Taha Toros Arşivi, Dosya No: 4-Sabahattin Aliİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ertop, Konur

Istanbul Sehir University Repository

S  -  *1
Gerçekçi Edebiyatın 
Bir Temel Taşı: 
Kuyucaklı Yusuf
Kuyucaklı Yusuf, yozlaşmış 
yönetici ve eşraf karşısında, 
halk insanının taşıdığı değeri gösterir.
SmbahmtinATnin sanatını, yakın areadaŞf Cevdet Kud­ret, şöyle özetler: “Çevreye dışarıdan bakarak değil, 
onun içinde yaşayarak olayları ve 
kişileri gören ve eleşti- 
ren Sabahatin Ali, böy- 
lece kendinden önceki 
‘gözlemci gerçekçilik’ 
yerine ‘eleştirel gerçek­
çilik’ akımına öncülük 
etmiştir.”
“Kuyucaklı Yusuf” 
romanıyla Türk edebi­
yatına gerçekçilik akı­
mının Itir temel taşını 
yerleştiren Sabahattin 
Ali, sanatın topluma 
karşı önemli bir görevi 
olduğunu düşünüyor­
du. Bu görevi de ona göre ancak 
toplumcu ve gerçekçi bir edebiyat 
yerine getirebilirdi:
“Edebiyat, hatta genellikle sa­
nat, bence sanatçının düşündüğü 
ve duyduğu bir düşüncenin ve bir 
duygunun oıtaya atılması, yayılma­
Biıyük
Yapıtlarımız
Konur Ertop
sı demektir; yani bir tür propagan­
dadır. Ben hiçbir zaman sanalın 
amaçsız olduğuna inanmadım. Sa­
natın bir tek ve açık amacı vardır: 
İnsanları daha iyiye, daha doğruya,
_____  daha güzele yükseltmek
—  ve insanlarda bu yüksel­
me isteğini uyandırmak.
(...) Bireycilikten ola­
bildiği kadar yaşama, 
çevreye dönmek, çevre­
den birçok şeyler almak 
ve çevreye birçok şeyler 
vererek yazmak gerekir. 
Bunun yapılabilmesinin 
birinci koşulu ise, yaza­
na gerçekçi olmak izni­
nin verilmesidir.”
O yaşamı boyunca 
sanatın topluma bir kat­
kısı bulunması gerektiğini savun­
muş, yapıtlarıyla ülkesindeki in­
sanların özgür yaşamalarını, 
emeklerinin karşılığını elde etme­
lerini sağlamaya çalışmıştır. Des­
teklediği yazarlar, kalemini halkın 
yararına kullananlardır. Bu doğrul-
63
B ü tü n  D ü n y a  • O ca k  2 0 0 3
tuda hangi yapıtların, nasıl başarı­
lı olabileceğini şöyle açıklamıştır:
“Yeni şairlerimizin halkla olan 
ilişkileri ve yazılarının içi, özü, es­
ki gazel şairlerininkinden farklı 
değildir.
(...) Tıpkı eskiler gibi, büyük 
kitleyi ilgilendiren sorunlar yerine, 
kendi duygu ve düşünce mozaik­
lerini yazılarında işlemeye özen- 
mektedirler.
(...) Kitle için yazdıklarını sa­
nan yazarla­
rımız en gü­
lünç olanla­
rıdır. Kitle 
ile birlikte 
acı çekme­
yen, halkın 
sevinci ile 
yüzü gülüp 
onun isyanı 
ile şaha 
kalkmayan, 
nabzı kitle­
nin nabzıyla atmayan adamın kit­
leye ‘Sen’ diye seslenmesi hatta 
gülünçten de ileri bir şeydir.”
S abahattin Ali sanatı toplu­mun hizmetinde görür, sa­natın tüm ayrıntılarıyla ya­şamı kapsamasını ister. “Sa­
nat için sanat” anlayışının karşısın- 
dadır. O, sanatı amaç değil, araç 
sayar. Toplumcu sanatın “insanları 
daha ileri, daha mutlu bir gelece­
ğe hazırlayacağını” düşünür.
“Sanatın bir tek ve açık amacı 
vardır: İnsanları daha iyiye, daha 
doğruya, daha güzele yükseltmek 
ve insanlarda bu yükselme isteğini 
uyandırmak” diyen Sabahattin Ali, 
kendi yapıtlarında da bu amacın 
gerçekleşmesine çalışmış; bu yolun
önüne dikilen engellerle savaşmıştır. 
Söz konusu engeller toplumsal ada­
letsizliğe yol açan bozukluklardır. 
“Kuyucaklı Yusuf’ romanı böyle 
toplumsal bozuklukları konu edinir.
Çoğunluğu köy enstitülerinden 
yetişen ve Anadolu’nun gerçekle­
rini sergileyen, sorunlarını tartışan 
kuşağın yazarları, iki başyapıtın 
etkisinde olduklarını sık sık yine­
lemişlerdir: Yakup Kadri Karaos- 
manoğlu’nun “Yaban”ı, Sabahattin 
Ali’nin “Kuyu- 
caklı Yusuf’u.
Sabahattin 
Ali’nin romanı, 
toplumsal ya­
pıdan kaynak­
lanan bir çeliş­
kiyi, bürokrasi 
ve eşraf ile ezi­
len halk arası­
daki çatışmayı 
konu edinir. 
Sabahattin 
Ali, Kuyucaklı Yusuf adlı kişiyi Ay­
dın Cezaevi’nde tanıyıp serüvenini 
dinlemiş ve adını değiştirmeden 
yapıtına geçinnişti.
Romanda yazarın kendisinin 
de yetiştiği Edremit'ten adları de­
ğiştirilmeden aktarılmış daha baş­
ka kişiler, yaşama uygun çizgiler, 
gerçek olaylar vardır. Bu yüzden 
de roman tefrika edilirken “Geç­
mişteki olayları kurcalıyor” diye il­
çe halkı arasında tedirginlik du­
yanlar görülmüştür.
Roman, Edremit’in 1903-1915 
yıllarındaki toplumsal yaşamını 
yansıtır. Ancak romanın yayımlan­
dığı 1930’ların Anadolusu’nda ya­
şananlar da yapıtta anlatılanlara 
pek uzak değildir.
Anasıyla babası köyünde eşkı­
Romanda Edremit’ten 
adları değiştirilmeden 
aktarılmış daha başka kişiler,
yaşama uygun 
çizgiler, gerçek
olaylar vardır.
64
E d e b iy a t ın  B ir  T e m e l T a ş ı: K n y n c a k lı  Y u s u f
ya baskınında ölen ve Kaymakam 
Salahattin Bey tarafından büyütü­
len Yusufu da olaylar eşkıya olup 
dağa çıkmaya zorlayacaktır.
Roman, kasaba çevresini, toplum­
sal koşullan ve kişileri canlı gözlem­
lerle doğru bir biçimde dile getirir. 
Yusufun serüveni şöyle gelişir:
A nasız babasız kalmış do­kuz yaşındaki Yusuf, Sa­lahattin Bey’in üç yaşın­daki kızı Muazzez’e ağa­
bey olmuştur. Yusuf zamanından 
önce olgunlaşmış, ağır başlı, içine 
kapanık, özverili bir kişidir. İçin­
den geldiği köy çevresine ve do­
ğaya derinden bağlıdır. Kent yaşa­
mına ve yozlaşmış değer yargıları­
na tepki gösterir.
Kaymakam Salahattin Bey’in 
eşi Şahinde uyumsuz, eğlence 
düşkünü bir kadındır. Salahattin 
Bey bu nedenle evinden kopmuş, 
içkiye dadanmıştır.
Muazzez onüç yaşına geldiğin­
de güzelliğiyle çevrenin dikkatini 
çekmeye başlamıştır. Bir bayram 
eğlencesinde Fabrikatör Hilmi 
Bey’in oğlu Şakir, Muazzez’e sata­
şınca Yusuftan dayak yer. Kıza 
göz koymuştur. Onunla evlenebil­
mek için babasıyla birlikte Kayma- 
kam'ı borçlandırırlar. Yusuf arka­
daşı bakkal Ali’nin yardımıyla bu 
borcu öder. Ali de, Yusuf gibi Mu­
azzezi içten içe sevmektedir.
Bir eğlence gecesinde sarhoş 
Şakir, Ali’yi tabancayla öldürür; an­
cak rüşvet ve yalancı tanıkla kurtul­
mayı başarır. Ali’nin anısına saygı 
besleyen Yusuf, Muazzez’den uzak 
durmaktadır. Sonunda Şakir’in sa­
hip olacağını gördüğü kızı kaçınr. 
Salahattin Bey bulup getirdiği
kaçakları evlendirmiştir. Yusuf kay­
makamlıkta küçük bir görevle çalış­
maktadır. Salahattin Bey’in ölümün­
den sonra ailenin geçim sıkıntıları 
başlar. Fabrikatör Hilmi Bey’le oğlu, 
yeni kaymakamı kendi çevrelerine 
alırlar. Gezici bir göreve verilen Yu­
suf sık sık kasabadan uzaklaşmakta, 
kaynanası evde çalgılı, içkili eğlen­
celer düzenlemektedir. Yusuf ansı­
zın döndüğü bir gece kaymakamı, 
Hilmi Bey’le oğlunu, jandarma ko­
mutanını kaynanası ve eşiyle eğle­
nirlerken bulur. Çıkan kavgada, ma­
sa başındakileri öldürür. Yaralanan 
Muazzez’le birlikte evden uzaklaşır­
lar. Genç kadının ölümü üzerine 
Yusuf acısını içine gömerek yeni bir 
yaşama doğru ilerler!
“Sabahattin Ali-İnsan ve Eser” 
başlıklı büyük bir yapıtın sahibi 
olan Ramazan Korkmaz, kitabında 
“Kuyucaklı Yusuf” romanının 
“aşk, bedbinlik, yalnızlık, kaçış, 
doğa...” gibi izleklerini ayrıntılı bir 
biçimde göstermiştir.
Bu inceleme romanda toplum­
sal adaletsizliğin nasıl işlendiğini 
şöyle göstermektedir:
a - r k  omanda köylülerin, iş- 
I  9  çilerin bakımsızlığı, 
kötü kaderlerine ve 
fırsatçıların insafsızlı­
ğına terk edilişi anlatılır.
Yusuf’un felaketi anne ve ba­
basının dağ eşkıyalarınca öldürü­
lmesiyle başlar. Ve Edremit’teki 
yasal görünümlü kent eşkıyaları 
tarafından değerlerinin yağmalan­
ması ile devam eder.
Fakir, aç, çıplak köy insanının 
sahipsizliği ve dağ eşkıyalarının iş­
lediği cinayetler bir yana, kasaba­
larda yaşayan insanları soyan, sö­
65
B ü tü n  D ü n y a  • O ca k  2 0 0 3
müren ve baskılarla sindirmeye 
çalışan Fabrikatör Hilmi Bey ve ta­
ifesi gibi kent eşkıyalarının ‘cü­
rümleri’, cinayetleri meşru zemin­
lerde bile iltifat görmektedir.”
(...) Romanda Kübra ve anne­
si ile temsil edilen ve ‘dillerini’ 
Yusuf’tan başka kimselerin pek 
anlamadığı ya da anlamak iste­
mediği zeytin işçileri, hiçbir sos­
yal güvenceye sahip değillerdir. 
Bu insanların iş güçleri yanında 
bedenleri ve insanlık onurları da 
fırsatçı ‘kasaba mütegallibesi’ ta­
rafından sömürülmekte ve ayak­
lar altına alınmaktadır...
(...) Hilmi Bey taifesinin kendi­
lerine benzeyen bir partileri vardır’. 
Yani güçlü ve zengin oldukları için, 
politize olmuş devlet otoritesini çı­
karları için kullanabilmektedirler. 
Gerçekten devletin idari mekaniz­
masını bu denli istismar eden bu 
'miitegallibe’ zümreye kimseler bir 
şey yapamaz. Selahattin Bey’in ölü­
münden sonra yerine gelen kayma­
kam İzzet Bey de; onlara diş geçire- 
meyeceğini anlayınca, ilk günlerde­
ki ciddiyetini terk ederek onların ya­
nında yer alır ve adeta Hilmi Bey’le- 
rin bir kuklası durumuna düşer.” 
Söz konusu inceleme “Kuyu- 
caklı Yusuf” romanındaki bir baş­
ka izlek olan l'yozlaşma”yı da şöy­
le açıklamaktadır:
“Yozlaşma, daha çok cemiyetin 
üst tabakalarını oluşturan zengin
ya da okumuş ‘münevver’ kesim­
lerde görülen bir tür sapmadır.
Kuyucaklı YusuPta zengin Hil­
mi Bey, oğlu Şakir, Hacı Ethem, 
Kaymakam İzzet Bey, rüşvet karşı­
lığı Şakir’in cinayeti işlediği silahı 
değiştirerek yerine başkasını ko­
yan Cemal Çavuş insani değerler 
ve ahlaki bakımdan yozlaşmış, te­
reddi etmiş insanlardır.
B unlar sahip oldukları ‘pa­ra’, nüfuz’ ve ‘yetki’ gibi bütün güçleri güçsüz ve zavallı insanların mutsuz­
luğuna sebep olacak tarzda kulla­
narak sosyal bünyenin yaralanma­
sına sebep olurlar.”
Sabahattin Ali yapıtını üç ciltten 
oluşan bir dizi olarak tasarlamıştı. 
Yakın arkadaşları Cevdet Kudret ile 
Pertev Naili Boratav’ın açıklamala­
rına göre “Çineli Kübra” adını taşı­
yan ikinci ciltte Yusuf'un eşkıyalık 
serüveni anlatılacaktı. Bu ciltte 
haksızlığa başkaldıran, ezilenlerin 
yanında yer alan bir kahraman-eş- 
kıya tipi canlandırılacaktı.
Üçüncü ciltte dağdan inen Yu­
suf’un yörükler arasına katılması 
işlenecek ya da roman kişilerinin 
Ankara’ya göçmesiyle Cumhuriyet 
döneminde başkentin toplumsal 
yaşamı ele alınacaktı.
Yazarın kendi trajik yaşamı bu 
çalışma tasarısının gerçekleşmesi­
ni engellemiştir.»
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Gerçekçi edebiyatın bir temel taşı:Kuyucaklı Yusuf

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository