Taha Toros Arşivi, Dosya No: 185/A-Sinema Tarihiİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Altınsay, İbrahim

Istanbul Sehir University Repository

T 'T-S&Pâgfi
T - T  ;
T  - v
T :  ,v
MANHATTAN,  P ARİ S ,  ROMA. . .  VE İ S TANBUL
Sinemanın Orta Yeri 
İstanbul’du
İbrahim Al t ınsay
Eminönü’ndeki Yeni Cami’nin minaresinden Gala­
ta Köprüsü... Türk sinemasının İstanbul’a bakışı ile il­
gili hatırladığım ilk görüntü böyle... En azından şimdi 
hafızamı zorladığımda bu görüntü aklıma geliyor. Neden 
Karaköy tarafından değil de Eminönü tarafından çekilmiş, belli 
değil. Belki o tarafta cami minaresi gibi yükselti yok, panoramik gö­
rüntüye olanak verecek.
Sonra siyahbeyaz sinemanın birçok filminin bu kareyle açıldığını göreceğim. 
Arabalar hafifçe kıvrılarak köprüye girecek ve biraz hızlanacak. Kalabalık daha çok köp­
rünün deniz tarafındaki kaldırımdan aka­
cak. Sonra kamera sağa doğru kayacak ve 
bir iki şehir hatları vapuru köprüden ayrı­
lacak... Klakson sesleri, bir uzun vapur 
düdüğü, martılar... Mesaj basit: Ey seyirci 
bu film yeryüzünde İstanbul’da geçmekte­
dir.
Geçmektedir de anlatıcı bu kentin ne­
resindedir? Daha da genişletirsem soruyu, 
bu filmi çeken nerelidir?
Cevabı vermeden önce belirtmeliyim. 
Şimdi bu yazıyı İstanbul’dan çok uzaklar­
da yazıyorum. Denizin otelimin önüne 
kadar girip göllendiği soğuk bir Kuzey 
başkentinde, Helsinki’de başladım. Kentin 
en kalabalık caddesinden gelen gürültüle­
rin odamı doldurduğu, Avrupa’nın en ba­
tısında, en eski başkentlerinden birinde 
Londra’da bitiriyorum... Bu iki kentin de, 
görebildiğim kadarıyla “sineması” olma­
mış, kentlerin ait olduğu ülkelerin sine­
ması olmuş.
Bazı kentlerin sinemalarının olduğuna 
inanıyorum. Hani filmde hiçbir şey belir­
tilmese ve o kenti görmemiş olsanız bile 
filmin o kentte geçtiğini anlarsınız, hisse­
derseniz ya, işte o kentin sinemasıdır bu. 
Manhattan’ın sineması var bence. Paris’in 
de, Roma’nın da.
Ama bu yazıyı yazdığım Helsinki’nin, 
Londra’nın sinemaları yok.
İstanbul Sineması da var ama şimdi ne 
yazık ki bu yazıyı yazarken elimde ne 
film kasetlerim var ne de kaynak kitapla­
rım. Sadece izlenimlerim ve hatırladıkla­
rım var. Onlara dayanıp gelişi güzel aklı­
ma gelenleri yazıyorum. Hoşlanmadığım, 
halde İstanbul ve sinema üzerine spekü­
lasyonlar yapıyorum. Bağışlayın.
SIFIR NOKTASI
Evet, konumuza dönelim. Galata Köp- 
rüsü’nü perdede gördüğümüzde anlatıcı 
İstanbul’un neresindedir ve neresindendir?
Anlatıcı Galata Köprüsü’nün Eminönü 
ayağında duruyor. Yani anlatıcı kentin 
tam ortasında. O içeriden biri. Yani İstan­
bullu. Doğma büyüme.
Filmler de kentin tam ortasından bir 
görüntüyle başlayabiliyor. Kentin bütünü­
nü dışarıdan gören panoramik görüntüle­
re gerek yok. Öyküler kentin içinden baş­
latılıyor.
Pekiyi, anlatıcı neden Beyoğlu yakası­
na bakıyor. Eminönü tarafında dik bir 
yükselti olduğu için mi sadece?
Spekülasyonlara girelim. Sinemacı Be­
yoğlu yakasına, kentin Batıya dönük koz­
mopolit yanma, kıtanın çevresinde kalmış, 
biraz demode Küçük Avrupa’ya bakıyor; 
çünkü kültür olarak ona özeniyor, ondan 
besleniyor. Sinema ve sinemacı, sonraları 
politik-ideolojik arayışlar sonucu “Ulusal 
Sinema” falan diyecek olsa bile kalben ve 
kökleri itibarıyla İstanbul’un Beyoğlu ya­
kasının kozmopolit kültürünün ürünü... 
Şimdi bol bol nostaljisi yapılan o kültürün 
bir parçası. Bugün eski Beyoğlu ile eski 
Türk filmi nostaljilerinin kolkola gitmesi 
bir raslantı olmamalı.
1960’lara kadar sinema Türk sineması 
falan değil, basbayağı İstanbul Sineması... 
İstanbul’un da Batı’ya eksenli kozmopolit 
kültürünün içinde bir sinema. Arada bir >•
3I
insan bu kentten kaçamıyor...” 
“Küçük Hanımefendi” bile 
ilk Akdeniz gezilerine bu liman­
dan başlayacak; ama büyük bir 
özlemle ve Ayhan Işık’la yine 
bu limana dönecek. Sonra deniz 
limanının yerini Yeşilköy havali­
manı alacak...
Kamera uçağa doğru ilerle­
yen yolcuları görecek ve sonra 
yukarıya doğru çevnnerek hava­
alanı binasının tepesindeki Ye­
şilköy yazısını çerçeveleyecek. 
Kesmeyle uçağın merdiveninden 
el sallayan Belgin Doruk’a ya da 
Filiz Akın’a, ya da pek ender 
Türkân Şoray’a geçeceğiz.
1960’ların ortalarına kadar Si- 
yahbeyaz Sinema’nın İstanbul Si­
neması olduğunu gösteren başka 
bir tespit: Filmlerin hiçbiri kente 
gelişle başlamıyor. Filmler İstan­
bul’da başlıyor, aralarında dışarı 
çıkılsa bile sonunda İstanbul’a 
dönülüyor ve hikaye orada çözü-
Türkan Şoray sinemaya başladığı ilk yıllarda, Yeni Cami ve vapurların tipik fonuyla... Agâh Özgüç Arşivi me doğru yol alıyor. Neden?
Çünkü hikâyeler İstanbullu, kah­
ramanlar İstanbullu. Bu açıdan 
Halit Refiğ’in “Gurbet Kuşları” incelemeye 
değer bir film ve tekil örnek. Kahramanlar 
filmin başında Haydarpaşa ganndan kente 
geliyorlar ama tiplemelerinde ve öyküde 
bir köylülük, taşralılık, Anadoluluk yok. 
Film ilerledikçe görüyoruz ki hem kahra­
manlar hem de öykü Refiğ’in fazlaca esin­
lendiği “Rocco ve Kardeşleri” (Visconti, 
“Düşman Kardeşler”) kadar kentli ve Avru­
palI...
yapılan Kurtuluş Savaşı filmleri İstanbul’a 
kızgın olan Cumhuriyet Ankara’sına bir 
“selam” sadece... Köy filmleri de baştan 
aşağı İstanbul filmi. Sarıyer’in ötesinde Bi- 
lezikçi Çiftliği’nde çekilmiş, köylü aksanı- 
nın şehir tiyatrosu ağzıyla taklit edildiği, 
klasik Türk müziği makam ve sazlarıyla
türkü söylendiği İstanbul filmleri bunlar. 
Bir tür köylü kostüme operet. Konu Fran­
sız kasabasında değil de Trakya köyünde 
geçiyor. Tek fark bu.
“Sinema ve sinemacı, Beyoğlu kozmopolit kültürünün 
ürünü...” Selahattin Giz
İSTANBUL SİNEMASI
İstanbul’a bu içeriden Batılı gözle ba­
kış, 1960’ların siyahbeyaz si­
nemasında film estetiğini 
kent estetiğiyle İstanbul me­
kânlarında bütünleşiyor.
“Sevmek Zamanı”nın Bü- 
yükada’sı... Kış, yağmur, dal­
galar, alaturka-alafranga bir 
yalnızlık... Ada “tsola” demek 
başka dillerde. Yalıtlanmışlık, 
yalnız kalmışlık, adalaşftı- 
nOmışlık, izolasyon yani...
Halit Refiğ’in “Şehra- 
zat”ı... Resimlerine baktığım­
da bu filmde İstanbul olmalı 
diyorum ama filmi göremedi­
ğim için nerede ve nasıl ol­
duğunu hâlâ bilemiyorum.
Ve nhtım... Varoluşçu et­
kileri biraz Doğulu, biraz iç­
rek, biraz gözüsulu sürdüren 
siyahbeyaz sinemanın suçlu­
larının ve suçsuzlarının kaçış 
mekânı... Lütfi Akad’ın “Yal­
nızlar Rıhtımı”nda boş bir 
mekân. Bir tek Çolpan Ilhan 
ile Sadri Alışık var; gitmek 
kopmak istiyorlar, ama yapa­
mıyorlar. Metin Erksan’ın 
“Suçlular Aramızda”sında da 
limana kaçışın olanaksız ol­
duğunu gösteren bir mekân. 
Her iki biçimde de, yani küs­
kün ve masum da olsan, suç­
lu da olsan, “Ne olursa olsun
SEMTLER
Hikâyeler sosyalleşip, sınıfsallaşıp ça­
tallaştığında da İstanbul yetiyor sinemacı­
ya. Bu kez semtler ve semtler arası çeliş­
kiler öne çıkıyor.
Türkân Şoray pek ender yurtdışına çı­
kıyor, çünkü semtlerin kızı o; Fatih’in, Ko- 
camustafapaşa’nın kızı... Hayatın bir tül 
gibi aktığı mutlu Boğaz köşklerinin, Be­
bek’inin masum Belgin Doruk’unun karşı­
sında, ahşap evli, temiz ve alçakgönüllü 
küçük burjuva semtlerinin masum Türkân 
Şoray’ı o... Sonra kente yeni gelenlerin 
sultanı olacak ama kentte harcayacak bi­
raz daha zamanı var.
Siyahbeyaz İstanbul Sineması’nın ben­
ce en iyi melodramı “Vesikalı Yarim”de 
Beyoğlu’na düşmüş bir kız Türkân Şoray. 
Nereden geldiği tam belli değil ama mut­
laka Istanbul’lu olmalı. Bu filmde, izzet 
Günay’ın delikanlı küçük esnaf dünyası 
da Beyoğlu’nun pek uzağında değil, he­
men Kasımpaşa’da. Başını kaldırdığında 
Beyoğlu’nun ışıklarını görüyorsun...
“Batı Yakasının Hikayesi”ni “Yasak 
Sokaklar” olarak zengin-yoksul gençlerin 
İstanbul’una uyarlamak istediğinde Feyzi 
Tuna’ya Nişantaşı ile Beşiktaş-Fulya’nın 
sokakları yetiyor. Nişantaşı şımarık zengin
çocukların, Fulya delikanlı yok­
sul çocukların yeri...
“Otobüs Yolcularında zen- 
gin-yoksul aşkı daha modern 
bir kent dilimi ile zıtlaştırılarak 
anlatılmak istendiğinde Le­
vent’in yeni binalarında son du­
rak yapan bir belediye otobüsü­
nü seçmek yetiyor...
Sınıf çatışmaları bile “Karan­
lıkta Uyananlar”da bir kent ül­
kedeymişiz gibi Kağıthane fab­
rikalarında yeşerip mücadeleye 
dönüşebiliyor.
Ve “Son Kuşlar”... Üsküdar 
ile Kabataş arasındaki arabalı 
vapur seferlerinin yarım saatçik- 
lerine sığmış o inanılmaz saf ve 
masum aşk öyküsü, gençlik he­
yecanları... Bir suyun iki yaka­
sında, daha doğrusu iki kıta 
arasında iki küçük insanın he­
yecanla çarpan kalpleri...
Sonra o “Son Kuşlar”ı da ge­
çiyor İstanbul Sineması’nın... Si­
nema İstanbul’un ortasından çe­
kiliyor. “Denize İnen Sokak­
lardan çekiliyor, “Ah Güzel İs­
tanbul'dan çekiliyor. Benim İs­
tanbul sinemam da, benim si- 
yahbeyaz sinemam da burada bitiyor.
SONRASI
Sonra ne oluyor? Sonrasından böyle 
bir yazıda uzun uzun söz etmeye gerek 
yok. Belki bir başka yazıda. Etraflı© bir 
incelemede belki...
Sonra sinema, kente Haydarpaşa garın­
dan, ardından Anadolu Garajı’ndan, ardın­
dan Boğaz Köprüsü’nden giriyor. Bir yol­
cunun yabancı bir kente gelişi gibi... İstan­
bul’un Beyoğlu’sunun bekâr odalarına, 
barlarına, pavyonlarına, kerhanelerine ge­
liyor sinema, gecekondulara giriyor. Artık 
İstanbul film öykülerini acılaştırıyor, kah­
ramanlarını öğütüyor. İstanbul artık kötü­
lüğün merkezi... Yaşanılan değil, tutunma­
ya çalışılan bir kent... Kent film öykülerine 
ve kahramanlarına, kısacası sinemaya ya­
bancı, sinema kente yabancı. Ne İstanbul 
filmlerle ne de filmler İstanbul’la barışık... 
“Bu şehir bizi harcadı oğul”... Lütfi Akad 
üçlemesinin “Düğün ve “Diyet”i bu yeni 
İstanbul’a bir değinip geçiyor. İstanbul “A 
Ay” gibi filmlerde bir anlığına parlayıp sö­
nüyor. O kadar...
İstanbul sinemanın orta yerine yeni­
den gelir mi? Bilemiyorum. Gelirse bam­
başka biçimlerde gelecek tabii ki. Ama 
ben nasıl olursa olsun, gelsin istiyorum.
tÇ MEKÂNLAR../
İstanbul iç mekânı olarak hatırladığım 
ilk görüntü, lambasının yanıp yanmaması, 
zamanın aşk edebiyatına çok önemli bir 
gösterge olarak girmiş olan “Yeşil Köşk”... 
Ve ardından öteki köşkler... Ama özellikle 
de üst kattaki genç kız odaları... Buraları
“Son Kuşlar”da Göksel Arsoy, Selma Güneri.
genç kızlık sırlarının, heyecanlarının ya­
şandığı, yazın tül perdelerin hafif rüzgar­
da salındığı kendine ait odalar... Aşağıya 
salona inildiğinde toplumsal statünün ve 
ahlakın gerektiği maske takınılır hep... 
Sonra üst odalarda yeni evlilerin acıları, 
heyecanları yaşanır.
Demek ki büyük aileden birim aileye 
geçememişiz o zaman, ikisi arasında ge­
çerken “kart Horoz" gibi kent-köşk kome­
dileri yaşanır. Ajda Pekkan yukarıdaki 
odasında Sevda Ferdağ’la fısıldaşıp planlar 
kurarken, Kart kent horozu Vahi Öz onla­
rın çevresinde dolanıp durur.
Köşkler terk edildiğinde, modernist 
villaların üst katları yine gençkız odalarına 
ayrılır. Bu odalarla salonu birleştiren kö­
şedeki merdiven bu kez görkemli bir dra­
matik öğe olarak ortaya çıkar. Ne Ayzenş- 
tayn’m ne de De Palma’nın merdivenleri­
ne benzer bu merdivenler... Bizim merdi­
venler genç kızların hayata indiği merdi­
venlerdir. Mutluluk merdivenleridir, ıstı­
rap merdivenleridir onlar. Kızlar isteme­
dikleri insanla evlendirileceklerini öğren­
diklerinde ağlayarak bu merdivenden yu­
karı kaçarlar. Boyun eğip inerler. Onlar 
bu merdivenlerden düşüp sakat kalırlar. 
Sevdiklerini ummadıkları bir anda aşağıda 
gördüklerinde ise bu merdivenlerden uça­
rak aşağı inerler... Ve filmlerin mutlu son­
la bitmesi için genç kızlarımızın bu kez 
sevdikleri erkekle merdivenlerden inip ni­
kâh masasına ya da Avrupa’ya halayına 
gitmeleri gerekir.
Mekân, yoksul ama onurlu küçük bur­
juvaların iki katlı ahşap evlerine değişti­
ğinde merdiven dramatik önemini biraz
Agah Özgüç Arşivi
yitirir. Yoksul ama dürüst genç erkek, da­
ha seyrek de genç kız bu evlerin üst kat­
larındaki odalara kiracı olarak gelir genel­
likle. Yukandaki ağbi veya abla bu merdi­
vene bağrılarak yemeğe çağrılır; ekmek 
ve sorunlar bu evlerde daha rahat paylaşı­
lır çünkü. Ve pek ender sevgili yukarı çı­
karıldığında merdiven çatırdamasın diye 
parmak uçlarında yukarı çıkılır. Ama bu 
sevgilinin yukarı çıkışı, yatağı değil odayı 
paylaşmak içindir sadece. Masumiyetin 
kendi kusursuz mantığı işler yine.
İstanbul Sineması’nın iç mekânları da 
iki katlı evlerdir işte; ister yepyeni bir villa 
olsun ister yıkılmak üzere olan bir ahşap 
ev... Burjuvazi yükseldikçe iç mekân ve 
merdiven önem kazanır. Küçük burjuvazi 
ise daha dışarıcıdır; merdiven kadar üst 
kat pencereleriyle de analatılır öykü...
Sonra villa diye yapılan şekilsiz sıra 
evler ve yamuk yumuk apartman daireleri 
ortaya çıkınca İstanbul Sineması iyice iç 
mekânlardan da çekilir. Üstüne üstlük, 
film dekorunu yaşantı kurmak değil de 
eskicilerden toplanmış eşyalarla ev deko­
re etmek zanneden “sanat yönetmenleri” 
ortalığı kaplayınca iç mekân kavramının 
kendisi de sinemanın dışına atılır...
Şu kentte yaşayan 10 milyon insanın 
her birinin kendine göre bir yaşantıya sa­
hip olduğuna inandığımızda o yaşantıla­
rın iç mekânları da sinemaya geri döner 
bçlki... ■
Dipnot
* Bu konuyu yazının içine koyacak yer bulamadım 
ama sevgili Feride “aman olsun” dediği için 
ekliyorum.
75 I
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği


Manhattan, Paris, Roma..ve İstanbul:Sinemanın orta yeri İstanbul'du

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository