Taha Toros Arşivi, Dosya No: 71-Ahmet Cevdet Paşa.



Not: Gazetenin “Günün Yazısı” köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Evrimer, Rıfat Necdet

Istanbul Sehir University Repository

2Tarihçi Ahmet Cevdet Paja
(ÖLÜMÜNÜN 57 nci YILI MÜNASEBETİYLE)
Q n  yedinci --» 
^  yüz yı­
lın müm­
taz ve hakim 
Şâiri Urfalı 
Nâbi bir şii­
rinde:
Yazan
Rıfat Necdet Evrimer
Bir devlet için çerhe temen­
nadan usandık, 
Bir vasi için ağyara müdâra- 
daıı usandık, 
Hicrin çekerek zevk i mü­
lakatı unuttuk, 
Mahmûr olarak lezzet i seli- 
bâdan usandık, 
der. Tanzimat ricalinden E- 
sat Muhlis Paşa da:
Ağyâra gücenmiş yâr afviııe 
çalış, yalvar, 
Çün hasme mürüvvette bir 
başka safa vardır.
diye söylenir. O devrin ileri 
gelenlerinden Ahmet Cevdet 
Paşa ise devleti kendi çalışma­
ları ile kazandı. Biraz kindar­
dı, ağyara müdâra etmemek 
için yâr bildiklerine dört el ile 
sarıldı. Lezzet-i sehpayi bilme 
eliği için de mahmur yaşama­
dı. En büyük kusuru hasma 
mürüvvet göstermemesi ve o 
mürüvvette başka bir safa bu­
lunduğunu bilmemesiydi.
Paşa bütün hayatı boyunca 
bir dev gibi çalıştı, her mese­
leyi tahkikin son mertebesine 
götürdü, vesikalarla konuştu. 
Keskin ve ameli bir zekâ sahi­
biydi. Teşkilâtçı. telHçi, dina­
mik, Şark ve Garp arasında 
şarka daha çok mütemayil, gar 
ba daha çok hayran, ilim ve 
muhabbet iştiyakını kuvvetle 
duyan bir şahsiyetti. Sağlam 
bir medrese tahsili, müsbet i- 
limlerle de uğraşmasına rağ­
men onu muhafazakârlıktan 
kurtarmağa engel oldu.
Bir âlim, bir mütefekkir, bir 
sanatkâr çocukluk ve gençlik 
hayatının kuvvetli intibalariy- 
le beslenir. Eserlerinde bu ilk 
intibaları görebiliriz. Karak­
terinin teşekkülünde bu inti­
haların büyük rolü vardır. İn­
sanın şahsiyet kazandığı zaman 
larda yaptığı büyük hataların 
kökünü çocukluk ve gençlik 
hayatında aramak lâzımdır.
Ahmet Cevdet Paşayı da 
kuvvetli ve zayıf taraflariyle 
tetkik ettiğimiz zaman mazisi­
nin hal ve istikbalinde müessir 
olduğunu anlıyabiliriz. 1822 
dfen 1895 yılına kadar devam 
eden yetmiş üç yıllık velûd 
bir hayatın portresini çizmek 
öyle kolay değil...
Ahmet Cevdet Paşayı mizacı 
sın dört köşesiyle tetkik ve 
tahlil etmek lâzımdır. Dofça 
muhiti, aile ve ilk tahsil mu­
hiti paşayı dinî sahada hazır­
ladı. Kendisi on yedi yaşında 
Istanbuldadır. Fatih camiinde 
derslere başladı, şark ilimle­
rine karşı doymak bilmiyen bir 
iştihası vardı. Günün birinde 
güzel bir tesadüf onun müsbet 
ilimlerle de alâkalanmasını te­
min etti. Askerî Mühendishane 
hocası miralay Nuri Beyle ta­
nıştı, o miralaya şark ilimlerini 
_ öğretti, ondan da cebir, loğa- 
ritme. hendese öğrendi.
Arapçası kuvvetliydi, farsça 
yı da devrinin büyük mes- 
nevihânı Murad Molladan tah­
sil etti. Medresenin, ruhuna si­
nen nasçi. kuru havasını şiir­
le tadil etmek istedi. fakat 
medrese tahsili daha galip çel 
di, şiirle iştigalini tahdit etti. 
Hattâ zekâsının sağlamlığı ve 
keskinliği dolayısiyle kendiline
«Ce'"dpt. ma hl a s ı n ,  ve,'•'n dev
rin büyük sairi Fehim’in te­
sirleri de Ahmet Cevdet’in ile­
ride şiirle iştigalini temin ede­
medi. Yalnız Fehim’in bir fay­
dası oldu, onu Mustafa Reşit
Paşaya tavsiye etti. Ahmet Cev 
det bundan sonra Paşadan bü­
yük himaye ve itimat görecek, 
ilerliyecektir.
Mustafa Reşit Paşa kendi ye­
tiştirdiği Âli ve Fuat Paşala 
rın aleyhine dönmelerinden 
üzgündü. Ahmet Cevdette ona 
bağlılık gördü, üzgünlüğünü o- 
nu daha iyi yetiştirmekle tâdi­
le çalıştı. Ahmet Cevdet ha­
misine lâyık tarzda yürüyordu. 
İlmiyeden mülkiye mesleğine 
geçmekte tereddüt etmedi, sa­
rığı, cübbeyi sandığa yerleştir 
di. Bundan sonra ikbal kapısı 
açılmıştır: Meclis-i Maarif aza- 
lığı, Darülmuallimin müdürlü­
ğü, Encümen i Dâniş azalığı, 
vak’anüvislik, İşkodra fevka­
lâde komiserliği, Şûra-yi Dev­
let azalığı, valilikler «hazan 
menkûp olarak», Evkaf, Adliye 
ve Maarif asırlıkları...
Bütün bu devlet vazifelerin­
de hümmalı bir çalışma, bir 
taraftan da fikir hayatının 
mahsulleri olmak üzere otuzu 
aşan eser vermek!.. Ahmet 
Cevdet Paşa idare hayatı ile 
fikir hayatını beraber yürüt­
mek istiyen ve buna muvaffak 
olan bir şahsiyettir, tdbara uğ­
radığı zamanlarda küsüp biı 
köşeye çekilmekten ziyade ru­
hunu tatmine çalışmış ve eser 
lerine devam etmiştir.
Paşanın devlet hizmetinde 
iyi, kuvvetli tarafları çoktur. 
Meselâ kendisini yetiştiren, hi 
maye eden Mustafa Reşit Paşa 
ya inanışı ve muhabbetle bağ 
lanışı, icabında ÂH ve Fuat 
Paşalara bu yüzden muaraza 
kapısı açması, Reşit Paşanın 
icraatına engel olmak isteyen­
leri ilmi sahada susturabilme- 
si, Sadr-ı âzam Mahmut Nedim 
Paşanın yapacağı mahut istik­
raza itirazı ve şiddetle hücu­
mu, harbe girmiye muhalefet, 
başında bulunduğu nezaretler­
de yeni teşkilât vücuda getir­
mesi, mecellenin, ticaret ve a- 
razi kanunlarıntn tedvininde 
gayret göstermesi ve muvaffak 
olması Cevdet Paşanın lehine 
kaydedilen hâdiselerdir.
Bütün bunlara karşı paşanın 
iki büyük hatası vardır ki ta­
rihçi paşayı tarih kolay, kolay 
affedemez. Biri ikinci Âbdülha 
mide kayıtsız, şartsız bağlı ol­
ması ve onun emirlerini yeri 
ne getirmek hususunda fuzuli 
gayret göstermesi, İkincisi de 
büyük vatanperver Mithat Pa­
şanın muhakemesinde Abdül- 
hamidin bu mürettep ve men­
fur su-i kasdına bilerek veya 
bilmiyerek âlet olması. Değer­
li dostum Ahmet Hamdi Tan- 
pınarın dediği gibi Mithat Pa­
şa biraz da Ahmet Cevdet Pa­
şanın mağduru olmuştur.
Ahmet Cevdet Paşayı fikir 
adamı olarak üç ayrı sahada 
incelemek lâzımdır: Tarih,
dil, hukuk.. Paşa tarihçi ola­
rak başlı başına bir kıymet­
tir. 1863 den 1883 e kadar on 
vıl içinde vücuda getirdiği Ta 
rih-i Cevdet 1774 ten 1826 ya, 
yani Kaynarca muahedesinden 
Vaka-i Hayriyeye kadar olan 
kısmını ihtiva eder. Dil. sade, 
üslup mükemmel, kaynaklar 
sağlamdır. Hâdiseleri vesika­
larla konuşturmayı bilir, yal­
nız bir miidekkik değil, ayni 
zamanda h:r muhakkiktir. Ken 
dinden evvolküerin tatbik ede 
mrrüği tarih metodunu tatbike 
çalışmıştır.
Hâdiseleri izah ederken vu­
zuhun taraftandır. Tarih-i Cev 
det’in en çek değer taşıyan ta­
rafı, onda türkcii bir görüsün 
hâkim olmasıdır. Kısas-ı En­
biya on iki fasikiil halindedir. 
Bu eser Peygamberlerle hali­
felerin tarih re kıssalarını ih­
tiva eder. Fser biiyük bir iti 
na ile hazırlanmıştır. Dinî his- 
leşin tesiri altında üslûba bü­
yük bir itina gösterilmiştir. 
Büyük Alman sair filozofu 
Nietzsche. «Zerdüşt böyle söv­
üyordu» adlı eseri için: «Bu 
eserimle Alman edebiyatına 
en güzel nesri getirdim» der. 
Ahmet Cevdet Pasa da: «Kı- 
s a s - ı  Enbiyamla Tanzimat e- 
debiyatına e n  güzel nesri ge­
tirdim- demekte haklıdır. He­
le o devirde su satırlarla hece 
veznini müdafaa etmesi çok 
dikkate şayandır.
Sultan Osman tarafından ya 
zıldığı sanılan bir şiirden bah-
bir kısmı ele 
geçmiştir. Gü­
ney Anadolu aşl 
retleri ve Türk 
kültürü hakkın- 
1 da bilgi veren 
bu eser dikkate şayandır. Te- 
zakir-i Cevdeti de birinci Ab 
dülhamidin tahta çıkışından 
1891 tarihine kadar geçen hâ­
diselerin kısa, uzun notlarım 
ihtiva eder.
Paşa bir de Tarih i Askerî 
yazmağa başlamış, ikmal ede­
memiştir. Bu eserin müsved­
deleri kim bilir şimdi nerede, 
kimlerin elindedir? îbn-i Hal­
dun tercümesi ve Takvim ül 
edvar adlı eserleri de dikkate 
şayandır. Ahmet Cevdet Paşa 
dil sahasında da esaslı çalış­
mıştır. Fuat Paşa ile Bursada 
hazırladığı «Kavaid-i Osmani­
ye» si devrinin gramer ihtiya­
cım kısmen temin eder. Bela- 
ğat-i Osmaniye adlı eseri ede­
bî kuralları ihtiva eder. Mi- 
yar-ı Sedad'ı bir mantık kita­
bıdır. Hukuk sahasında büyük 
gayretler sarfeden paşanın 
«Mecelle» si bir fikir hayatı­
nın şaheseri sayılabilir. Tica­
ret ve arazi kanunları, tefsir- 
name, talimatnameler, takriz­
ler, lâyihalar, nizamnameler, 
paşanın her gün tazelenen ça­
lışmalarının mahsulüdür.
Ahmet Cevdet Paşa 1895 de 
Bebekteki yalısında gözlerini 
hayata kapayıncaya kadar ki­
tabı ve kalemi elinden bırak­
madı. En dar zamanlarında on­
ları kendine dost bildi. Şark 
ilimlerinde bir mütebahhir sa­
yılabilirdi, türlü ilim dalların­
da çalıştı. Fakat biz Paşayı en 
hacimli ve o nisbette değerli 
tarihi eserleriyle Tarihçi Ah­
met Cevdet Paşa olarak tanı­
yoruz. Büyük bir dikkat ve cid­
diyetle yetiştirdiği kızlarından 
Fatma Âliye Hanım devrinin 
seçkin ve yetkin kadınlarından 
biriydi. Eserleri bir zamanlar 
elden ele dolaşırdı. Emine Se- 
miye Hanım, on on beş yıl 
öncesine kadar orta tahsil mü­
esseslerinde öğretmenlik yapı 
yordu .Hikâyeleri ve Pedagoji­
ye ait yazıları vardır. Hepsi 
Tanrının rahmetine kavuştu. 
Ölümün unutturamadığı insan­
lar «yaşadık, talihin bize yü­
rüttüğü yol bitti»» demiyorlar. 
Vergilius’un söylediği gibi yıl­
lar hep kendi izleri üstünde 
dolandıkça unutulmamak 
büyük mazhariyettir!
ne
sederken şöyle söyler: «Sultan 
Osman kılıciyle nice memleket 
ler fethettiği gibi bu manzume 
ile de Lisan-ı Osmaniye bir giİ 
zel salıife açmıştır. Vezni ta- 
dad-ı harekâttan ibaret olan 
parmak hesabıdır ki eşar-ı 
Türkiyenin vezn-i tabiisidir» 
Maruzat adlı eserinin ancak
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Tarihci Ahmet Cevdet Paşa (Ölümünün 57 nci yılı münasebetiyle)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository