
Rahmi’den dinleyelim:
“ Deniz, insafsızca bir şakaya benzeyen hır­
çınlığını arttırırken, bilmem nasıl oldu, içimiz­
den birinin kımıldaması ile sandal tehlikeli bir 
sarsıntı geçirdi. O anda Mithat Efendi, der­
hal arka cebinden dolu bir tabanca çıkardı ve 
tetiğe alarak bağırdı:
— Hareket yok, kim kıpırdarsa alnına kur­
şunu yer!
Aldığı pozun tehditkâr ciddiyetinden, efendi
hazretlerinin hiç de şaka etmediğini anladık. 
Şimdi iki dehşet arasında kalmıştık: Su ve ateş. 
(...)
Mithat Efendi, kıçta oturuyordu. Ben, Ne­
cip Asım Bey'le yan yana idim. Karşımızda 
Muallim Naci ile İkdamcı Ahmet Cevdet Bey 
vardı. Bir de Mustafa Refik Bey’i hatırlıyo­
rum. Öteki simalar kırk yılın sisleri altında ha­
fızamdan silinmiş olmalı. (...)
Bu arada, sanki birbirimize lehimlenmiş gi­
bi, neredeyse nefes bile almaya korkarak, ha­
reketsiz duruyoruz. Ahmet Mithat Efendi, 
tehdidini gerçekleştirmeye her an hazır, sert 
bakışlarıyla ve gözlerini devire devire, birer bi­
rer bizleri süzüyor. (...)
Böylece, tarif edilemez heyecan baygınlık­
ları içinde, hele ki Yeniköy İskelesine yanaş­
tık. Ayaklarımızı toprağa bastıktan sonra 
efendi hazretleri gerçi silahını cebine koydu, 
ama bizim çarpıntılarımız bir türlü dinmek bil­
miyordu. Fakat kabul ediyorduk: Az kalsın 
deniz yolu ile öbür dünyayı boylayacaktık ve 
-ne olursa olsun- kurtuluş minnetimizi büyük 
yazarın bu tabancasına borçluyduk.
Bu arada, bir şeyin farkına varmıştım: Ah­
met Mithat Efendi’nin o telaşı, bütün ilimler­
deki ihtisasına rağmen, bana hiç de yüzme bil­
mediği kanaatini vermişti.”
Doğrudan ve gerçekten yana
Edebiyatın, sanatın amacının toplumsal ya­
rar sağlamak olduğunu savunan Hüseyin Rah­
mi Gürpınar’ın öykü ve romanları, toplumun 
bir aynasıdır sanki. Cevdet Kudret’in belirt­
tiği gibi, “Eski İstanbul’un her katından in­
sanları, onun eserlerinde kendi çevreleri, kı­
lıkları, görenek ve gelenekleri, düşünceleri, 
inançları, dilleri ve her türlü özellikleriyle ya- 
şamakta”dıı. Okunmak amacıyla mizaha baş­
vurur, diyaloglarda taklide yer verir, ama gü­
lünçlükler acıya dönüşür sonuçta. Çünkü Hü­
seyin Rahmi, anlattıklarından ders alınması­
nı istemektedir. Gözlem önemli bir yer tutar 
romancılığında. Ona göre, “ Hakiki hikâyeci­
lik bütün ilimleri, fenleri kapsayan, her fena­
lığı, her hastalığı, her gizli fesadı, yarayı ay­
dınlığa çıkaran yüksek bir kudrettir.” Bu ne­
denle her toplumsal bozukluğun üstüne göz­
ünü kırpmadan yürür. İkiyüzlülüğü, çıkarcı­
lığı, sahip çıkılan kimi değerlerin kofluğunu, 
insan ilişkilerinin yapaylığını, kadın erkek iliş­
kilerine egemen oian anlayışı çekinmeden eleş­
tirir. Bunun için kahramanlarını uzun uzun 
konuşturmaktan, bugün bile kimilerince ya­
dırganabilecek düşüncelerini onların ağzıyla 
okura aktarmaktan kaçınmaz.
Örnekse, “ fuhuşu namuslandırmak” için 
kimsesiz kızlara yardım adı altında, “ Kokot­
lar Mektebi” ni kuran hayat kadını, fuhuş ko­
nusunda toplumun kadınla erkeği farklı de­
ğerlendirmesini şu sözlerle eleştirir:
“ Fahişeyi fahişe yapan, kendi iradesinden 
çok cemiyetin ona karşı aldığı tavırdır. Fuhuş, 
cemiyetin kaçınılmaz bir zaruretinden doğu­
yor. Bu zarureti yok etmek, hiç olmazsa ha­
fifletmek için hangi memleket parlamentosu 
beş on dakika yorulmak zahmetine katlanmış­
tır? ” (Kokotlar Mektebi, s .74-75, 1929).
Bir roman muzır olabilir mi?
Gerçeğin üstüne bu yüreklice yürüyüş, her­
hangi bir sanat yapıtının, “ Bir mezbeleyi, bir 
pisliği de tasvir etse, gerçeğe uygunluğu itiba­
riyle teiniz” olduğu düşüncesi, elbette Hüse­
yin Rahmi’nin de başını derde sokmuştur.
Yıl 1924’tür. Son Telgraf gazetesinde Hü­
seyin Rahmi’nin Ben Deli miyim?” adlı roma­
nı tefrika edilmektedir. Bir delinin psikoloji­
sinin ve onun çevresinde gelişen ahlâk düşkün­
lüğünün anlatıldığı romanda, Madam Fedro- 
na’nın randevuevinin betimlendiği bölüm sav­
cıyı harekete geçirir. Hüseyin Rahmi’yle ga­
zetenin sorumlu m üdürü Fevzi Lütfi 
Karaosmanoğlu hakkında, “ muhill-i ahlâk” 
(ahlâk bozucu) yayında bulunmak suçlama­
sıyla dava açılır. Ama mahkeme, daha 29 Ey­
lül 1924’teki ikinci oturumda aklanmayla so­
nuçlanır. 1 Ekim 1924’te Vakit gazetesinde ya­
yımlanan savunmasında bahnameci olmadığı­
nı, romanında şehveti tahrik için yazılmış tek
Kocası İçin Deli Divane 'nin bir sahnesinde, Idil Yazgan, Ay- 
şen C-ruda, Damla Coşkuner, Işık Araş ve Belkıs DilligiL
satır bulunmadığını belirten 
Hüseyin Rahmi, Claude Ber- 
nard, Emile Zola, Anatole 
France’tan örnekler vererek re­
alizmi ve naturalizmi açıkla­
dıktan sonra şu sözlerle savu­
nur kendini:
“ Acaba savcı beyefendi, şu 
saatte diğer memleketlerde ne­
ler yazıldığını biliyorlar mı?
Yıllardan beri yazdığım üzere 
roman, ahlâkın aynasıdır.
Onun objektifi gördüğü man­
zarayı alır. Savcı istiyor mu ki, 
roman gördüğü çirkinlikleri, 
yaraların kokusunu değiştirsin, 
ikiyüzlülük, bilgisizlik ve bağ­
nazlığa alet olarak gerçekleri 
diri diri gömdürmeye razı ol­
sun. Ama o zaman hikâyenin, 
sanatın anlamı, gereği kalır 
mı? Hayır efendim, hayır... Hiçbir hükümet, 
hiçbir memleket sanatı soyluluğundan soyup 
yalancı tanıklık düzeyine indiremez. (...)
Ben Avrupa’dakiler sırasında büyük bir ro­
mancı olduğumu iddia etmiyorum. Bendeniz 
memleketime göre bir hikâyeciyim. Hiçbir ha­
sis menfaat önünde başeğmeyerek, yalnız sa­
nat ve gerçek aşkıyla yürüdüm.”
Bir yalnız adamın dünyası
Bu gözüpek, doğru bildiğinden şaşmayan, 
sanat anlayışından ödün vermeyen Hüseyin 
Rahmi portresinin bir de öteki yüzü vardır. 
Kendi alınteriyle yaptırdığı Heybeliada’daki 
köşküne çekilip, insanlardan uzakta, hayatı­
nı yaşlı yengesi, yengesinin kızı ve çok sevdi­
ği çocukluk arkadaşı Albay Hulusi’yle geçi­
ren, hiç evlenmemiş insan Hüseyin Rahmi’dir 
bu.
Kendisine niçin evlenmediği sorulduğunda, 
“ Yattığım odada başka nefes İstemem, sinir­
lenirim; bunun içindir ki, misafirlikte de
kalamam" diyen Hüseyin Rahmi, aşkı hiç tat­
mamış mıdır acaba? Tatmadıysa, Heybelia­
da’daki köşke gelip gidenlerin kafasını kurca­
layan, bir sarışınla bir esmerin karşılıklı asıl­
mış tabloları hangi özlemin ürünüdür? Hele 
bunların, bu tabloların ressamı Hüseyin Rah- 
mi’yse...
Romancı Hüseyin Rahmi’nin bilinmeyen 
yanlarında biridir bu. Tıpkı mutfak ve ev iş­
lerinde hamarat bir ev kadınına taş çıkarırca­
sına becerikli olması gibi. Evet, özellikle evin­
den dışarı adım atmadığı kış günlerinde oya­
layıcı, dinlendirici bir uğraştır onun için resim 
yapmak, mutfağa girmek. Bir de yün örmek 
ve dantel işlemek...
Öldüğünde eşyaları arasında bulunan iki 
bohçadan birinde yüzü aşkın eldiven, birin­
deyse sayısız takkeyle yünden örülmüş bere­
ye rastlanır. Takkeleri de, bereleri de ören Hü­
seyin Rahmi’dir, hem de tığla.
En büyük merakıdır bu. Yazar, yazar, ya­
zar; yorulunca yün örgüsünü ya da dantelini 
alır eline dinlenmek için. Yaprak örgü, fıstık 
örgü, kâtip çimdiği, bilinen bilinmeyen bütün 
örgü biçimlerinin ustasıdır. Yaptığı reçeller de 
dillere destandır ayrıca. Hele dostlarına kava­
noz kavanoz dağıttığı mürdüm eriği reçeli...
Ya eldivenler denilecek? Hüseyin Rahmi’­
nin eldivensiz sokağa çıktığı görülmemiştir hiç. 
Onu tanıyanların anlattığına göre, evindeki 
kapıları bile entarisinin eteğiyle tutup açar, so­
kakta rastladıklarıyla el sıkışmazmış, böyle- 
sine titizmiş...
Hüseyin Rahmi’nin son sözlerinin, “ Kedi­
lerimi iyi doy urunuz” olduğunu belirtir yakın­
ları. İki kedisi Nazlı'yla, Sarı, belki insanlar­
dan daha yakın olmuşlardır ona. On iki yıl ya­
şayıp otuz altı yavru doğuran Nazlı’yı bir bi­
lim adamı gibi gözleyerek bütün özelliklerini 
yazmıştır Hüseyin Rahmi. “ Bal gözlüm” di­
ye çağırdığı Sarı adlı kedisi ise yazı masasına 
oturduğunda sıçrayıp kucağına yerleşen bir ça­
lışma arkadaşıdır onun için. Adadaki yürüyüş­
lerine eşlik eden de Fındık adlı fino köpeği.
Öykü ve romanlarında her sınıftan insanı 
canlı, yaşayan tipler olarak çizen, onları ko­
nuşma özelliklerine varıncaya kadar bütün 
olumlu olumsuz nitelikleriyle yansıtmayı ba­
şarmış bir romancının içine kapanıp anlattığı 
insanlardan kaçarak yaşaması şaşırtıcıdır. 
Heybeliada’daki köşkünün yeri bile sanki ken­
disine ulaşılmasını zorlaştırmak için seçilmiş 
gibidir. Ziyaretine gelecek Refik Ahmet Seven- 
gil’e yazdığı mektuptan anlarız bunu:
“ Dağbaşında tam bir münzevi hayatı yaşa­
dığım için bizim evin misafirliği şehir ziyaret­
lerine benzemez. Binaenaleyh bazı izahata lü­
zum görüyorum:
Hanenin asıl kapısı garp cihetındedir; fakat 
keçilerin bile zor çıkacakları sarp bir mevki­
de olduğu için burası bir zincirle daima kilitli 
durur. Şark tarafında bir kümes kapısı açtık, 
oradan girip çıkıyoruz. Lâkin üzerinde ne hal­
ka vardır, ne tokmak... Ne çan, ne çıngırak... 
Yerden iri bir taş almalı, kefareti budur diye 
aşındırıncaya kadar tak tak çok kuvvetli vur­
malı. Çünkü içeride ilk gümgümlere koşacak 
kadar hassas kulaklı insan yoktur. Bazı ziya­
retçiler duyuramadan dönüyorlar; insandan 
kaçıcılıgım hasebiyle bu iptidai sağır kapının 
çok faydasını görüyorum.
Aziz meslektaşım, bu izahatı herkese ver­
mem. Zedelemekten çekinmeyerek kapıyı aç- 
tırıncaya kadar taşlamalı, Diyojen’in fıçısın­
dan içeriye girmeli.”
Bu mektuptan sekiz yıl anı 
defterine yazdığı şu satırlarsa 
yalnızlığını, içinde bulunduğu 
ruhsal durumu çok iyi yansıtır: 
“ Yağmur camları yıkadı. Ma­
temi dinmez bir göz gibi, hâlâ 
göklerden damla damla kasvet 
yağıyor. Dagbaşındaki inziva 
evimde yaşadığım hüzünlü sa­
atler, çile dolduran dervişler gi­
bi, ruhumu arındırıyor.” 
Artık kapıları hiç açılma­
yan, köhne, yazgısına terk 
edilmiş bu eski köşkte, bir 
romancının hüzün dolu günler 
geçirdiğini kaç kişi biliyor bu­
gün? Kaç kişi odalarına, kıyı­
sına köşesine sözcüklerin sin­
diği, yüzlerce roman kişisinin 
ortalıkta koşuşturup durduğu 
bu köşkü merak ediyor? □
“Horoza Ses Talimi"nin çekiminde, yönetmen Gürol Gökçe, 
oyuncularla birlikte.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Hüseyin Rahmi ekranda:Eski İstanbul'u dillendirmek...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository