Taha Toros Arşivi, Dosya No: 2-G Harfi Gayrimüslimler ve Gülbenkyanİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ülken, Hilmi Ziya

Istanbul Sehir University Repository

ISosyoloji Dünyası :
PROF. CORRADO GtNİ VE DOKTRİNİ
\ "Yazan
Prof. H. Ziya ÜLKEN
Bu yılın martı. tanınmış İtalyan sosyoloğu ve istatikcisi Prof. Gorrado 
Gini’nin birinci ölüm yıldönümüne rastladı. Bu vesile ile Roma Üniver­
sitesi 12-16 Mart 1966 da bir anma merasimi hazırladı. İstanbul Üniver­
sitesi mensuplar-udan İstatistik Profesörü Ömer Celâl ve sosyoloji Profe­
sörü Ziyaeddiıı Fahri Beyler bu toplantıya Üniversite atlına katıldılar.
Bu vesile ile bazı hatıralarımı Türk sosyoloji ve İstatistik çevreleri­
ne anlatmak isterim.
1950 senesi yazında Milletlerarası Sosyoloji Enstitüsü Romada XIV 
kongresini yapmıştı. Bu kongrede ben de davetli olarak bulundum. 
Kongre aslında 1939 yazında Bükrcşde yapılacakken İkinci Dünya Sava­
şının patlaması üzerine yarım kalan XIV. kongreden başak bir şey değil­
di. Başkan Gini, yeni kurulan Milletlerarası Sosyoloji Cemiyetinin itira­
zına karşı bu Enstitünün devam ettiğini isbat için yarım kalmış kongreyi 
tamamlamak istiyordu. Bcıı de 1939 kongresine katılmak için Bükre- 
şe gidenler arasında bulundum. Dediğim gibi toplanamıyan bu Kongre 
1950 de Roma’da yapıldı. Kongre komitesi daha önce beni Enstitünün 
iiâtibi umumiliğine seçti. Roma Kongresi sonunda gelecek kongrenin 
1952 de Istanbulda yapılmasını teklif ettim. Umumî heyet kabul etti. Bu 
şekilde ayrıldık. Istanbula dönüşümde teklifini dekan Prof, ranoğlu 
ile Rektör Ömer Celâl Sarc’a açtım. Muvafık gördüler.
İstanbul Kongresi hazırlıklarına başlamadan 1950 kışında Prof. Çini­
yi dersler ve konferanslar vermek üzere İstanbul Üniversitesi davet etti. 
Prof. Gini iki defa geldi ve Edebiyat, iktisat Fakültesinde dersler 
verdi. Edebiyat Fakültesinde verdiği derslerin Fransızca, neşredildiği 
malumdur.
Gini sosyoloji de demografik görüşe mensup bir sosyologdur. Ay­
rıca dünyanın tanıdığı değerli bir istatistikçi idi. Asıl fikirlerinin Millet­
lerin tekâmülünün demografik faktörü" adlı büyük kitabında izah etmiş­
tir. Türk Sosyoloji mensuplarınca faydalı olur diye bu izahı kısaca nak­
ledeceğim.
Gini’ve göre cemiyetlerin inhitatı hâdisesine tarihte pek çok rastla­
nır. Mütefekkir bu hâdiseyi ele alıyor ve bu konudaki bir çok nazariyele- 
rin tenkidini yaptıktan sonra içtimai tekâmülde başlıca sebeplerin de-
—  10
mogıafik faktör de mevcut olduğu neticesine varıyor. Muhaceret, harp 
ve başka yıkıcı hâdiselerden müstakil olarak demografik faktör nisbeten 
kısa zamanda bir nüfusun biyolojik karekterlerini değiştirebilir. Yüksek 
tabakalardaki doğum azlığı, aşağı tabaaklarda doğum çokluğu yukarıda 
meydana gelen boşlukları doldurmk üzere aşağıdan yukarıya doğru mü­
temadi bir nüfus hareketinin meydana gelmesine sebep olmuştur. Üst 
tabakalar böylece sönmeye doğru giderken yerlerini aşağıdan gelenler 
aiır. Bu suretle adeta Pareto’nun (Güzidelerin sirkülısyonu) dediği hâdi­
seye benzer bir hâdise cereyan etmektedir. Ayrıca harp, ihtilâl ve muha­
ceret gibi hâdiseler bu tekâmülü vahimleştirir. Bu arada cemiyetin en 
çok zarar gören kısmı yukarı tabakalardır. Bundan dolayı devamlı olarak 
meydana gelen nüfus değişmesi bir nevi müstesna vakıalar dolayısiyle 
hızlanır. Gini ye göre bir hâdise İçtimaî tekâmülün ve cemiyetin yenile­
şip kuvvetlenmesinin başlıca âmilidir. Fakat uzak ve orta doğu medeni- 
.yetlerinde Cast’lar halinde donmuş olan İçtimaî tabakaların birinden 
ötekine geçmek mümkün olmadığı için bu nüfus kanunu işlemez. İşle 
Guıi o gibi medeniyetlerin geri kalmasının başlıca sebebini de burada 
aramaktadır.
Giııi niıı bizde bulunduğu sırada Milletlerarası Sosyoloji Enstitüsü 
azalarının listesini ve nizamnamesini çoğaltarak bastırdık ve her tarafa 
gönderdik. Fakat Edebiyat Fakültesi kalemi ve Sosyoloji Kütüphanesi bu 
işi başaracak personele sahip değildi. Enstitü umumî kâtipliğinin müs­
takil bir teşkilâta ve gereken malî yardıma ihtiyacı vardır. Bu şartlar da­
hilinde bana verilen umumi kâtiplik işini başaramayacağımı kendisine 
bildirdim. Bereket versin bundan sonra Madmazel Frederici gelecek 
kongreye kadar bana vekâlet etti. Zaten Gini'nin İstanbul Üniversitesin­
deki dersleri de bilmiş bulunuyor. Fakat İstanbul kongresi zamanı 1952 
yazında hazırlanacağı sırada tekrar geldi; ve İstanbul kongresi güçlük­
le, f; kat yüzlerce ecnebi azayı memnun edecek şekilde neticelendi. Bu 
arada kendisiyle Ediıneyi ve Bıırsayı ziyaret ettik. Bu seyyahatlerden 
çok memnun kaldığını, ve Türk tarihi hakkında umumî bir fikir edindi­
ğini sık sık söylerdi. Bu vesile ile söyliyeyim ki kongre için bizim İstan­
bul Üniversitesinden gördüğümüz yardım ancak S.000 liradır. Sonradan 
bu yardım kongre raporlarının basımına kâfi gelmedi. Fakat bir defa 
başlanmış olan işi bitirmek için zatî fedakârlıklar yapıldı. Bunları daha 
hızla anlatmaya lüzum görmüyorum. Yalnız bu işte beni teşvik eden 
merhum Prof. Gini'ye. bana yardım eden Üniversite gençlerine, bilhassa 
o zaman asistan olan Dr. Haydar Furagç’ın yardımlarına son derece mü­
teşekkirim. Haydar Bey sağlam ve mükemmel Fransızcasiyle kongre
—  11
muhaberatını idare etti. Kongreye sunulan 25 kadar Türk raporu bütün 
ecnebi sosyologların alâkasını celp etti. Devrin Maarif ve Hariciye Vekil­
leri, Tevfik İleri ile Fuat Köprülü kongreleri himayeleri altına almışlar­
dı. Bunlardan Tevfik İleri kendi adına kongreye son ziyafeti verdi. Daha 
sonra çeşitli gezintiler tertip edildi. Bu suretle yüzümüzün akı ile işin 
içinden çıktık. Prof. Giııi’yi memnun görmek bizi de ayrıca memnun et­
mişti.
Kongredeki tanışmalar sonradan semeresini gösterdi. Meselâ İstan­
bul Kongresine katılan Alman Sosyoloğu Hans Freier ile yakından tanış­
tık. Ertesi yıl Edebiyat Fakültesine misafir Prof, olarak katıldı, verdiği 
konferanslar son derece kıymetli idi. Nitekim daha sonra Aııkarada bir 
kaç Fakülte kendisini ayrıca davet etmişlerdir. Bu konferansların muhas- 
salası olan kitaplar Sosyoloji kitaplığımızı zenginleştirmiş bulunmakta-
Işte birinci ölüm yılı yad edilen Prof. Cini versilesiyle düşündükle­
rim bundan ibarettir. 15 yıl önceki o günleri ve Giııi ile geçen müşterek 
günlerimizi bugün hüzünle yad ediyorum. Tanrı toprağını bol etsin!
Mecmuamızın notu :
1952 Kongresini, Gini’nin iki defa davet edilişini ben de hatırlıyorum 
Bu arada Gini’nin (Avrupanm en eski kültür teşekküllerinden olan Millet ­
lerarası Sosyoloji Enstitüsü) yerine yeni bir Sosyoloji Enstitüsünün kurul­
masını haklı bir sinirlilikle iyi karşılamadığını düşünüyorum. İleri yaşma 
rağmen derin bir Avrupalılık şuur ve azmiyle gerek İstanbul Kongresine, 
gerek sonraki Beyrut Bon, Arjantin kongrelerini canla başla tertip etti. 
Türkiye hesabına Prof. Hilmi Ziyaya bütün Türk sosyoloji çevrelerinin 
minnettar kalması lâzımdır. Eğer o yarım kalan 1939 Bükreş Kongresi ve 
1950 Roma Kongresi vesileleriyle Prof. Gini’yi yakından tanımayaydı ve 
ilk defa 1950 de Edebiyat Fakültesine misafir Prof, olarak davet tasavvur 
ve teşebbüsünde bulunmasaydı Türk Sosyoloji ve istatistik çevreleri Prof. 
Gini ile yakından temastan mahrum kalacaklardı. Bu yüzden hikâye ettiği 
zahmet ve güçlükler karşılığını görmüş sayılır.
adlı eseri pek mahdut sayıda eser halinde basılıyor. İlgililer şimdiden ad­
resimize eserin tenzilatlı fiatı olan 5 lirayı posta ile gönderirlerse derhal
dır.
TORTUM KALKINMA DERNEĞİNDEN :
Azamızdan Süreyya Şehitoğlunuıı : 
ERZURUM MANÎLERİ
gönderilir.
Tortum Kalkınma Derneği 
Çemberlitaş No. 43
Cağaloğlu — İstanbul
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sosyoloji dünyası:Prof. Corrado Gini ve doktorini

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository