Taha Toros Arşivi, Dosya No: 54-Sergilerİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Üstünipek, Mehmet

Istanbul Sehir University Repository

T T '  5^/j2 3 0
1931 Yılından genç bir etkinlik:
Müstakillerin Dördüncü Sergisi
MEHMET ÜSTÜNİPEK
------------------------------------------------------------- •----------------------------------------
Keşke serginin 100. Yılında yazsaydım bu 
yazıyı, yani 2031'de... Kaba bir hesapla o zaman 
60 yaşında olacağım, neden olmasın. Ama 32 
yıllık sabrım yok maalesef ve bu makaleyi yaz­
mak için mutlaka günün anlam ve önemine uy­
gun olması da gerekmiyor. Çünkü zaten makale­
ye konu olan sergi, kendi içinde yeterince önemli 
bir etkinlik ve çağdaş Türk sanatının çarpıcı 
kilometre taşlarından birisi.
Türk sanatında, Cumhuriyet'in ilk yılları 
olan ve 1923-38 olarak dönemlendirdiğim sürece 
verdiğim özel önem ve duyduğum ilgiyi kişisel bir 
takıntı olarak ele alsak bile, bilimsel veriler beni 
haklı çıkartıyor ve Müstakillerin 1931 Şubat'ında 
açtıkları sergi, dönemin toplumsal, siyasi ve kül­
türel dinamiklerinin ve değişen sanat ortamının 
bir aynası olma özelliğini ortaya koyuyor.
Bir dönemi tanımak, hele çağdaş Türkiye'­
nin temellerinin atıldığı bir dönemi tanımak, 
bugünü anlamak için ne kadar da gerekli. O hal­
de tarihin derinliklerinden; izleri gazete, dergi 
sayfalarında, eski fotoğraflarda kalmış ve çağdaş 
Türk sanatıyla ilgili yayınlarda önemi yeterince 
vurgulanmamış bir sergiyi alıp çıkartmak çok da 
küçümsenemeyecek bir girişim olmalıdır. Ahmet 
Hamdi'nin dediği gibi; "Maziyi ihmal edersek 
hayatımızda ecnebi bir cisim gibi bizi rahatsız 
eder, terkibin içine ister istemez sokacağız. O, 
kendisinden gelmemiz lazım gelen birşeydir."1
Madem öyle, şimdi serginin açıldığı 1931 yılı­
nın 15 Şubat gününe bir uzanalım. Beyoğlu İstiklal 
Caddesi 310 numaradayız, eski Moskovit ve Karpiç 
lokantaları binasında. Malumunuz, bu tarihlerde he­
nüz sanatçılarımızın yapıtlarını sergileyecekleri özel
mekanlar yani galeriler mevcut değil. Buldukları uy­
gun bir yeri sergi salonuna çeviriveriyorlar.
Sergi açılışının heyecanı genç sanatçıların 
gözlerinden okunuyor. Davetlileri karşılıyorlar, 
sergiledikleri 90 parça yapıtı onların ilgisine su­
nuyorlar. Herkesle tek tek ilgileniyorlar. Davete 
kimler mi teşrif etmiş; "Küşat resmine birçok 
sanat muhipleri, darülfünun, güzel sanatlar pro­
fesörleri, ecnebi zevat geldiler. Fakat davet edilen 
resmi zevattan kimse yoktu."2
İlk hayal kırıklığı... Resmi davetlilerden 
kimse gelmiyor. Oysa yapıtlarını alabilecek kaç 
kişi var ki? Resmi kurumlar ya da iyimser bir ih­
timalle bir iki tanıdık kişi. Yine de bu durum 
morallerini bozmamış olmalı. İnançla, sevgiyle, 
coşkuyla ü rettik leri yapıtlarını insanlarla 
paylaşmak, hele ki ilerleyen günlerde sergilerini 
gezecek İstanbul halkına göstermek bile yeter 
onlar için. Ama kafalarında dolanıp duran bir 
soru var ki, çıkmak bilmiyor: "Devlet bizi Avru- 
palara yolladı, gezip görüp, bilgi birikimimizi ar­
tırıp yetişmiş bir sanatçı olarak yurda dönelim de 
çağdaş Türk toplumunun simgesi olan sanatı 
üretelim diye. Ama şimdi sergimize hiçkimse 
teşrif buyurmadı. Bu ne yaman çelişki!"
Ama şimdi herkes susmuş sanat tarihçisi 
Vahit beyi dinliyor. Vahit bey resim ve kısa tarih­
çesi üzerine bilgilendirici bir konuşma yapıyor.
Ertesi gün, 16 Şubat'ta sergi umuma açılı­
yor. Genç sanatçılar sabah gazetelerinin sayfala­
rını karıştırıyorlar. Milliyet ve Vakit'te birer yazı 
var. Milliyet fotoğraf bile yayınlamış.
Sergiye halkın ilgisi fena değil. 20 kuruşluk 
giriş ücretini ödeyerek genç sanatçıların yapıtlarını
42
Müstakillerin 4. sergisinden bir görünüm 
Fahrettin Arkunlar, Cevat Dereli, Zeki Faik 
İzer, Hadi Bara, önde oturan Bedia Bara
görme fırsatını buluyorlar. Güzel Sanatlar Birliği'- 
nin geleneksel sergilerinin tek düzeliğinden bıkma­
ya başlayan sanatseverler için modern tarzda resim­
ler, yeni bir sanat anlayışı. Sanat ortamında Güzel 
Sanatlar Birliği ve Müstakillerin düzenlediği sergi­
ler dışında ne resmi ne özel üçüncü bir etkinlik yok. 
Ama daha fazla ilgi olmalı. İnsanları salona çekme­
nin bir yolu olmalı. Günler geçip gidiyor. Genç ka­
falar çözüm üretmeye çalışıyor ve nihayet parlak bir 
fikir etrafında birleşiyorlar. "Sergi süresince belirli 
günlerde danslı çay vermek!" Böylece toplumun ser­
gilere olan ilgisini artırmış olmakla kalmayacaklar, 
kendileri gibi genç olan bir sanatsever kitlesi yara­
tabilmek için önemli bir adım atmış olacaklardı.
21 Şubat Cumartesi günü sergide danslı çay 
düzenlenmesi fikri hayata geçirilir. Görülen odur ki, 
sergi salonunu dolduran kalabalık bir yandan 
eğlenirken bir yandan da sanatçılarla ve sanat ya­
pıtlarıyla tanışıyor, böylece toplum-sanatçı yaban­
cılaşmasının giderilmesi yolunda dikkat çekici bir 
adım atılmış oluyor. Müzik, resim, heykel, seramik, 
dans ve değişen Türkiye'nin genç insanları birara- 
ya gelebilecekleri, kendilerini ifade edebilecekleri bir 
sosyal etkinliğin dışında kalmıyorlar. İşte onlara 
bakın! Onlar Cumhuriyet'in çocukları. Yüreklerin­
deki coşku gözlerinde parıldıyor.
Ertesi günkü gazetelerden birinde danslı ça­
yın haberi şöyle veriliyor: "Resim sergisinde danslı 
çay. Dün Beyoğlu'nda müstakil ressamlar sergi­
sinde bir danslı çay verilmiştir. Ressamların sergi 
ile beraber çay da vermeleri sergiye birçok kimse­
lerin gelmesine sebep olmuşturç Eski Karpiç bi­
nasında bulunan sergide Türkuvazın balalayka or­
kestrası vardı. Bundan sonra sergi kapatılana ka­
dar her Cuma ve Pazar günleri danslı çay verile­
cektir. Sergi açıldığı günden beri, beş gün zarfında 
700 kişi ziyaretçi gelmiştir."3
Bütün bu iyi niyetli girişimlerin karşılığını 
alm ış olm ası, sanatçıların  geleceğe umutla 
bakmalarını destekliyor olmalıdır. Ama umutla­
ra perde çeken olaylar da eksik değildir. 26 Şubat 
Perşembe günü yaşananlar gibi.
Biraraya gelen, eğlenen, kaynaşan gençler her 
dönemde olduğu gibi bazı bağnaz kafaları rahatsız 
etmekten geri kalmadı anlaşılan. O Perşembe günü 
sergiye giren maliye pul müfettişi İbrahim Rusuhi 
beyin kafası da ön yargılarla doluydu. "Bu gençlere 
iyi bir ders vermeli" diyordu, bıyıklarını ısırarak. 
Önce onlara biletlerin yolsuz olduğunu ve kanun­
suzluklar gördüğünü söyledi. Sonra sergi salonunu 
üstünkörü bir şekilde, küçümser bakışlarla yapıt­
lara bakarak geziverdi ve gördükleriyle giderek daha 
fazla sabrı taşmış bir şekilde -çıplak kadın resim­
leri ve bir de kadın heykeli vardı ya- ağzındaki bak­
layı çıkarıverdi: "Tuhaf şey... Bu açık resimler de 
ne? Şimdi buranı-n neresi olduğunu daha iyi anlı­
yorum! Siz kanun nazarında bir cemiyet değil şir­
ketsiniz, burası da temaşa mahallidir."4
43
İşte böyle diyerek bilet­
lere pul ilsakı gerektiğini iddia 
edip 20 bin lira ceza kesmek 
istedi ve eline geçirdiği bilet 
koçanlarını alıp cebine attı.
Bir yanda danslı çayda 
biraraya gelip sanatın çatısı 
altında kaynaşan Cumhuri­
yet gençleri, diğer yanda ka­
fayı onlara ve çıplak resim­
lere takan bağnaz zihniyet.
Toplumsal çelişkinin günü­
müze değin uzanan traji-ko- 
mik bir görünümü...
Ama neyseki bu olay fazla uzamamış olma­
lıdır. Sergi devam eder. Olumlu pekçok eleştiri­
nin yanısıra olumsuz eleştiriler de vardır. Yunus 
Nadi, sergiyi gezenlerden birisidir. Genç sanatçı­
lardan övgüyle bahsederken, resimden yeterince 
anlamıyor olduğunu belirtmekten geri kalmaz. 
Ancak tanıştığı ve ona sergiyi gezdiren bu heye­
canlı insanlardan etkilenmiş olmalıdır: "Ancak 
sergi teşhir olunan eserler itibarile zengin değil. 
Bunun sebebini öğrenmekte gecikmedik. Müsta­
killer birliği şimdilik yalnız onbeş onaltı kadar 
azadan müteşekkildir. Onlar da şurada burada ha­
yatlarını kazanmak mecburiyetinde olan çocuk­
lardır. Bütün müşkülata rağmen memlekete ve 
millete güzel sanatların plastik kısmını neşir ve 
tamim etmek azminde olan gençler. Kendilerinin 
adeta aşk halinde yaşattıkları bu idealciliğe hür­
met etmemek kabil değildir."5
Oysa Milliyet'teki 27 Şubat 
tarihli yazısında Elif Naci, arka­
daşlarını eleştirirken kalemini bir 
hayli keskinleştirmiştir. "Türk 
resmi, güneşten rengi solmuş bir 
entari gibi. Dünküler de, bugün­
küler de Avrupalı hocaların ders­
lerini iyi ezberlemiş çocuklar gibi 
onları tekrarlayıp duruyorlar. Gar­
bın rüzgarı ile insan sergilerimiz­
de üşüyor" diye başlayan yazısın­
da tek tek sanatçılara değinmeye 
başlamadan önce sergiyle ilgili 
genel izlenimini aktarıyor: "Caz­
bandın sesi sinmiş Moskovitin
Vakit Gazetesinin açtığı resim yarışmasında 
sergiyi gezenlerden en çok oyu alan 
Ali Hadi Bara'nın "Floransa" resmi
Sergide yer alan nüler 
tatsız bir olayın 
yaşanmasına neden oluyor.
alacalı duvarlarında asılı çe­
şit çeşit, rengarenk resim­
ler. Hepsi başka bir masal, 
başka bir hikaye söylüyor. 
Ortada Hadi'nin Havva al- 
yehisselamı, kolunu alnına 
dayamış serginin bu asri tu­
valetinden utanmış gibi gö­
rünüyor." Hale Asaf'a Bur- 
sa'yı Paris'te Mulenruju 
Bursa'da yapmış eleştirisi­
ni getiren Elif Naci, sanatçı 
arkadaşlarının özgün bir 
Türk resmi yaratabilme yo­
lunda olmadıklarını ortaya koyarken çok da içi boş 
bir eleştiri getirmemektedir: "Bizim müstakil ar­
kadaşların bu sergide teşhir ettikleri resimler Fran­
sızca, Almanca, İtalyanca konuşuyorlar. Vatandaş 
Türkçe konuşalım."6
Serginin basında ses getirmesi, irili ufaklı 
pekçok haber, makale ve tanıtıcı yazıya konu ol­
ması oldukça dikkat çekici bir gelişme. Gösteri­
len bu ilgi Hale'yi, Nurullah'ı, Refik Fazıl'ı, Sabi- 
ha'yı, Hadi'yi, Muhittin'i ve diğer tüm gençleri 
heveslendiriyor.
Ama basının gösterdiği ilginin en ilginç ve 
belki de türünün tek örneği olan şekli kupon ver­
mek... Yanlış duymadınız, hani şu gazetelerden ke­
sip de karşılığında tencere, tava, battaniye ve her 
türlü ıvır zıvırı alabildiğiniz küçük, dörtgen biçimli 
kağıt parçası. Vakit gazetesinin 1 Mart'tan itiba­
ren vermeye başladığı kuponun da bunlardan pek 
bir farkı yok. Tabi şekil itibariy­
le. Oysa içeriği çok çok farklı. Ga­
zete bu girişimini şöyle duyuru­
yor: "Bu günden itibaren takdim 
edeceğimiz kuponla sergiye gide­
cek olan okuyucularımız bu ku­
ponu göstererek yüzde elli tenzi­
latla yani on kuruşla girebilecek­
ler ve içerideki beğendikleri bir 
tabloyu parasız almak ihtimalini 
de kazanmış olacaklardır. Bu da 
şu suretle olacaktır: Kupon sahibi, 
esasen hepsinin üzerinde numa­
ra olan tablolardan en beğendiği­
ni numarasını kupona, adresile
4 4
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


1931 yılından genç bir etkinlik:Müstakillerin dördüncü sergisi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository