Taha Toros Arşivi, Dosya No: 40-Ahmet Hamdi Tanpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kantarcıoğlu, Sevim

Istanbul Sehir University Repository

Edebiyat Eleştirisinde 
Tanpınar ve Eliot
Sevim Kantarcıoğlu
BU araştırmanın amacı, XX. yüzyılda "Yeni Klasik" edebiyat akımının ku­
rucusu olarak bilinen Thomas Stearns 
Eliot’un (1888-1965) eleştiri kavramlarıy­
la edebiyatımızda gecikmiş bir neoklasik 
akımın savunucusu olan Ahmet Hamdi 
Tanpınar’ın (1901-1962) eleştiri kavram­
ları arasında bir mukayese ve değerlen­
dirme yapmaktır, ilk bakışta arkasında 
neoklasik, barok ve romantik akımlar gi­
bi çeşitli edebiyat teorilerinin oluştur­
duğu zengin bir gelenek ve birikimden 
faydalanan ve kendi sentezini kurabilen 
Eliot gibi bir şairle, Tanpınar gibi bu ko­
nuda hemen hemen hiçbir geleneğe sa­
hip olmayan bir şairi mukayese etmek, 
büyük bir haksızlık olarak görülmekte­
dir. Bununla beraber, Tanpınar gibi, 
kendi kültür mirasına sahip çıkmış, onu 
hazmetmiş ve Batı edebiyatının belli 
başlı edebiyat akımlarına aşina olmuş 
bir kişinin eriştiği sentez, yerli ve yaban­
cı iki geleneği de bilmekle böyle bir mu­
cizenin mümkün olabileceği gerçeğini 
göstermektedir.
Kanaatimce, Aristo'dan günümüze ka­
dar Batı edebiyatlarında hakim olan tek 
edebiyat teorisi klasisizm olmuştur. 
Neoklasisizm, barok ve romantisizm gibi 
edebiyat akımları, çağların bize getirdi­
ği farklı gerçek, tabiat, insan ve sanat 
kavramlarıyla, esasta klasik olan bir gele­
neği zenginleştirmiş, ona çeşitli boyut­
lar kazandırmışlardır. Eilot ve Tanpınar, 
bu gerçeği çok iyi kavramış, XIX. yüzyıl 
romantik akımının tecrübe doktrinin­
den yararlanarak kendi çağdaş edebiyat 
teorilerini oluşturmuşlardır.
Her iki şair ve eleştirici de, XIX. yüzyılın 
sonunda yaygın olan, kültürde çözülme­
ye ve insanın kişiliğinde de parçalanma­
ya sebep olan pozitivizmin ve "sanat sa­
nat içindir" akımının insanı nihilizme gö­
türen metafizik ve epistemolojisine kar­
şı çıkarak edebi kariyerlerine başlamış­
lardır. çağının nlsbiyetçi gerçek anlayışı­
nı kendi felsefesiyle bağdaştıran Eliot 
için şiirin konusu olan "gerçek", çok sayı­
da görüş açısının kesiştiği, bilenle biline­
nin aynı odakta buluştuğu yoğun bir 
tecrübe anı veya imtiyazlı bir andır. 
"Geçmiş'in "hare yön verdiği fakat 
"hal' in şuuru içinde değişerek yaratıcı 
bir geleceğe doğru aktığı bu anlarda şai­
rin vardığı sentezlerin "kendi içinde tu­
tarlı ve dış dünyada objektif karşılığı "(1) 
olan bir değerler hiyerarşisi ve ya bir 
perspektif oluşturması da şarttır.
Tanpınar'a göre de şiir, insanın ancak 
bütün benliğiyle kucakladığı zaman va­
rabildiği çok boyutlu gerçeği yansıtan 
bir sanat dalıdır. Gerçeği, sadece duy­
guyla ve ya sadece zekayla kavramaya
76
çalışmak, somut bütünü ayrıştırmak, 
nisbi anlamda geçerliliği olan soyut ge­
nellemeleri objektif gerçeğin yerine 
koymak ve insanın kendisini tek bir fikir 
üzerine inşa edilmiş bir ideolojinin dar 
sınırı içine hapsetmesi demektir. Tanpı- 
nar'a göre, çağdaş insan, dairevî bütün­
lüğünü parçalamış, "adet almaya razı ol­
muştur" (2). Aynı zamanda çağdaş insan, 
parçalanmış kişiliğiyle Dante'nin Lum- 
bo'sunda atalet içinde ızdırap çeken ka­
rarsız gölge varlıklardan farksızdır.
ELİOT'a göre şiirin ham maddesi duy­gudur. Ancak sanat ortamında ifade 
bulan duygunun şahsî olmaması, estetik 
veya objektif duyguya dönüştürülmesi 
şarttır. Eliot, şiirin yaratıldığı imtiyazlı 
anlarda, olgun bir şairin kusursuz bir ruh 
dengesine sahip olduğunu, dimağının 
ise "nötr bir ortam" (3) olarak tecrübe­
nin çeşitli unsurlarını yeni sentezler için­
de birleştirebildiğini söylemiştir. Eliot, 
şiire konu olan her yeni sentezin, bir iti- 
rafname olmadığını, aksine şahsilikten 
kaçışın bir İfadesi olarak geleneğin de­
ğerlerine yeni bir perspektif getirdiği 
ölçüde de evrensel olduğunu 
vurgulamıştır.
şiirin bir "iç ve dış ahenk" (4) meselesi 
olduğunu ifade eden Tanpınar da şairin 
yaşadığı kusursuz psikolojik denge anla­
rının şiirin yapısı içinde kusursuz bir dü­
zenlemeyle ifade edildiğini, şiirde özün 
biçim, biçimin de öz olduğunu ifade et­
miştir. Bu mucizeli anlarda öz-biçim ikili­
ğinin yok olduğunu, "geniş bir kucaklaş­
mada her ikisinin de ayaklarının yerden 
kesildiğini, ve işte o zaman hakiki şiirle 
karşı karşıya" (5) geldiğimizi söylemiştir.
Şiirde öz-biçim ikiciliğini (dualism) red­
deden ve organik biçim anlayışına daya­
nan tekçi (monist) görüşü benimseyen 
Eliot, şiirde her unsurun organik bir bü­
tünün hem benzeri^ hem de vazgeçil­
mez bir parçası olduğunu vurgulamakta 
"şiirde her kelime grubu, her cümle, 
hem bir başlangıç, hem de bir sondur. 
Her şiir, bir âbide, zaman ve mekan için­
de bir ölüş ve bir diriliştir." 
(6)demektedir.
Tanpınar'a göre ise, şiir "ruhun kendi 
üzerine kapanarak aslını görmesidir. 
Ferdin en mutlak, en hür surette kendi­
ni idrak ettiği bir zirvedir." (7) Yeni Efla­
tuncu estetiği benimseyen Tanpınar da, 
şiirde tekçiliği şöyle ifade etmiştir: "Mu­
vaffak bir sanat eseri, içinde bütün un­
surların ve bütün yorgunlukların bir mü­
kemmeliyet haline geldiği, ayrılması ka­
bil olmayan bir terkiptir." (8)
Dinamik gelenekçiliğin babası sayılan 
Eliot, bir şairin tarih şuuruna sahip olma­
sı gerektiğini vurgulamaktadır. Tarih şu­
uru sadece geçmişin geçmişliğini değil, 
onun çağımızda da yaşadığını bilmekle 
mümkündür. Gelenekçi şair, eserinde 
sadece çağının gerçeklerini değil, onu 
geçmişle de mukayese ederek insanın 
evrensel tecrübesini verebilmelidir. Eli- 
ot'a göre, bir medeniyet içindeki bütün 
sanat abideleri, organik bir bütün ve hi­
yerarşik bir düzende varlıklarını ebedi 
bir şimdiki zamanda sürdürmektedir. Bu 
eserlerin benzeyen yanları gelenek çiz­
gisini oluşturmaktadır. Gelenek çizgisin­
de yeni bir eser yaratıldığı zaman, bu or­
ganik bütün içindeki perspektif ve eser­
ler arasındaki oran değişmektedir. (9)
Tanpınar da, aynı şekilde dinamik ge­
lenekçiliğe önem vermiş ve Tanzimat- 
tan ve özellikle servet-i Fünun'dan sonra 
Batıya açılarak sanat geleneğimizden 
koptuğumuzu ifade etmiştir. Gerçek an­
lamda dinamik bir gelenekçiliğe inanan 
B'atıyı anlamaksızın kendisini günlük me­
selelere ve taklitçiliğe kaptıran çağdaş 
edebiyatımızı tenkit eden Tanpınar da, 
Eliot gibi, "her sanatın kendisine mah­
sus, her türlü ayrılıkların üstünde hü­
küm süren bir asli kıymetler silsilesi ol­
duğunu" (10) söylemiştir.
Eliota göre, Ingiliz şiirinde gelenek 
çizgisini XVII. yüzyılda yaratılmış olan 
metafizik şiirde bulmak mümkündür. 
Metafizik şiir, XVII. yüzyılın sonunda Av­
rupa'nın dimağına musallat olan "duy­
gudan kopuk düşünce" ve "düşünceden 
kopuk duygu" (dissociatin of sensibility" 
( l l )  olarak ifade edebileceğimiz bir has­
talığın ürünü değildir. Metafizik şiir, 
"duyguyu düşünceye, düşünceyi de 
duyguya dönüştürebilen"(12) sentetik 
bir gücün ürünüdür. Batıda çağımıza ka­
dar şairler, ne yazık ki, bazan sadece dü­
şünmüş, bazan da sadece hissetmişlerdir.
Tanpınar, Turk şiirinde gelenek çizgisi­
ni, Fuzulî, Bâki, Nailî, Nedim ve şeyh Ga- 
lip in şiirlerinde bulmuş ve bu şairlerin 
eserlerinden şiiri "duygunun mucizeli 
bir şekilde ses oluşu" (13) olarak tanımla­
mıştır. Tanpınar, anlamın bu ölçüde ka­
natlanıp musiki notalarına karışmasının, 
şiirdeki unsurların kusursuz bir şekilde 
düzenlenmesiyle mümkün olduğunu 
ifade etmiş ve bu kusursuz biçim özellik­
lerini sadece Yahya Kemal in şiirinde 
bulduğunu söylemiştir. Türk şiir gelene­
ğinde de lügatin halkın dilinden seçildi­
ğini, fakat şair tarafından işlenerek ku­
sursuz bir düzenlemede şiirleştiğini vur­
gulamıştır. Tanpınar, eski Türk şiirindeki 
biçim kusursuzluğunu "mahdût ve mu­
ayyen insan vüçudunda birkaç asırlık te­
kamülün zaferlerini arayan heykeltraşlık 
sanatı "(14)na benzetmiştir.
Eliota göre, şiirin özünü oluşturan 
duygulan objektif olarak ifade etmek 
için bazı tekniklerin geliştirilmesi gerek­
mektedir. Bunlar, Eliot'un da şiirlerinde 
kullandığı "objektif karşılık" (objektive 
correlative) -tecrübeyi özetlemek yeri­
ne, okuyucuda da aynı duyguları uyan­
dırabilecek durumları somut ve dolaysız 
olarak verebilmek- "ortak şuur" (collec­
tive subjectivity) -yine şairin kendi duy­
gularını, Batı edebiyatlarından edindiği 
alıntıları şiirde mozaik gibi yeni bir dü­
zenlemede kullanarak evrenselleştir - 
mesi- dramatik monolog - sairin şiirde­
ki sesle kendi arasına kinaye mesafesi 
koyması- ve nihayet mitopoetik tek­
niklerdir. Mito-poetik teknik özel 
tecrübenin bir mit kalıbı ve yeni bir dü­
zenleme içinde sunulması ve evrensel 
bir boyut kazanmasıdır.
Tanpınar'da şairin şahsilikten kaçması­
nı İstemiş, onun halk destan ve efsanele­
rimizi iyice inceledikten sonra, kendi
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Edebiyat eleştirisinde Tanpınar ve Eliot

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository