Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Namık Kemalİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Esatlı, Mustafa Ragıb

Istanbul Sehir University Repository

Eylül 1954 HÜR TÜRKİYE SAYFA: 19
Araştırmalar
Namık Kemal*in anası
Aiyonkarahisardaki 
mezar taşı kime aid ?
Yazan: Mustafa Ragıp E S A T H
26 şevval, 1256 ve 21 kânnnuev 
vel, 1840: pazartesi... Bu tarihe 
Nam ık Kemalden ve ondan çok 
göre bugiin, büyük Namık Kema 
lln doğumunun yüzüncü yıldönü 
imine tesadüf ediyor.
(Nam ık Kemal) adiyle zihinle 
re gelen ilk fikir, —  şüphe yok 
kj —  (vatan) mefhumudur. On­
dan evvel (vatan) lügat kitapla­
rında yazılı, unutulmuş bir keli­
m e; (hürriyet), (millet) ve (in­
kılâp) tabirleri dillerde dolaşma­
sı memnu, tehlikeli lâfızlardı. 
Bu kelimeleri mefhumlariyle, 
medlulleriyle Türk edebiyatına 
sokan, hayatını bu idealler uğ 
runda feda eden ve lıeıısinin fev 
kinde —  seleflerinden ve muasır 
larmdan bazıları gibi —  ima ve 
telmih yolu ile değil; istibdada, 
zulme açıkça pervasızca isyan 
eden Namık Kemal, edebiyatımız 
daki mevkiinden, nâzım ve nesri 
mize getirdiği yeniliklerden ziya 
de, bu büyük gayelerin aşklarly- 
le, milyonlarca Türkün vicdanına 
yıllarca fedakâr bir mürşid ola­
rak hâkini olması itibariyle pek 
büyük bir adamdır. O, bu lıüviye 
tiyledir ki, hiçbir kuvvetle sar- 
sılmıyacak surette millî tarihimi 
zin mefahiri arasında yaşıyor.
Türk gençliğinin onun yüzüncü 
doğum yılı münasebetiyle bugiin 
gösterdiği kadirşinaslık, fâni ha­
yatında göremediği milletindeki 
“ümmtdi feyz”in Türk vatanın 
da tahakkuk ettiğini ispat eden 
en nezitlı ve asil bir tezahürü­
dür.
Namık Kemalin vatanperver­
lik, İnkılâpçılık, edebiyat ve sal 
re bakımlarından şahsiyeti etra­
fında tahliller yapmak, bütün bu 
.vasıflarının ayrı ayrı mahiyet ve 
veçhelerini göstermek salâhiyeti!
kalemlerin işidir. Ben bu geniş 
mevzuun içinde söz sahibi olma­
dığıma kaniim: Sadece bu büyük 
adama ait bildiklerimin ve edin­
diklerimin meçhul kalmasını iste 
mediğlmden birkaç satır yazı 
yazmayı doğru buldum. Henüz 
hiçbir yerde neşredtldiğiııe tesa 
düf etmediğim bu bilgilerimle 
büyük vatanperverin hususî haya 
tıııa ve ailesine taallûk eden ba­
zı noktaları tenvir edeceğime e- 
miııtm.
Evvelâ Namık Kemalin annesi 
etrafında birkaç gün evvelki ba­
zı gazetelerde ortaya atılan bir 
iddia üzerinde durmak istiyorum: 
Afyoııkarahisar muhabirinin da 
ha evvel (A kşam )a gönderdiği 
halde tetkike muhtaç gördüğü­
müz için neşrini tehir ettiğimiz 
bir mektuba göre Afyon lisesi 
Fransızca muallimi B. Edip Âli, 
Nam ık Kemalin annesine ait, 
rnetrûk bir cami avlusunda bir 
kabir taşı bulmuştur. Taşın bir 
tarafında:
“ Ricali devleti aliyeden Karalı! 
sarısahip muhassılı saadetlû Ab- 
diil lâtif efendinin keriınei muhte- 
remeleri” diğer cihetinde de “Cen 
netmekân Firılevsi âşiyan mer­
hum ve mağfuru lehâ Fatümetüz 
zelıra hanımın ruhıyçiin elfatl- 
lıa. Sene 1264 gurrei şevval”  sa­
tırları mevcuttur.
Muhabirimiz diyor ki: " . ..  Şim 
diye kadar büyük vatanperverin 
annesinin nerede öldüğü ve ölüm 
tarihi en yakınları tarafından da 
hi bilinmiyordu. Oğlu Ali Ekrem  
merhum bile yazdığı Namık K e­
mal adlı eserde (... Kemalin va­
lidesi henüz genç yaşında İkin 
vefat etti. Kemal iki yaşında a- 
nasız kaldı...) diye verdiği nok­
san malûmatla, büyük annesinin 
nerede ve ne vakit öldüğünü bi­
lemiyor. Bu kitabe, aziz annenin
Kemali sekiz dokuz yaşından ev­
vel terketmediğiııi anlatıyor. Ke­
malin büyük babası Abdiillâtif 
bey 1263 - 1264 hicri tarihinde 
Afyonda mutasarrıf veya vali ve 
killiği ile bulunduğundan Kema 
lin Afyonda geçen küçüklük ha­
yatına, annesinin münevver ve 
değerli lıir Türk hanımı olduğuna 
ait vesikalara dair B. Edip Âli­
nin bir tetkik yazısı neşredile­
cektir.”
Afyonda bulunan bu mezar te 
şı, hakikaten Namık Kemalin an 
nesi Zehra hanıma mı aittir? Bu 
mı araştırmak istedim. Şüphe 
yok ki şairin ailesine, hususî ha­
yatına ait en salâhiyetti söz sa­
hibi oğlu merhum Ali Ekrem bey 
tli. Babasına ait yazdığı eseril: 
Namık Kemalin çocukluğunun 
ilk yıllarını taşralarda memur 
yetle gezen aııne babası Abdttllâ 
tif Paşanın yanında geçirdiğini 
hikâye ederken mezar taşında ya 
zıldığı gibi paşanın “Karahi- 
sarısalıib muhassılı” olduğuna, hi 
naenaleyh Namık Kemalin anne­
sini Afyonda kaybettiğine dair cn 
küçük bir işaret yoktur. Ali Ek  
rem merhum, babasının vefatın­
da —  benim mevsukeıı bildiğim 
doğum tarihine göre —  yirmi 
dört yaşını doldurmuş bir genç 
ti. Babasının temas ettiği her 
türlü mevzua muhatap olabilecek 
bir yaşta olduğundan bittabi Ke­
malin annesinin ölümüne ve «».’■ 
düğü şehre alt malûmata da ma­
likti. Abdüllâtif paşanın Tekirda 
ğında, Karsta, Sof yada mütesel­
lindik yani mutasarrıflık yaptığı 
nı hikâye eden Ali Ekrem iner 
hum eserinde diyor ki: (Namık 
Kemal, sahlfe: 8).
"Paşa, yegâne kızından ayrıl­
mak istemediği için kendi Tekir 
dağı mütesellimliğnei tayin olu­
nunca damadını da beraber ala­
rak Tekirdağına götürdü ve işte
-------  —  ı —  ------
Bazı insanlar vardır ki kendilerinde büyük meziyetler bulunduğunu sanırlar, 
diğer bazı kimseler de kendilerinde hakikaten mevcut kuvvet kaynaklarından haber 
dar değillerdir. Birincilerin cemiyete zararları büyük, İkincilerin ise faydalan 
çok mahdut olur. Kendimizi olduğumuz gibi görmeğe ve Öğrenmeğe çalışmamız 
lâzımdır.
HÜR TÜRKİYE
Kemal orada doğdu. Kemalin va 
1 idesi henüz pek genç yaşında i- 
ken irtihal etti. Kemal iki yaşın 
da anasız kaldı. Ve bittabi ka­
yınpederinin yanında kalamayan 
babasından da mahrum oldu. Bü- 
ylik validesi Mahdûme hanımın 
yanında bırakıldı...”
Bu satırlardan da anlaşıldığın;1 
göre şayet Kemal Tekirdağmda 
doğduktan sonra büyükbabası 
Abılüllâtif paşanın memuriyeti 
buradan başka bir yere, meselâ 
Afyona nakledilip de Zehra ha1- 
nıııı orada vefat edeydi Ali E k ­
rem merhumun bunu meskût geç 
meşine imkân yoktu. B. Edip Â - 
1 i niıı Afyonda bulduğu mezar ta 
şındaki tarihe göre Kemal iki ya 
şında değil sekiz yaşında annesi 
ni kaybetmiştir. Halbuki lıabası 
na ait hâtıra ve malûmatın en 
küçük teferruatında bile titiz 
davranan AK Ekrem merhumun 
zaman sonra vefat eden Kemalin 
pederi Mustafa Asım bey mer 
humdaıı tevsik etmeden Zehra 
iıanımm Kemali iki yaşında ök­
süz bıraktığını yazamazdı.
Üzerinde durulacak ikinci bir 
nokta daha var: Afyondaki me 
zar taşında Kemalin büyükbaba­
sının unvanı “ efendi” olarak zik 
redilmiştir. Halbu ki Namık K e­
mal, daha Tekirdağmda doğma­
dan evvel, büyükbabası bu şehre 
(paşa) unvanım lıaiz olarak ta­
yin edilmiştir. B. Edip Âlinin 
“ Kemalin Afyondaki küçüklük 
hayatına dair” malûmat da edin 
iliği İlâve ediliyor.
Namık Kemalin büyük baba- 
siyle dolaştığı yerlerde, meselâ 
Harsta, Sofyada ve Istanbuldaki 
çocukluk hayatının enteresan kı­
sımlarını nakleden Ali Ekrem  
merhum Afyondan hiç bahsetme­
diğine göre B. Edip Alinin N a ­
mık Kemalle annesinin Afyonda­
ki hayatlarına dair ne gibi hâtı­
ralar bulduğu meraka şayandır.
Bütün bunlardan başka bu iddi 
aııın doğru olması ihtimalini dü­
şünerek Namık Kemal merhu­
mun torunu muhterem bayan Na 
lıide Büktaşm malûmatım rica et 
tim. Gerek kendisini, gerek abla 
sı muhterem bayan Beraat Sa- 
vut’un Abdiillâtif paşanın Afyon  
da bulunduğuna ve Namık Kema 
lin annesini burada kaybettiğine 
dair aile büyüklerinden müntakü 
lıiçbir malûmata malik olmadıkla 
nnı söyledi. Hususiyle Abılüllâtif 
paşanın (efendi) unvaniyle değil, 
(paşa) olarak tanındığını ilâve et 
tiler. Bayan Nahlde bu hususta 
malûmatı olup olmadığını küçük
_SAYFA:_20 ____________ _
kardeşi B. Numan Meııemencioğ- 
lundan da telefonla sormak zah­
metinde bulundu. Muhterem B. 
Numan Menemencioğlu Afyonda 
bulunan mezar taşını Kemalin an 
nesine aidiyeti ihtimalinin kaydı 
ihtiyatla telâkki edilmesi cap et 
tğlnt, Abdüllâtif paşanın Kemal­
le ve annesiyle beraber Afyonda 
bulunduklarına ve Zehra İıanımm 
Afyonda vefatına dair hiçbir ma 
lûınatı olmadığını hemşiresine 
bildirmiştir.
Bütün bunların fevkinde Kema 
lin annesinin ölümüne dair bu 
maruzatımı tevsik edecek ılalıa 
kuvvetli bir delilim var. Onu da 
ben ifşa edeceğim: Ben de on ya 
şında iken Kümelinin uzak bir 
köşesinde annemi kaybetmiş, tah 
sil etmek maksadlyle babanı tara 
fından annemin annesiyle tstaıı 
bula gönderilmiştim.
Istanbula gelince öksüzlüğün 
bütün acılıklarını tattığım bir sı 
rada ruhumdaki maraziyeti teş 
lıis eden amcam Tahsin paşa 
(Namık Kemalin kayınbiraderi) 
(1) bu maraziyeti telkin suretiy 
le tedaviye ve fikrî terbiyeme 
bilhassa itina etmeğe başlamıştı. 
Bugün kendisini rahmetle yadet­
ti ğhıl bu zarif ruhlu, cidden mü
Eylül 1954
ııevver ve hal - âşııa zat, bir ta­
raftan beni münasip lisanla te ­
selli ederken, diğer taraftan is­
tikbalim için beni t eşçi etmeğe 
çalışıyordu. Tahsin paşa merhum, 
ömrünün sonuna kadar derin bir 
aşk ve hürmetle ağzından ismini 
düşürmediği eniştesi Namık Ke 
malilen bana sık sık bahsederdi.
Zaten ben, daha çok küçük ya­
şımda iken bile babamın (Namık  
Kemal) ismini mukaddes bir şah 
siyet olarak tavsif ettiğini işit 
iniştim. Bu itibarla amcamın, e-- 
niştesi; hakkındaki sözlerini ço­
cukluğumun bütün dikkat ve te 
cessüsiyle can kulağiyle dinler­
dim. Ben bu büyük aılın delâle- 
tiyledir ki mektep arkadaşları­
mın hepsinden evvel, (vatan), 
(meşrutiyet), (hürriyet) mefhum  
hırım öğrenebilmişttm.
Amcam bir gün bana demişti 
ki:
—  Oğlum, insanlar annelerinin 
ve babalarının mezarları başında 
türbedarlık edip yetişmezler. Bü 
yiik adamların çoğu ebeveynleri­
ni küçük yaşlarında kaybetmişler 
dit. Meselâ Namık Kemal, henüz 
kendini bilmez bebek bir yaşta 
iken annesini kaybetmiş ve tıpkı
(Devamı 32. sayfada)
SAYFA: 32
NamıkKemal!
( Kaşla ra fi 20. sayfada) 
senin gibi büyükannesiyle Istaııhu 
la gelmiştir.”
Amcamın öksüzlüğümü teselli 
için gösterdiği bu delilin mevzuu 
muza şiddetle .taallûku vardır, j 
Vakıa Talisin paşa, Namık Kema 
liıı annesi Zehra hanım merlıu | 
mıın Tekirdağmda vefat ettiğini 
sarahaten söylememişti. Fakat bu 
sözden de istidlal edilebilir ki:
Afyonda bulunan mezar taşın- 
da ki tarihe göre —  Kemal, sekiz 
yaşında öksüz kalaydı Tahsin pa 
şa, eniştesi içlin “kendini bilııjez 
bebek bir yaşta” kelimelerini kul 
lana mı yaraktı.
Afyonda bulunan mezar taşının 
Namık Kemal merhumun annesi 
le alâkası bulunmadığına dair e- 
dlııdiğim malûmat ile bildiklerim 
bundan ibarettir. Şimdi ikinci 
bir yazlyte Namık Kemalin meç 
bul kalmış hususî hayatına ait 
bazı bildiklerimi daha nakledece­
ğim. |
(11 Meşrutiyet bidayetinde Şû 
rayı Devlet mülkiye dairesi âza- 
lığından tekaüt olmuş ve 1916) 
senesi martında -72 yaşında ve-' 
fat ederek ablası Nesime hanı 
mın (merhum Namık Kemalin I 
zevcesi) Merkezefendi kabrista­
nındaki mezarı yanına defnedil-j 
mistir.
*
f
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Namık Kemal'in anası:Afyonkarahisardaki mezar taşı kime aid?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository