Taha Toros Arşivi, Dosya No: 36-Ziya Gökalp. Not: Gazetenin "Günün Mevzuları" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tanyol, Cahid [Cahit]

Istanbul Sehir University Repository

CTTm h TJRTYeT
1 s
GÜNÜN M E V Z U L A R I
I ¡ y a
€
Bugün büyük Türk düşünürü 
Ziya GoKalpm otuzuncu ölüm yıl­
dönümüdür. Türk cemiyetine fi­
kirlerde onun kadar tesir etmiş bir 
ikinci insan bulmak güçtür. Maddî 
ve manevî kıymetlerimizi sistemli 
bir düşünce içinde ele alan Ziya 
Gökalp, hâlâ kendisinden önceki ve 
kendisinden sonraki nesillerin zir­
vesinde bir ışık gibi yapyalnız du­
ruyor. Düşünce sahasında. onu 
eskiten başka bir fikir kuvveti he­
nüz doğmamıştır. Yarının düşü­
nürleri, son elli yıllık siyasî ve İç­
timaî inkılâblarımızı incelerken Zi­
ya Gökalpm fikirleri üzerinde ıs­
rarla durmak zorunda kalacaklar­
dır.
Ziya Gökalpı fikrin rehber kuv­
veti yapan sır, ondaki şu üç has­
lette toplanır. Bunlar da bilgi kuv­
veti, ahlâk kuvveti, iman kuvveti­
dir.
Ziya Gökalpa gelinceye kadar, 
bizde düşünce bir takım fikir kı­
rıntılarından ibaretti. Yalnız dü­
şünce değil, İçtimaî ve siyasî saha­
da girişmiş olduğumuz ıslahat ha­
reketleri de öyle idi; ve her nevi­
den ıslahat hareketleri gedikleri 
yamamak şeklinde düşünülüyordu: 
batı kültürünün temelini teşkil eden 
sistemli düşünce doğu dünyasının 
meçhulü idi Ziya Gökalp, kendi­
sine intikal eden bütün fikirleri ve 
hareketleri tahlile muhtaç bir mal­
zemeymiş gibi önüne koydu; ve 
bize Türk cemiyetini bütünile dü­
şünmesini öğretti. Eir cemiyete ye­
ni bir istikamet verilirken yapıla­
cak ilk iş, onun ne olduğunu sor­
maktır. Gökalp bütün hayatı bo­
yunca bu suali sordu ve cevablan- 
dırdı. Onun en çok ve severek sor­
duğu sual: «Türk nedir?» sözü idi. 
Dilimiz, dinimiz, tarihimiz bu so­
ruyla aydınlandı. Onda yeni bir ta­
rih, yeni bir medeniyet şuuru, ye­
ni bir dil ve din şuuru vardı. Ger­
çi Gökalptan önce de bu konular 
hayatımıza girmişti. Devletimizin 
Osmanlı değil Türk devleti olduğu, 
dilimizin yabancı kelimelerden a- 
rmması, batı kültürüne yönelme­
miz gerektiği söylenmiş ve vazıl-
f
i
Yazan
CAHİB T
mıştı. Fakat bunlar temellendiril­
miş ve tahlil edilmiş değildi. Ziya 
Gökalp, milliyetimizin temelini teş­
kil eden bu ana unsurlar üzerinde 
düşündü. Yalnız düşünmedi araş­
tırmalar yaptı. Yalnız bil bilgin 
gibi araştırmalar yapmakla da kal­
madı. Onları, gerçekleşmesi gerekli 
mefkûreler haline getirdi.
Ziya Gökalp, Türk cemiyetinin 
kalkınmasını İlmî düşüncenin hâ­
kimiyetinde görüyordu. Bu onu ü- 
niversitenin ıslahına götürdü. Fa-, 
kat aynı zamanda henüz kökleşme­
miş olan İlmî düşünceye sağlam 
bir destek bulmak, milliyetçilik ide­
alini kökleştirmek ve onu bir iman 
halinde getinnek lâzımdı. Bu yeni 
cemiyetin bir takım ideallere de 
ihtiyacı vardı. Bu ideallerin ol­
ması da yetmezdi, onları gerçekleş­
tirmek imkânlarını da aramak ge­
rekiyordu. Ümmet idealinin ye­
rine milliyet idealini, doğu mede­
niyeti yerine batı medeniyetini 
ruhlarda tutuşturmak için Türk 
cemiyetine bütün müessese ile ye­
ni bir istikamet verilmesini düşü­
nüyordu. Kendisini böyle bir mis­
yonla dünyaya gelmiş hissediyordu. 
Bu yüzden bir ayağı 
diğer ayağı «Mcrkez-i umumî» nin 
kapısına koydu. Çünkü, teklif et­
tiği ideallerin gerçekleşmesi, ancak 
fikir kuvvetile siyasî kuvvetin etele 
vermesile mümkündü. Bunda mu­
vaffak da oldu. 'Şunu da söylemek 
lâzım: Ziya Gökalpta siyasî bir ih­
tiras mevcud değildi. Onun poli­
tika hayatına girmesi, kurmak ve 
yaratmak istediği idealizmin tabiî 
bir neticesi idi. Kafalarında, cemi­
yete yeni istikamet vermek düşün­
cesi yer eden bir çok filozoflar, po­
litikaya girmek lüzumunu hisset­
mişlerdir. Bu uğurda Eflâtun, ide­
al devleti kurmak için, esir pazar­
larına kadar düşmüş ve neticede 
mağlûb ve meyus olmuştur. Aynı 
tecrübeyi Sokrat da yapmış; poli­
tikaya söz dinletemiyeceğini anla­
yınca onun dışında kalmak lüzu­
munu hissetmiştir. Yeni çağ Ingiliz 
filozoflarından birçoğunu politika 
sahnesinin ortasında görmekteyiz. 
Fakat, hiç bir cemiyet filozofu Ziya 
Gökalp kadar siyasî otoriteye nü­
fuz etmek kudretini gösterememiş­
tir. Ona göre politika, düşünce ve 
ideallerinin gerçekleşmesi için bir 
imkân sahası idi. Ziya" Gökalp, 
böyle bir iman kudretine sahib ol­
masaydı, Türk cemiyetinin her ta­
rafına saçmak istediği milliyet to­
humları gelişebilir miydi? Bugün 
sancağı bayrakta, ümmeti millette
p3iu<nujniii"aı*»uıır*.[iı*u*'T»rtj 0 ^ 0  7
görebiliyorsak bunda Ziya Gökalpm 
politikaya seyirci kalmamasının da 
çok büyük rolü olmuştur. Gökalp, 
bütün hayatı boyunca politikayı 
şahsî menfaati için bir kazanç 
kaynağı olarak düşünmemiş, tam 
tersine, onun her kahrına İçtimaî 
menfaat namına seve seve katlan­
mıştır. Bu bakımdan o, telkin et­
tiği idealler kadar şahsiyeti ile de 
ideal ve örnek bir insan vasfına 
hak kazanmıştır. Ziya Gökalpm ye­
ni nesillere berrak gibi gösterile­
cek ölmez tarafı, bu üstün ve ku­
sursuz ahlâkî şahsiyetidir.
Ziya Gökalp. Türkçülük ve mil­
liyetçilik idealini sadece ilmin sa­
hasında. sadece politikanın kaderi 
içinde hapsetmek istemedi. Onu, 
ilkokullarda mini mini çocukların 
şuuruna da yerleştirmek istiyordu. 
Bu maksadla, bütün düşüncelerini 
«Yeni Hayat» adile yayınladığı 
manzumelerde hulâsa etti. Böyle- 
ce, Türk İçtimaî hayatını her cep­
heden fikirlerinin ışığı altında tut­
mağa muvaffak oldu.
Son otuz yıl içinde Ziya Gökalpa 
bazı hücumlar yapılmıştır. B u lla ­
rın çoğu haksızdır. Her büyük 
adam gibi Ziya Gökalp da, fikir­
leri tek taraflı alınarak, bir t-kıın 
ifratların kurbanı olmuştur. Mem­
leketimizde ırkçı temayüllü olanlar 
onu kendi saflarında görmek iste 
mişlerdir. Halbuki o ırkçılığa İlmî 
şekilde en büyîik darbeyi indiren 
adamdı. Bir çok yazılarında «Mil­
liyette şecere aranmaz. Yalnız ter­
biyenin ve mefkurenin millî olma­
sı aranır. Şecereyi atlarda aramak 
lâzımdır, çünkü bütün meziyetleri 
sevkitabiîye müstenid ve irsî olan 
hayvanlarda ırkın büyük ehemmi­
yeti vardır. İnsanlarda ise ırkın 
İçtimaî hasletlere biç bir tesiri ol­
madığı için, şecere aramak doğru 
değildir,» der.
Bazan Ziya Gökalpm birbirini 
tamamlayan kanaatleri sonraki ne­
siller tarafından ifrata götürülerek 
birbirine düşman haline sokulmuş­
tur. Bunu bilhassa dil konusu ü- 
zerindeki tartışmalarda görürüz. 
Ziya Gökalp, dilde tasfiyeciliğin a- 
leyhinde idi. «Türkçülüğün esas­
ları» kitabında şöyle de"r: «Tasfiye- 
cilik, lisanımızda A f ab,-Acem cezire 
terinden gelmiş bütün kelimeleri 
•çıkararak, bunların yerine Türk 
cezrinden doğmuş eski kelimeleri, 
yahüd Türk cezrinden yeni edat­
larla yapılacak yeni Türk kelime­
lerini ikame etmekten İbaretti. Bu 
nazariyenin fi’lî tatbikatım göster­
mek üzere neşrolunan bazı maka­
leler ve mektublar zevk sahibi olan 
okuyucuları tiksindirmeye başladı. 
| Halk lisanına geçmiş Arabî ve Fa­
risî kelimeleri, türkç-Cden çıkarmaK, 
bu lisanı canlı kelimelerden mah­
rum edecekti. Türk cezrinden ye­
ni yapılan kelimeler sarf kaidele­
rini herc-ü-merc edeceğinden baş- 
. ka, halk için ecnebi kelimelerden 
daha yabancı ve daha meçhuldü. 
Binaenaleyh bu hareket lisanımızı 
sadeliğe, vuzuha götürecek yerde 
zulmete doğru götürüyordu. Bun 
dan başka tabiî kelimeleri atarak 
onların yerine sun’î kelimeler ika­
mesine çalıştığı için, hakikî bir li­
san yerine sun’î bir Türk Esperanto 
vücude getiriyordu... İste bu sebeb- 
den ikdamdaki tasfiyecilik cereya­
nından fayda yerine mazarrat hu­
sule geldi.»
Bugün, Ziya Gökalpm bu fikir­
lerini terimler sahasına da teşmil 
etmek isteyen bir zümre var. Hal­
buki o «Küçük Mecmua» da: 
«... Türk milletinin Avrupa mede 
niyetine girip girmediği yalnız bir 
tek miyarla tahakkuk eder. Bu 
miyar lisanımızın Avrupa lisanları­
na intibakıdır. Bu intibak ne su­
retle husule gelebilir? Avrupa li­
sanlarında mevcud her mefhum 
için lisanımızda hususî bir kelime 
vücude getirmekle. Asri mefhum­
ları ve yeni duyguları ve âletleri 
ifade eden ne kadar Avrupai keli­
meler varsa hepsinin karşılıklarını 
meydana getirmek de lâzımdır.» 
Demek suretile terimleri üretmenin 
zaruretine işaret etmektedir. Ve 
bunlara, kendi yaptıklarını misal 
veriyor. Fakat Ziya Gökalpm te­
rimler sahasında caiz ve lüzumlu 
gördüğü üretmeleri canlı dil saha­
sındaki yabancı kelimelere teşmil 
eden bir zümre ile, canlı dil saha­
sındaki sözlerini ifrata götüren bir 
zümre dile zarar vermekte devam 
ediyor. Fakat sağduyusu kuvvetli 
olan geniş bir aydınlar kütlesi her 
iki ifrattan da uzak, yıllardır Gö- 
kalpm bu fikirlerini her vesile ile 
müdafaa etmekte ısrar ediyor.
Ziya Gökalpm fikirleri etrafında 
açılacak canlı tartışmalar öyle sa­
nıyoruz ki, birçok şoven fikirlerin 
gülünçlüğünü ve mantıksızlığını or­
taya koyacaktır.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
2 1 t 7 o 1 o


Ziya Gökalp

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository