Taha Toros Arşivi, Dosya No: 187/A-Sinemaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kabacalı, Alpay

Istanbul Sehir University Repository

umhuriyeı M atbaacılık ve Gazetecilik Iurk Anonim Şirketi adına 
adi #  Genel Yayın Müdürü: I I hsuii Cemal, Müessese M üdürü: 
'şakliKÜ, Yazı İdleri Müdürü: Okay Gönensin, #  Haber Merkezi 
Yalçın Bayer, Sayla Düzeni Yönetmeni: Ali Acar, #  Temsilciler: 
V Ahmet fan, İZMİR: Hikmet (.etinkaya, ADANA: Çetin Yigenu&iu
İV Politika: Celal Baılangıç, l>ı> Haberler: C^juıı İlahı, Ekonomi: Cengi/ Iurban, 1$ Sendika: Şükran ketenci. Kültür: Celal CJster, 
Eğitim: (»emay Şayian, Haber Araştırına İsmet Bert»:*», Yurt Haberleri: Necdet Doğan, Spor Danışmanı: Abdutkadir Yucdınan,
Dia Yazılar: Kerem Çalışkan, Araştırma Şahin Alpay. Düzeltme: Abdullah Yaacı. #  Koordinatör: Ahmet Kurulsan, •  Mali İsler: 
Erol M m l. •  Muhasebe: Bülent Yfencr #  Bütçe Planlama: Sevgi Osmanbeşeoglu #  Reklam: Ay>e lorun, #  lik Yayınlur; llulya
Akyol •  İdare: Hüseyin (»ürer, •  İsletme Önder (.elik, •  Bilgi lylem Nail İnal. •  Personel: Sevgi Bosiamıoglu.
Haşan k- Yayan Cuıııhuriyel Matbaacılık ve (it 
34)34 Isı. PK 24fr İstanbul Tel: 512 05 05 
tiuruiar Ankara: /iya (iOkalp Blv İnkılap S. Nt 
05 M •  l/m ır II Zıya Hlv 1152 S.2/), 
#  Adali* lııomı ( ad. 11*2 S No: I Kal I. Icl 
-----------------1--------------------------------------------
M: 7 MAYIS 1990 imsak: 4.06 Güneş: 5.49 Öğle: 13.05 ikindi: 16.58 Akşam: 20.13 Yatsı: 21.47
N ijat Özön, 40 yıldır sinema üzerine araştırma, inceleme ve eleştiriler yazıyor
Sanatın orta yeri sinema
_________________ J  P  : ' ' -
“ Sinema, bütün 
sanatları birleştiren, 
adeta bir ülkenin, bir 
toplumun kültürünün 
ortalamasını veren bir 
sanat. Aynı zamanda 
bir endüstri kolu.”
ALPAY KABACALI
“ Sinemayla ilgilenmeye üç dört 
yaşlarında başladım’’ ' diyor. 
“ Önce evde gördüm. Babam, bir 
amatör olarak sinemacılığa, fo ­
toğrafçılığa meraklıydı. Fotoğraf 
çeker, kendisi banyo eder, kendisi 
basardı. Ayrıca küçük bir Path£. 
Baby alıcı ve göstericisi vardı. 
Onunla hem bizim filmlerimizi çe­
kerdi, hem kiralanmış filmleri 
gösterirdi. İyi bir sinema seyirci- 
siydi, beni de öyle yetiştirdi.”
Babası, Mustafa Nihat Özön 
(1896-1980). Edebiyat tarihi ve dil 
alanındaki çalışmaları, öğretmen­
liği, çevirileri, dergi yayıncılığıy­
la tanınan değerli bir kültür ada­
mımız. Evinin dört bir yanını dol­
duran kitaplarla, dergi ve gazete 
koleksiyonlarıyla uğraşmakla ye­
tinmeyip fotoğrafla, sinemayla da 
ilgilendiğini öğrenmiş oluyoruz 
böyiece.
Nijat Özön, kendini işte bu çev­
rede bulmuş. Babası hukukçu ol­
masını istermiş. Ama o, sinema 
öğrenimi veren bir kurum bulun­
madığı için, Türk dili ve edebiyatı 
öğrenimi görmüş; dille, edebiyatla 
bağlantısını hiç çözmemiş. Dil 
üzerine kitaplar hazırlamış, hazır-
POR TRE  N U  AT OZON
Sinema dersleri
NİJAT OZÖN — Türk sineması son yıllarda en 
bunalımlı çağlarını yaşıyor.
1927’de İstanbul’da doğdu. A Ü Dil ve Tarih- 
Coğrafya Fakültesinin Türk Dili ve Edebiyatı 
Bölümü ile Kütüphanecilik Bölümü’nü bitirdi 
(1952). İstanbul’da bir yayınevinde çalıştı 
(1952-54), özel bir şirkette çevirmenlik yaptı 
(1956-58). Ankara’da Anadolu Ajansı Dış 
Haberler Bölümü’nde uzun yıllar çevirmen, 
sekreter ve bölüm başkanı olarak çalıştı, emekli 
oldu (1958-80). AÜ Basın ve Yayın 
Yüksekokulu’nda iki dönem (1966-68) sinema 
dersi verdi. Sinema Yazarları Derneği Onur 
Belgesi’ne (1980), İFSAK Sinema Ödülü’ne 
(1989), 8. Uluslararası İstanbul Film 
Feslivali’nin sinema ödülüne değer görüldü. 
1950’den bu yana çeşitli dergi ve 
ansiklopedilerde sinema üzerine eleştiri ve 
incelemeler yazdı.
lamakta... Geçimini çevirmenlikle 
kazanmış uzun yıllar...
Ne var ki en büyük tutkusu si­
nema olmuş, öğrenciliği sırasın­
da Beyoğlu, Şehzadebaşı sinema­
larından kopamıyor. Sonraki yıl­
larda da Ankara sinemalarıyla, 
yaz tatillerinde İstanbul sinema­
larıyla içli dışlı.
Lisedeyken, sinemayla uğraş­
maya karar veriyor: “ Bir kere, o 
zaman sinemayla ilgilenen, sine­
mayı sanat olarak benimseyen 
pek kimse yoktu” diyor. “ İkin­
cisi, benim için bütün sanatların 
bir toplamıdır sinema. Çok can­
lı, dinamik bir sanattı, geleceği 
olan bir sanattı. Aynı zamanda 
doğup büyümekte olan, dogma­
sını ve büyümesini bizzat tanık 
olarak izlediğim bir sanattı. Ve 
çok geniş kitlelere yaygınlaşabilen 
demokratik bir sanattı.”
Kesin kararını verince, sinema 
üzerine kitaplar ediniyor. Türkçe 
yayın yok denecek kadar az oldu­
ğu için Fransızca ve İngilizce ki­
taplar... Bu dilleri de özellikle si­
nema yayınlarını okumak için 
kendi kendine öğreniyor.
Giderek Türk sinemasının tari­
hini araştırmaya girişiyor Nijat 
Özön. Karşılaştığı en büyük güç­
lük, kaynak yokluğu. Sinema 
önemsenmediği, sanat sayılmadı- 
ğı için kimse belgeleri, filmleri 
saklamayı düşünmemiş:
“ Birçok belge yok olmuş, bir­
çok film yanmış durumda. O dev­
ri yaşamış olanlar yavaş yavaş git­
mekte... Sinemamızın doğuşunu, 
ilk gelişme yıllarım incelerken çok 
zorlandım. Elde kalan ufak tefek 
şeylerden yararlanarak, adeta bir 
arkeolojik araştırma yapar gibi 
çalıştım. İlk dönemlerle ilgili, da­
ha çok söylentilere ve çok eskimiş 
anılara dayanan bilgiler vardır. 
Onlar da olayı aydınlatmaktan 
çok araştırmacıları yanıltıcı nite­
likte şeyler. Birinin dediğini öte­
kinin dediği tutmuyor ya da bel­
ge yalanlıyor. Bunları ayıklayıp 
eldeki belgelerle bir şeyler ortaya 
koymaya çalıştım.”
Nijat Özön’ün Türk Sinema 
Tarihi, kendi alanında ilk ve aşıl­
mamış bir çalışma. Burada ilk 
Türk filminin Ayastefanos’taki 
Abidenin Yıkılışı olduğunu ifade 
eder. Filmi çeken Fuat (Jzkınay 
üzerine incelemesini de bir kitap­
çıkta yayımladı. Sonradan, bu fil­
min ele geçmediği, dolayısıyla bu­
nun bir söylenti olarak kaldığı 
öne sürüldü. Konu açılınca şu 
açıklamayı yapıyor Nijat Özön: 
“ Bir kere Fuat Uzkınay, sözü­
ne güvenilir bir insan. İkincisi, 
Foto-Film Merkezi’ndeki eski 
harfli katalogda ‘Ayastefanos’ta­
ki Abidenin Hedmi’ diye bir film 
adı gördüm. Demek ki o arşive 
girmiş. Bizde, olmayan bir şey de­
mirbaşa yazılmaz. Belki yazılanı 
bulamazsınız, o ayrı... Foto-Film 
Merkezi dört beş kere İstanbul’­
dan Ankara’ya, Ankara’dan İs­
tanbul’a taşındı. Türk sineması­
nın 60. yılı için ortaya eski film­
lerin pozitiflerini çıkarttırmak 
üzere gittiğimde bir kutu buldu­
lar, üzerinde ‘Ayastefanos’taki 
Abidenin Hedmi’ yazılıydı. İçin­
den başka film çıktı. O film de ta­
şınmalar sırasında karışmış ya da 
kaybolmuş olabilir.”
.Nijat Özön’e göre Türk sine­
masındaki geri kalmışlığın en bü­
yük nedeni, sansür. Hiçbir sanat 
dalında görülmeyen ağır bir bas­
kının 1939’dan bu yana sürüp git­
tiğini belirtiyor:
“ Çevrilen filmler, büyük bölü­
müyle, sansürle ortak yapım ola­
rak ortaya çıktı. En büyük san­
sür de sinemacının kafasında doğ­
du: Özdenetleme şeklinde, oto- 
sansür olarak... Çünkü yönet­
menler, senaryocular gerek ya­
pımcıya gerek sansüre filmi kabul 
ettirebilmek için sansür engellerini 
göz önünde bulundurarak senar­
yo yazmaya, film çekmeye başla­
dılar. Türk sinemasında yeni olan 
filmlerin hemen hiçbiri sansürden 
kurtulamamışhr. Çoğu da bu en­
geli Danıştay’da dava açarak aşa­
bilmiştir.”
Son yıllarda sansür baskısının 
hafiflemiş görünmesi, bir şeyi de­
ğiştirmiyor: “ Siyasi otorite, iste­
diği zaman, istediği gibi yasakla­
ma olanaklarına sahip. Ayrıca da­
ha tehlikeli bir şey getirildi: Mül­
ki âmirlere her ilde ayrı sansür uy­
gulama olanağı tanınıyor. Bu, 71 
ilde 71 ayrı sansür anlayışının 
filme uygulanabilmesi demek.” 
Bir de “ Yeşilçam sineması” de­
nilen olgu var: “ Kalıplara, klişe­
lere dayanan bir sinema anlayışı” 
getiren, sinemanın yıllarca bu ka­
lıplar içinde bocalamasına yol 
açan... “ Olumlu yanı,” diyor Ni­
jat Özön, “ Türk sinemasının iyi 
kötü varlığını sürdürmesine yar­
dım etti. En büyük eksikliği ise bu 
kaçlar uzun süre içinde sinema alt­
yapısının bir türlü gerçekleştirile­
memiş olması. Sinemadan para 
kazananların, bunu sinemaya de­
ğil, başka işlere, taşınmazlara fi­
lan yatırmaları... Bu bakımdan, 
Türkiye’de hiçbir zaman sağlıklı 
bir sinema endüstrisi, stüdyo, alt­
yapısı kurulamadı.”
1970’ten bu yana, özellikle Yü- 
maz Güney’den sonra, genç yö­
netmenlerin bütün güçlüklere di­
renmelerini ve başarılı yapımlar 
ortaya koymalarını saygıyla an­
mak gerektiğim belirtiyor Nijat 
Özön. Ekliyor: “ Üstelik son yıl­
larda Türk sineması, en bunalımlı 
çağlarını yaşıyor. Sinema salon­
ları büyük bir hızla azaldı. Seyir­
ci sayısı da azaldı. Sinema endüst­
risi adeta bitkisel yaşama girdi. 
Bu durumda, bu başarılar büsbü­
tün dikkati çekiyor. Bir bakıma 
da eski Yeşilçam sinemasından 
kopup izleyiciye bir şeyler veril­
mesi gereğinin anlaşılması anla­
mına geliyor bu.”
Türk sinemasının bitkisel ya­
şamdan kurtulması için gelişme­
si için neler yapılmalı?
Bu sanatın başka ülkelerdeki 
gelişimi incelendiğinde, hemen 
her yerde, hatta son derece libe­
ral saydığımız ABD’de bile sine­
ma endüstrisinin devletçe destek­
lendiği görülecektir: “ Sinema, ya­
pısı bakımından, yalnız bir en­
düstri kolu değil, aynı zamanda 
bir sanat kolu. Endüstri ve sana­
tı birlikte düşünmek gerek. Dev­
let desteği de zorunlu. Çünkü si­
nema, bütün sanatları birleştiren, 
adeta bir ülkenin, bir toplumun 
kültürünün ortalamasını veren bir 
sanat. Orada edebiyatı, resmi, 
müziği, heykeli, mimariyi görebi­
liyorsunuz. Bizde tiyatro destek­
lenmiş; müzikçiler, ressamlar Ba­
tıya yollanmış. Sinema hiç akla 
gelmemiş. Tam tersine, sansürle, 
vergi yoluyla hep kösteklenmiş. 
Önce bunun değişmesi gerek. 
Devletin, birinci aşamada koydu­
ğu engelleri kaldırması, ikinci aşa­
mada desteklemesi lâzım.” 
1954’ten bu yana dergilerde ya­
yımlanmış yazılarını yakında çık­
maya başlayacak birkaç kitapta 
bir araya getiren Nijat Özön, 
Türkiye’de sinema eleştirisi ve si­
nema yayınları üzerine görüşleri­
ni açıklarken, eleştirinin asıl ala­
nının dergiler olduğunu belirtiyor: 
“ Birkaç yıl, aynı yıllarda, birkaç 
sinema dergisi çıkıyor, sonra hep­
si birden kapanıyor. Eleştirinin 
gelişmesi açısından, bir altyapı ek­
sikliği çıkıyor ortaya. Bu durum­
da sinema kitapları önem kazanı­
yor. Orada da aynı kararsız, te­
dirgin durumu görüyoruz. Genel 
bir sinema tarihi, ülke sinemala­
rına ayrılmış kitaplar yok. Elki- 
tapları, ansiklopediler çok az. Si­
nemanın çeşitli dallarını öğreten, 
onlar hakkında bilgi veren kitap­
lar da yok. Oysa üniversitelerde 
sayıları yarım düzineyi aşan sine­
ma bölümleri var. Onlar kitapsız. 
Bunlar da büyük eksiklik!”
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sanatın orta yeri sinema

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository