Taha Toros Arşivi, Dosya No: 186/A-Eski Sinemalar. Not: Gazetenin “Hesaplaşma” köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Arpad, Burhan

Istanbul Sehir University Repository

HESAPLAŞMA
BURHAN ARPAD
İstanbul’da Sinemalar
İstanbul’da sinema salonları sayısında önemli bir azalma var.
İki nedenden ötürü: İlk önemli etken, ekrana ilgi duyanların şimdi 
televizyonla yetinmeleri. Bir başka etken de dağınık İstanbul’da 
ulaşım güçlüğü. Çoğu sinema yapılarının iş hanına çevrilmesi 
de önemli etkenlerden biri denebilir.
Şehrin Beyoğlu ve İstanbul yakasında; yüzyıl başlarında mev­
cut sinemaların çoğunda film seyrettim. Bunların hiçbiri şimdi 
yok. İstanbul yakasından başlayarak şöyle sıralayabiliriz:
Şehzadebaşı’nda bir zamanların Fevziye Kıraathanesinin bi­
raz değiştirilerek kullanılması. Güneş, Emperyal, Felek sinema­
ları, daha sonra Türk Salonu adı altında dans salonu olarak kul­
lanılması. Sahir opereti ve Raşit Rıza löpluluğu'nun da oyunlar 
verdiği o yapı, Milli Sinema’yı işletenlerce satın alınıp yıktırıldı. 
Büyük bir sinema yaptırılmak üzere! Fakat belediyece izin veril­
medi ve yolun genişletilmesinde kamulaştırıldı.
Felek Sinemasindan sonra Hilal Sineması vardı (eski adıyla 
Şark Tiyatrosu). Sonra Milli Sinema. Hilal’de Amerikan filmleri, 
Milli'de Fransız ve Alman filmleri gösterilirdi. O günlerin ölçü­
süyle küçük, fakat bakımlı ve şirin bir sinemaydı. Karşı sırada 
iki sinema vardı. Bunlar önceleri hem sinema hem tiyatro salo­
nu olarak kullanılan Millet (sonra Turan) ve Ferah’tı. Millet Tiyat­
rosu sonradan 90 odalı bir iş hanına dönüştürüldü. Beyazıt'da 
Marmara ve Çarşıkapı’da Azak sinemaları 1930’dan sonra yap­
tırılmıştır. Beyazıt’tan Sultanahmet ve Sirkeci’de Zuhal (önceleri 
Nermin Bar), İstiklal (şimdi sağlık müzesi), Alemdar (şimdi oto 
galerisi, Kemalbey (şimdi iş hanı), Aliefendi (BabIali’nin hemen 
başında ve sağda) şimdi yok.
Beyoğlu yakasında 1920’lerde hem salon hem işletme bakı­
mından daha üstün görünümlü sinemalar vardı. Sessiz film gös­
teren bu sinemaların hepsinde özellikle geceleri küçük orkest­
ralar filme eşlik ederdi. Bu orkestralar arasında Zirkin Arnoldy 
(Opera Sineması) gibi Türkiye dışında da ünlü olanlar vardı. Yük- 
sekkaldırım'da Majestik, Suriye Pasajı’nda Santral Sineması kü­
çücük bir salondu, (şimdi kürk deposu). Bir zamanlar Japon Pa­
zarı olarak bilinen yerde Oriento adı altında film gösterilirdi ve 
giriş kapısının önünde elektrikli piyano çalardı, seyirci çekmek 
üzere.
Galatasaray’dan Taksim’e giderken sağda Şık Sineması (şimdi 
bir banka şubesi), daha ötede Amerikan Sineması (şimdi yine 
bir banka şubesi), solda, sokak içinde Melek Sineması (şimdi 
Emek Sineması), köşede Şark Sineması (şimdi kapalı), Luxem­
burg (şimdi saray), sağda, köşe ağzında Yıldız Sineması (şimdi 
bir iş hanı), Taksim alanında sağda Majik Sineması (sonra Tak­
sim Sineması), çok ötede Pangaltı Sineması (şimdi kapalı). Bu 
sinemaların çoğu opera; Melek, Lüksemburg (Saray) dışında kü­
çük salonlardı. 100-300 kişilik.
Yabancı filmlerin ilk gösterilişi Beyoğlu yakası sinemalarında 
yapılırdı. Filmler salonun büyüklüğüne küçüklüğüne göre piya­
no, ya da geceleri üçlü bir müzik topluluğu ya da daha büyük 1 
bir orkestra eşliğinde gösterilirdi. Yabancı filmi Türkiye’ye geti­
renler filmle birlikte bir müzik uygulaması planı verirlerdi. Han­
gi sahnenin kaç dakika süreceği, müziğin nasıl uygulanacağı 
(neşeli, çabuk, ya da ağır ve hüzünlü çalınacağı) bu planda gös­
terilirdi.
İlk Türk filmlerinin gösterilmesi 1920-1925 yılları arasındadır. 
İstanbul'da ilk gösterilen Türk filmi “ Binnaz”dır. Millet Tiyatro­
sunda gösterilmiştir. Kemal Film’in yaptığı filmlerin en ünlüsü 
"Ateşten Gömlek” idi. Yukarıda sözünü ettiğim Felek Sinema­
sında seyretmiştim. Salon orta yerinden bir tahta perde ile iki- 
.t'r., ye ayrılmıştı. Kadınlar ve erkekler ayrı ayrı otururlardı. “Ateşten 
Gömlek” konusu dolayısıyla büyük ilgi topladığı için iki ayrı prog- 
ram olarak sunulmuştu.
Kemal Film’in öteki filmleri “ İstanbul’da Bir Aşk Faciası", “ Fe- 
f  ner Bekçileri” , “ Leblebici Horhor”, (Sesli olarak İpekçiler tara- 
fından yeniden çevrilmiştir), “Sözde Kızlar” ı 1923-1926 yılların­
da yine o küçük salonlarda izledim.
I ty  İstanbul’da ilk sesli film 1929 başlarında Elhamra Sinemasın­
da gösterilmişti. “Broadway Melodi”  adını taşıyordu. Bunu “Caz 
Şarkıcısı”  müzikli film i izlemişti, ilk sesli filmlerde ses, söz ve 
görüntü, filminden ayrı olarak bir plağa alınıyordu. Bu plak pro­
jeksiyon makinesinin yanında çalardı. Bu zor uygulama tekni­
ğinden birkaç yıl sonra vazgeçildi. Fotoğraf ve ses aynı film ban­
dında birleştirilmişti.
1920’li yılların İstanbul sinemalarından şimdi hiçbiri yok. Ka­
pitale dayalı ekonominin bile yarım yamalak uygulandığı Türki­
ye’de bunu olağan saymak gerekir. Ne var ki, kültür ülkeleri hangi 
sistemle yönetilirse yönetilsin, sadece çıkar hesapları ağır bas­
maz. Toplumun kültür mirası da göz önünde bulundurulur.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


İstanbul sinemaları

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository