Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Namık Kemalİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bakı, Edip Ali

Istanbul Sehir University Repository

Namık Kemalin Afyonda medfun annesinin 
K ita b e li M e z a r  T a ş ı ~
TAŞ PINAR
A fy o n  H a lk e v i M e c m u a s ı  
Say : 86 .  ASust0, 941 ___ _ _—
“ Na mı k  K e m a l „ i n
A fy o n d a  M edfun  annes i
V  E
Kendi  çocuk l uğu  hakk ında
Iflcfip "pfi TBakı
Büyüklerimizin haltercümesine ait yazılarda çocuklukları ve 
aile durumları hakkında pek az malumata sahibiz. Hele onları 
milletimize hediye eden aziz annelere dair bilgilerimiz ekseriya 
bir hiçten ibarettir.
En yakın bir devrin mahsulü olduğu halde, Türk vatan ve 
hürriyetinin büyük kahramanı Namık Kemâl hakkında, yazılan 
eserlerde küçüklük çağları ve annesi hakkında verilen malûmat 
müphem ve noksandır.
Gerçi, Kemâl, vatanın sinesinde büyük varlığını tanıttıktan 
ve gönüllerde muhabbet ve perestiş saltanatını kurduktan sonra 
hayatı ve yüksek menakıbı hakkında hayli bilgiye malikiz. Onun 
mukaddes çehresini görenler ve ilâh! sesini işitenlere memleketi­
mizde daha rastgelmekteyiz. Fakat, küçüklüğü, çocukluğu....
Bizzat oğlu Ali Ekrem merhum tarafından yazılan ve Devlet 
Matbaasında 1930 tarihinde basılan (Namık Kemâl) adlı eserde 
şu satırları okuyoruz:
“ . . . Kemalin validesi henüz genç yaşında iken vefat etti. 
Kemâl iki yaşında anasız kaldı. Ve bittabi kayın pederinin yanın­
da kalamıyan babasından da mahrum kaldı . . . „
Verilen bu malûmatta büyük annesinin nerede ve ne vakit 
öldüğü ve Kemâli kaç yaşında öksüz bıraktığı noksan kalıyor.
Ali Ekrem, şüphesiz babasının fazilet ve insanlığının en iyi 
akislerine varis olmuş ve daima hürmetimizi aziz şahsiyyetinde 
toplamış değerli bir edip ve âlimımizdir.
Büyük Vatan babası Namık Kemâl, vatan sevgisini anne, 
baba, aile, evlât gibi bütün rabıtaların fevkmda tanıdığı ve vatanı 
bir ilâh derecesine çıkardığı için, sevgili Alisine ancak vatan 
ve hürriyet sevgisinden bahsetmiş olması gayet tabiîdir' Bu cihet­
ten Ali Ekrem merhumun ninesi hakkında verdiği malûmat müp­
hem ve noksandır.
Kemâl, kendi ve kendilerininki ile meşgul olsaydı; o, okadar 
bizim, kendimizin olurmuydu? Kemâlin annesi vatan, ailesi millet 
olduğu için hepimiz, her Türk, bir parça kendini Kemâle mensup 
addeder ve onunla iftihar duyar...
Kemâl hakkında yazılan muhtelif eserlerde, Edebiyat kitapları 
ve Ansiklopedilerde bu hususta, yukarıdaki malûmattan başka 
bir şeye tesadüf edilemiyor.
Biz bu tetkik yazımızla, Afyonda 938 de bulmuş olduğumuz, 
Kemâlin annesinin mezar taşı, ve Gedik Ahmet Paşa Kütüphane­
sinde Fatımatüzzehra adını taşıyan vakıf bir kaç kitap, bir Tebri- 
kisâl Manzumesi, bir Memuriyet Teşebbüsü, Kamâlin çocukluğuna 
ve son zamanlarına ait birkaç hatır aya istinat ederek büyük 
vatanperver ve annesi hakkında, şimdiye kadar yazılmamış ve 
basılmamış bazı mevsuk malûmatı tesbite çalışacağız.
Kemâlin büyük pederi, Abdüllâtif Paşanın 1263 hicri yılında 
Afyonda Muhassil ( mutasarrıf , mütesellim , Vali vekili) olarak 
bulunduğunu, o tarihlerde Afyon Müftüsü olan Keskin oğulların­
dan merhum Haşan Ekmel efendinin, Abdüllâtif Beye yazdığı bir 
wtebriksal„ manzumesinden öğreniyoruz. Ayni zamanda Abdüllâti- 
fin padişah Abdülmecide intisap derecesini, şiir ve edebiyata 
meylini ve kızının vefatından bir veya iki sene evvel Afyona geldiğini 
anlayoruz.
Mezkûr manzumede şöyle:
Bahusus sahib karahisar beldesine bişşeref 
Gönderip Abdüllâtif bendesin bil’ihtiram 
Öyle bir sahip şiyemkim reyi irfanın anın 
Görmemiş çeşmi cihan devri zaman ayni faham 
Hem şecaat, hem zarafet hem sehayi adlile 
Cümle akranını faik dendi serdarülavam 
Böyle evsaf ile ziba olduğuyçin o zat
Zikri hayrin edüp verdi zebanın suphü şam
diyor.
ve sonunda şu:
-  2 -
"Yaverin lutfi hudatn ola Lâtif Bey du cihan.
Mısraı ile de 1263 hicri yılına tarih diişuyor.
Yine bu yazının başka bir yerinde, Afyonlu Tahir Ağa adında 
bir şairin Abdüllâtif Beye methiye yazdığını ve onun dostları 
arasında olduğuna işaret ediyor.
Yüksek zekâsı, iyi huyluluğu ve âlicenap ruhiyle muhitine 
sevgi ve saygı telkin eden ve etrafında bir irfan ehli hâlesi mey­
dana getiren Vali vekili Abdüllâtif, o vakitler Afyonda canlı ve 
neş’eli bir hayat geçiriyordu.
Değerli bir Hanımefendi olan eşi Mahdume kadın, nezih ve asil 
bir damat M. Asım Bey, hepsinin üzerine titrediği genç, kibar, 
kıymetli kızı Zehra hanım, hergün yeni bir yaramazlığından, 
yeni bir espirisinden sonsuz bir zevk duyduğu torunu Meh­
met Kemâl. Ve (Mesuduz!) diyebilecek bir aile reisi: Latif Bey.
Fakat, Beklenilmeyen, büyük bir felâket bahtiyar dedenin bu 
lâtif hayatını tarumar ediyor. Lâtif Beyin sevgili ve biricik kızı 
Fatıma Zehra 1264 hicri yılının Şevval başında, yani Ramazan 
bayramında ölüyor. Ve birden, neş’eler payansız kedere, tebessüm­
ler göz yaşına, kahkahalar hıçkırığa çevriliyor.
Kederli baba çok sevdiği biricik yavrusuna gayet süslü nakış­
larla işlenmiş, İstanbulda ihzar edilmiş mermer sandukadan bir 
mezar yaptırarak teselli arıyor. Ve aziz ölüyü o devrin en itibarlı 
yeri olan Mevlevi Dergâhının bahçesine defnediyor. 16. cı Asrın 
divan şairleri içinde mümtaz bir yer alan Afyonlu Mehmet Semaî 
halkın dili ile Sultan Divanı türbesi ittisalinde.
Bu mezare kitabe olarak o devrin şairlerinden olan ve İstan­
bulda ikamet eden Mahvı namında bir zata şu manzum kitabeyi 
yazdırıyor:
Abdüllâtif Efendinin duhteri güzini 
Gurbette kaldı mahzun ol nazenin ziba 
Bayram gecesi mürgıruhu uçunca arşa 
Ruzü sururu matem ettirdi bize hayfa 
Surette sahibi iffet siyrette pâk tiynet 
Bu hüsn ile felekte hiç görmemişti dünya 
Munlayi rume bende olduğu şüphesizdir 
Sultan Divanı huzurunda idindi me’va
3
Damanı Patıma ile âli resule düştü
Affey 1 e ya gafur, ol bikes garip Zehra
Göz yaşı ile yazdı Mahvı duade tarih
Cennettebula Zehra Hanım bakayi ranâ
Sene - 1264
Taşın yanlarına güzel bir ta’lik yazı ile şunlarda ilâve edil­
miştir.
Bir tarafında :
Ricali devleti aliyeden 
Karahisar sahip 
Muhassılı saadetlû 
Abdüllâtif Efendinin 
Kerimei muhteremeleri
Diğer tarafında :
Cennet mekan firdevs.
Aşiyan
Merhum ve mağfurleha 
Fatımetüzzehra 
Hanımın ruhu için 
Elfatiha.
Sene - 1264 Gr. L
Afyonda 1291 hicri yılı yangınında dergâh yanmış. Kabir 
kısmen zedelenmiş ve 1318 de üç gün devam eden, ve Afyon 
için müthiş bir felâket olan büyük yangında dergâh ikinci defa 
yandığı vakit kabir biraz daha harap olmuş ve 12 yıl evvel cami 
içindeki kabirler kaldırıldığı sıralarda, bu mezar taşları yerlerinden 
alınarak cami avlı ve bahçesinin muhtelif yerlerine, rastgele 
bırakılmış.
Halen mezardan mevcut kalan parçalar:
1 — Bir adet kitabeti büyük baş taşı.
2 — Bir adet sandukanın çiçekli kabartma, yekpare yan cephe 
taşı.
3 — İki parça sandukanın kırık diğer cephe taşı.
4 — Ayak tarafındaki yazısız karşılık taşı.
Kabir yeri, camiin iç kapısının merdiven sahanlığındaki eşiklere
4
bitişik, üçüncü ve dördüncü basamakların hizasına gelen yerde
yanlışsız olarak tespite imkân vermektedir.
* **
Afyon Gedik Ahmet Paşa Kütüphanesinde mevcut yazma ki­
tapları, kütüphane memuru Bekir Sıtkı Sencerin yardımı ile tetkik 
ettiğim sırada (1668) numarada mukayyet ve Mevlevihane Kütüp­
hanesinden müdevver, yazma kitaplar arasında Feridettin Attarın 
(Mantıkuttayr) adlı kitabının baş kapağının içinde kalın bir sülüs 
yazı ile yazılmış bir kayit dikkat nazarımı çekti :
V a k fı  F a t ım a tü z z e h ra  
B ın ti A b d ü llâ t i f  
M u h a s s ı lı  K ü ta h y a  
B e d e rg â h ı ş e rif-  h a z re t i 
S u lta n  d iv a n ı k u d d is e  S ır re h u
Sene 1264 - L. 2
Kitabın bir il.i yerinde Fatıma Zehra mühürü basılmıştır. Mezar 
taşı ile bu kitaptaki tarihlerin aynı olduğunu gördüm.
Mühür meş-
hur hattat Ve- •V
fanın imzasını, ri s v  ■ . *V.
1263 hicri ta- ■
rihini taşıyorki « ,  W  4W ■
Zehra Hanımın m  4i « ' -
sağlığında ka-
zilmiş ve bel­
ki de o sene ■
lstanbuldan Af
yona gelirken 
beraberinde ge 
tirmişti. Çatıma Zehranın mühurıi
Aynı yazıya, büyük Türk mütefekkirlerinden Erzurumlu İsmail 
Hakkının matbu «Marifetname» sinin baş tarafında da rastladım.
Bu kitaplar, kızının hatırası İçİd, Abdüllâtif (Mezar taşında 
Efendi, manzumede Bey deniliyor.) tarafından yeniden tedarik edi­
lerek vakfedilmiş değildir. Sevgili yavrusunun hatırasını ta’ziz 
yolunda çeşme, köprü ve saire hayırlı şeyler yaptırır veya kütüp­
haneye mücellet ve müzehhep Kuran ve dinî kitaplar koyabilirdi. 
Bu kitaplar, doğrudan doğruya Zehra Hanıma ait bulunduğuna
5
şüphe yoktur.
Çünkü, devrinde muhtelif mutasarrıflıklarda bulunan, ilmin kad­
rini pek alâ anlıyan «Ricali Devleti aliyeden» Abdüllâtifin, biricik 
zeki kızına hususî bir şekilde tahsil yaptırmış olması ve onu iyi 
bir şekilde yetiştirmek için fevkalâde bir itina göstermesi ihtimali 
kuvvetlidir.
Hususiyle, münevver eşi, Mahdume Hanım «Eski türk terbiyesile 
Tanzimat devrinin yeni, rehakâr efkârını nefsinde cemetmiş, za­
manına göre mükemmel tahsil görmüş gayet ciddî ve güzide bir 
kadın» olmak itibarile, biricik yavruları Zehra Hanımı okutup 
yazdırdıkları ve o zamanda revaçta olan bilgileri öğretmiş olmaları 
pek tabiîdir.
Bu vakıf kitaplardan onun Farsça da bildiğini veya Farsça ile 
de meşgul bulunduğunu, diğer taraftan da tasavvuf ilmi ile alâkası 
olduğunu tahmin ediyor ve binnetice Zehra Hanımı münevver bir 
Türk kadını olarak tanımakta kendimizi haklı buluyoruz.
Bundan başka, merhumenin müteaddit kitaplara malik olması 
ve onların da birlikte vakfedilmesi imkân dahilindedir. Zaten bir 
iki kitabın bir katra ma’ kabilinden kütüphaneye konmıyacağı 
aşikârdır. Fakat, Mevlevî Kütüphanesinin gerek büyük yangında 
ve gerek sonra, Gedik Ahmet Paşa Kütüphanesine devrinden evvel 
ziyaı muhtemel kitaplar arasında Zehra Hanımın diğer vakıf ki­
tapları da bulunduğunu kuvvetle zannediyoruz. Lütüfkâr zaman 
belki, bu kitapların bir kısmını hattâ el yazılarile diğer vesikaları 
başka birine hediye eder.
Bu suretle, Kemal’ in dehasından, annesine de bir hisse ayırmak 
en insaflı bir hareket olur.
*  *♦
Kemal, büyük babası ile Afyondan ayrıldıktan sonra, İstanbul, 
Kars, Sofya gibi yerleri gezdiği ve babası Mustafa Asım Beyin 
Kemalin son zamanlarında da hayatta olduğu malûmdur.
Mezar ve vakıf kitaplardan sonra Kemal hakkında tetkikatı 
derinleştirerek, onun çocukluğuna ait malûmatı tespite çalıştım,
Afyonda Mevlevilerin ileri gelenleri ile sıkı temas ve münase­
bette bulunduğu anlaşılan Abdüllâtif Beyin torunu küçük Kemalin 
çocukluğuna ait bilgi için, şimdilik Afyon Mevlevihanesinin o za­
manlar neyzen başısı olan Çoşkun Dedenin ağzından işidilenleri 
tespit ile iktifa edeceğiz.
Afyonun eski maarif mensuplarından Bay Ahmet çelebi, uzun 
zaman Çoşkun Dede ile görüşmüş, samimî hayat geçirmiş, Kemali 
ondan dinlemiştir. Gerek mumaileyhten ve gerek Afyonun kıymetli 
musikişinası Bay Murat Öztorundan edindiğimiz malûmata göre:
6
Kemalin harikulade zekâsı, tâ çocukluğunda kendini göstermiş, 
ele avuca sığmıyan bir afacan, ışıklı hali ve ateşin hareketi dil* 
lerde destan..
Münevver ve çok iyi huylu bir zat olan Neyzen başı Çoşkun 
Dede, büyük babasının tavsiyesi üzerine, küçük Kemale sema’ 
çıkartmış, herkes için oldukça emek sarfına lüzum olduğu halde, 
Kemal bir kaç günde semai öğrenmiş. Bu hal dedenin ve dergâh 
muhitinin hayret ve takdirlerini celbetmiş.
Çoşkun Dede, ölümüne kadar Kemali takdirle anmış, zeki ve 
ateşin bir çocuğa rastgelip aklını, ferasetini ve hareketini beğenirse 
takdir yolunda «Kemale benziyor» diye lâtif bir zerafet gösterirmiş.
Çoşkun Dedenin muasırlarından olan, aşçı başı Hacı Ali Dede 
de Namık Kemalin küçüklüğünü pek iyi tanır ve hatırlarmış, ihti­
yarlık devrinde, onun yanında Kemalin namı hürmetle zikredilince: 
«Numık Kemal! Kemali Kemal! Büyük adam! deyip duruyorsunuz. 
Hacı Lâtif Efendinin kızının çocuğu idi! Pek yaramaz, haşarı bir 
şeydi!» dermiş.
* **
Bir aralık Kemal ve babası ile muarefesi olan Afyon Mevlevi 
şeyhi Kemalettin Çelebi 1303 H, tarihinde bir İstanbul seyahati 
yapıyor. Zeki ve münevver yeğeni Ali Çelebiyi beraberinde götü­
rüyor. Kemal ve yazılarına meftun olan Ali efendi Midilli Muta­
sarrıfı Kemal beyin yanında tahrirat müdürlüğü vazifesini almak 
istiyor. O zaman maliye memurlarından Mustafa Asım Beyi ziyaret 
ediyorlar. Arzularını açıyorlar. Asım Bey memnuniyetle oğluna 
yazıyor. Kemal verdiği cevapta, genç Ali Efendinin zekâsını ve 
istidadını çok beğendiğini fakat, bu vazifenin merkezden, İstanbul- 
dan alınmak iktiza ettiğini ve bir iki ufak, memuriyet ve kâtipliğin 
de ona lâyık olmadığını bildiriyor.
Ziyaret ve sohbet esnasında, Afyondan ve Kemalin çok sevdiği 
Çoşkun Dededen bahsediyorlar. Ali Çelebi Afyona döndükten 
sonra, Dededen Kemalin çocukluk menakibine ait daha malûmat 
toplıyor. Kemalin el yazılarını, bazı mektuplarını elde ediyor. 
Kendisi de bizzat muhaberatta bulunuyor. Fakat Ali Efendi genç
yaşında vefat ettiği için o vesika zamanla kayboluyor.
* **
Afyonda 1291 H. tarihindeki yangında dergâhın yandığını ve 
içinde Zehra Hanımın kabri de bundan müteessir olup kısmen ha- 
rabiye yüz tuttuğunu, yukarıda bahsettiğimiz ziyaret esnasında 
Asım Beye haber veriyorlar. O da keyfiyeti oğluna yazarak bir 
mikdar muavenetle kabir taşının tamirini istiyor. Kemal o vakit ce­
vaben : «Kabir taşlarının ruhu taziz edemiyeceğini manevî ve
-  7 -
ruhanî bir şekilde hürmet yapılmasını» zarafetle arzetmiş.
# **
Türk vatanına büyük bir vatan ve hürriyet kahramanı hediye 
eden aziz annenin Afyonda, hangi hastalıktan öldüğünü bilemiyoruz. 
Kemali 8, 9 yaşlarında öksüz bıraktığına göre başka çocuğu ol- 
nrı adı mı ? ölümünün doğumla alâkası varını ? Genç annenin vefa­
tından sonra, babasından ayrılan kemal, dedesi ile Afyonda ne 
kadar kaldı ? Derhal Kütahyaya mı gittiler ? (Mezar taşında Afyon 
muhassılı, vakıf kitaplarında Kütahya muhassılı deniyor. Eskiden, 
bu iki şehir daima birbirine hükümet idaresi bakımından bağlı 
kalmıştır. ) Dedesinin, büyük annesinin, anne ve babasının derin 
şefkati içinde nazlı bir hayat geçiren, küçük Kemalin büyük ru­
hunda, bu anî felâket, bu büyük yıldırım ne gibi tesirler bıraktı?
Bu süaller bugün cevapsız kalmaktadır.
*  **
Ateşin zekâlı, meçhul Kemali, milletine kutsal bir armağan 
olarak bırakan muhterem ve muazzez Türk kadını, ömür mevsi­
minin taze baharında, bir asır evvel hayata gözlerini yumarken 
şan ve şerefi biraz sonra vatanın bütün ufkunu kaplıyacak olan 
oğlunun serptiği tatlı bir ümit güneşi, solan dudaklarında acaba, 
İlâhi bir sezişle ılık bir tebessüm bırakmış mıydı?
B üyük  ö lünün m ezarının ayak ucunda :
Aziz anne !
Sana minnet ve şükran borcumuzu sunmağa geldik :
Vatan mefhumunu bir ilâh derecesine çıkaran ve ona tapın­
manın ayinini ilk defa bize öğreten Kemalin annesi olduğun için...
Vatan ve hürriyet; bu ezeli ve ebedî iki mukaddes alevi kal­
bimizde ilk defa yakan Kemalin annesi olduğun için...
Her şeyin devrildiği şu dünyada, tek başına ayakta kalan haş­
metli faziletin en büyük mümessili Kemal, senin oğlun olduğu için.,.
Türk edebiyatında, asırlardanberi devam eden «Gül ve Bülbül» 
hikâyesini «Vatan ve millet» haline sokan; tarihte hâl ve istikbalde 
eşi oimıyan Türk askerinin kahramanlık destanını ilk evvel İlâhî 
bir vecd içinde yazan Namık Kemal olduğu için...
Hepimiz ve Kemalin istediği feyizli ve mes’ut Vatan sana 
minnettardır.
Ey muazzez anne: Ebedî Gururuna bürünerek uyu...
Çünkü sen, Vatan sevgisinin kemali olan Kemal’i doğurdun,
Ebedî Gururuna bürünerek uyu...
Yıllar geçtikçe, daima taze bir sevgiyle Türk nesilleri gelip 
ayak ucunda hürmetle eğilecek !
Ebedî Gururuna bürün ve gülümseyerek uyu !
Ey mukaddes ve aziz anne 1
8
Namık Kemalin Afyonda medfun annesinin 
K ita b e li M e z a r  T a ş ı
Merhume Fatima Zehranın vakıf kitabındaki yazı
Namık Kemal gile dair vesikalar r
1
Bn. Fatıma Zehramn mezar taşı . 
Taşpınar Sayı. 86
2
Bayan Fatıma Zehramn mezar taşı kitabesi 
Taşpınar Sayı. 86
Namık Kemal gile ait vesikalar :
3
Bn. Fatıma Zehranm mezar taşı kitabesi 
Taşpınar Sayı. 86
4
Bn. Fatıma Zehranın mezar taşı yan Kitabe 
Taşpınar Sayı. 86
¡> N A M IK  K E lS A Ii«tjL E  »A İH fiV E S İK A E A K  s
5
f l A ¿ Á x j P i f j i b k * '•■*>/& W&
'u : '  ■„ *•-.,,y *.* ¿L<ij¿¿¿s>f^
Abdüllatif beyin Afyonda bulunduğu 1263 H. yılı şeriyye sicillerindeki
vesika. Taşpınar Sayı. 87
6
Afyon Gedik Ahmet Paşa kütüpha­
nesinde Bn. F. Zehranın vakıf ki - 
taplarındaki mühürü.
Taşpınar. Sayı. 86
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


"Namık Kemal"in Afyonda medfun annesi ve kendi çocukluğu hakkında

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository