Taha Toros Arşivi, Dosya No: 40-Ahmet Hamdi Tanpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Birkiye, Atilla

Istanbul Sehir University Repository

23 HAZİRAN 2001 CUMARTESİ CUMHURİYET
bö
- f  C. I I L l
- l -g—   İ— * ■ ‘g~—
KULTUR kultur@cumhuriyet.com.tr
Şiirleri, romanları, hikâyeleri, denemeleri ve araştırmalarıyla estetik kusursuzluğun ustası
Ahmet Hamdi Tanpmar 100 yaşmda
“Ahmet Hamdi 
Tanpmar, Batı-Doğu 
sorununu 
derinlemesine yaşayan 
ve düşünen bir yazar. 
Batı-Doğu çatışması 
içinde, Türk 
toplumunun yüz elli 
yıldır yaşadığı 
bunalım, maddi- 
manevi değer 
karmaşası ve kültür 
kaybı, Tanpınar’ın 
biricik konusu.”
ATİLLA BİRKİYE______________________
Hiç kuşkusuz ki bir zamanlar Gümüşsü­
yü’ndaki evinin sokağında oturmam değil be­
ni Tanpınar’a doğru çeken. (Yalnızca beni mi?) 
Belki romanlarındaki “yapf’nın olağanüstülü­
ğü -insan yıllar geçtikçe daha iyi anlıyor-, şiir­
lerindeki dize kusursuzluğu, belki de Beş Şe- 
hir’deki kentleri, -R. Barthes’ı bile kıskandıra­
cak- okuma yetisi. Özcesi, yazının/edebiyatın 
kendisi...
Edebiyatımıza damgasını vurmuş -bir şairin, 
romancının, hikâyecinin, denemecinin, estetin, 
öğreticinin- Ahmet Hamdi Tanpmar’ın 100. 
doğum gününde yaşamını ve sanatını kısaca 
anımsayalım.
Tanpmar 23 Haziran 1901’de İstanbul’da 
doğdu; 24 Ocak 1962’de gözlerini yaşama ka­
padığında yine İstanbul’daydı. Babası kadılık 
görevinde bulunduğundan, ortaöğrenimini 
Anadolu’nun çeşitli kentlerinde sürdürdü. 
1923’te yükseköğrenimini İstanbul Üniversite­
si Edebiyat Fakültesi’nde tamamladı. Yahya 
Kemal’in öğrencisi oldu ve ondan son derece 
etkilendi. Önce yine Anadolu’nun çeşitli kent­
lerindeki liselerde edebiyat öğretmenliği yap­
tıktan sonra; İÜ Edebiyat Fakültesi Yeni Türk 
Edebiyatı kürsüsüne profesör olarak atandı. 
1942/46 arası bir dönem milletvekili seçildi; 
Güzel Sanatlar Akademisi’nde estetik dersleri 
verdi. Daha sonra Edebiyat Fakültesi’ndeki gö-
revine döndü. __________________
Kendi düşleriyle yarattığı özel dünya
Tanpmar, “yazı hayatına” şiirle başlamıştır. 
Hece ölçüsüyle yazdığı şiirleri, imge zenginli­
ği ve müzik kaygısı taşır, ilk şiirlerinde sembo­
lizmin ve Ahmet Haşim’in etkisi altındadır. Kü­
çük yaşta yitirdiği annesinin acısını ve o yılla­
rının anılarını, mütareke yıllarındaki gençliği­
nin hüzünlü anlarını dile getirir. Öte yandan bu 
temalarla birlikte gereksinim duyulan bir sev­
ginin özlemi de görülür.
Yaşamının erken yıllarında ölümle “tanış­
ması” dolayısıyla yapıtlarında “ölüm kavra­
mı” çoğunlukla “dramatik” bir yapı, bir özel­
lik olarak yer alır. Bunun devamlılığında, onun 
sanatçı kimliğinde çok önemli bir yeri olan “za­
man” teması, bir başka sorunsal olarak karşı­
mıza çıkar.
Zaman k<Squsunda Bergson’dan etkilenen 
Tanpmar için zehrçan, parçalanmaz yekpare bir 
andır. Nitekim, "RJe tçindeyîîtr Zamanın”, 
“Bursa’da Zaman”, “Zaman Kmntılan” vb. şi­
irleri düşüncesinin «¡Wfiögelmiş başarılı örnek­
leridir. '
Şiirlerindeki acı, özlem, ölümsüzlük, korku 
gibi temalar, imgeler ve uyumlu seslerle kuru­
lan yetkin bir yapıya kavuşarak Tanpınar’ın 
kendi düşleriyle yarattığı özel dünyasının için­
de yoğunlaşır.
Şiirdeki titiz işçiliği, kusursuzluğa gösterdi­
ği özen, onun düzyasında da görülür. Romanı­
mızın başyapıtları arasında yer alan Huzur 
(1949) ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1962) 
romanlarında bu “yapısal” bir doruğa ulaşır
İlk romanı, “Ülkü” dergisinde 1944’te tefrika 
edilen Mahur Beste’dir. Bu romanda Osman­
lI’nın son dönemindeki seçkin bir çevre sergi­
lenir. Geçmişin değerleri konusundaki görüş­
lerine tanık olunduğu gibi, müziğe ne kadar 
önem verdiği de bu romanda ortaya çıkar. Ede­
biyat tarihçileri ve eleştirmenler tarafından ya­
şamından izler taşıdığı ileri sürülen Huzuı ’da 
bir gün (İkinci Dünya Savaşı ilanının önceki gü­
nü) anlatılır. Ancak geçmişe dönüşlerle, karşı­
mıza “parçalanmaz bir zaman”ın bir “kesit”i 
çıkar. Roman, Nuıan ile Mümtaz kişiliklerinin
arasındaki aşk ilişkisini anlatan bir roman ol­
makla birlikte, bu iki kişinin doğal bir parçası 
olduklan İstanbul’a duyulan sevginin, aşkın da 
romanıdır. Nitekim bu, romanda karakterlerin 
ağzından da dile gelir. Berna Moran roman için 
şunları yazar: “Huzur’da romanın ‘meselesi’ne 
en uygun tekniği ve yapıyı arar Tanpmar. Bun­
dan ötürü, İtuzur’u doğru değerlendirebilmek 
için romanın ana tiklini ve bu fikri aktarabil­
mek için geliştirilen tekniği ve yapıyı araştırmak 
da eleştiriciye düşen bir görev. Huzur'daki ana 
İlkti kısaca ortaya koymak istersek, birtakım de­
ğerler arasındaki çatışmayı sergilemek ve bu ça­
tışmanın yarattığı bunalımı Mümtaz’m kişili­
ğinde dile getirmektir diyebiliriz. Yani, estetik 
değerlerle sosyo-politik değerlerin ya da roman­
daki somutlaşmış şekliyle, Mümtaz’ın kişisel 
mutluluğu ile toplumsal sorumluluğunun çatış­
ması. Bu değerler çatışmasını sahnelemek iste­
ği romanın anlatım tekniğini de belirler, yapısı­
nı da.”Değerler arasındaki çatışma, karşıtlık, 
Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde de görülür. 
Tanzimat sonrası ile cumhuriyet sonrası arasın­
daki zaman dilimini kapsadığını/imlediğini be­
lirten Moran, bu roman için de şu tanımı ya­
par: “Saatleri Ayarlama Enstitüsü iki uygarlık 
arasında bocalayan toplumumuzun yanlış tu­
tumlarını, davranışlarını, saçmalıklarım alaya 
alan, eleştirel bir romandır.”
Eleştirmenler bir hiciv harikası olarak bak­
mışlardır romana haklı olarak. Adından da an­
laşılacağı gibi, Tanpmar yine bir altmetin ola­
rak zaman sorunsalına girmiştir. Kendi zama­
nını yaşayan “saat” tutkunu ve sınıf atlayan 
Hayri İrdal ile zamanı kendi istediği gibi yaşa­
yan, daha doğrusu kurgulayan diyelim Halit 
Ayarcı karakterlerinin romanıdır bir bakıma. 
Yeri gelmişken, "başka” bir yazının konusu 
olabilecek bir noktaya burada değinmek ge- 
rek.Halit Ayarcı’nm -soyadının Ayarcı olması 
boşuna değildir-, yapay (düşsel) bir zamanı var­
dır; bu yapay (düşsel) zaman, romanda “yeni” 
olanı imlemektedir. Ancak bu yapay (düşsel) 
zaman/ durum başka bir açıdan büyük bir al- 
datmaca/kandırmacadır. Bu başka bir açı da sa­
at tutkunu olan, somutla ilgilenen, bir bakıma 
geçmişteki değerleri de imleyen Hayri İrdal’ın 
bakışıdır. Ama, bilindiği gibi, İrdal metnin al­
Hatırlama
Sen akşamlar kadar büyülü, sıcak, 
Rüyaların kadar sade, güzeldin, 
Baş başa uzandık günlerce ıslak 
Çimenlerinde yaz bahçelerinin.
Ömrün gecesinde sükûn, aydınlık 
Boşanan bir seldi avuçlarından, 
Bir masal meyvası gibi paylaştık 
Mehtabı kırılmış dal uçlarından.
tında yatan sosyo-ekonomik nedenlerden dola­
yı, bu aldatmaca zamanı/ durumu kabullenir, 
giderek de benimser.
Kuşkusuz Tanpmar’ın edebiyat emeği bu ka­
dar değil. Özellikle 19. AsırTürk Edebiyatı, ta­
rih ve denememizin biricik yapıtı olan Beş Şe­
hir onun kendi yazarlık coğrafyasının güçlü ır­
maklarıdır. Şiirleri, romanları, hikâyeleri, de­
nemeleri, araştırmalarıyla savı/sorunsalı olan 
bir yazardır; öte yandan da estetik kusursuzlu­
ğun en büyük ustasıdır.
Okullarda, hakkıyla okutulmalı!______
Yaşadığı, tanık olduğu toplumun “geçiş” dö­
neminin sorunlarını, buna ilişkin düşünceleri­
ni yapıtlarında -estetik düzlemde de- ele almış­
tır. Selahattin Hilav, bu konuda şunları yazar: 
“Ahmet Hamdi Tanpınar, Batı-Doğıı sorununu 
derinlemesine yaşayan ve düşünen bir yazar. 
Batı-Doğu çatışması içinde, Türk toplumunun 
yüz elli yıldır yaşadığı bunalım, maddi-manevi 
değer karmaşası ve kültür kaybı, Tanpmar’ın 
biricik konusu. Ama işin ilgi çeken yanı, Tan- 
pınar'ın, birçok Türk yazar ve düşünüründen 
farklı olarak kolay bir çözüm yolunu benirn- 
semeyişi. Tanpmar, kapitalizmin darbesi altın­
da ufalanan geleneksel Asyavi- Osmanh-Tiirk 
toplumunun maddi ve manevi parçalanışuıa, 
bir kültür yokluğuna mahkûm oluşuna çare 
ararken, yıllardır ileri sürülen ve genellikle k- 
abul edilen ideoioj ik reçetelere kaymıyor.” Türk- 
çenin büyük yazan Ahmet Hamdi Tanpmar T, 
doğumunun yüzüncü yılında saygıyla anıyoruz. 
Ne yazık ki -sitem etmeden de geçemiyorum- 
, toplumumuzun Tanpınar gibi değerlerin var­
lığı, yapıdan umurunda değil. Nâzım Hikmet 
gibi, Behçet Necatigil gibi. Gönül ister ki, okul­
larda böylesi büyük yazarlanmız, değerlerimiz 
hakkıyla okutulsun, öğretilsin.
1  asşammın erken yıllarında ölümle ‘tanışması’ dolayısıyla yapıtlarında 
‘ölüm kavramı’ çoğunlukla ‘dramatik’ bir yapı, bir özellik olarak yer alır. 
Bunun devamlılığında, onun sanatçı kimliğinde çok önemli bir yeri olan 
‘zaman’ teması, bir başka sorunsal olarak karşımıza çıkar.
t
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Şiirleri, romanları, hikayeleri, denemeleri ve araştırmalarıyla estetik kusursuzluğun ustası:Ahmet Hamdi Tanpınar 100 yaşında

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository