Taha Toros Arşivi, Dosya No: 152-Vasfi Rıza Zobu. Not: Derginin ''Türk Tiyatrosu'' köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Zobu, Vasfi Rıza

Istanbul Sehir University Repository

Sürekli Yazı: 3 ORT A  OY UNU
Orta Oyunu tâbirine ilk defa Sultan 
II. Mahmut'un saltanat devrinde 
rastlanmaktadır. 1833 yılında evle­
nen Saliha Sultan'ın düğününü tas­
vir eden Esat Efendi'nin manzum 
Surnâmesinde yeralır bu tâbir ilk 
defa. Ondan evvel de belki kullanı­
lırdı amma ben bugüne kadar bir 
yerde yazılı olarak görmediğim gi­
bi duymadım da.
Zamanımız muharrirlerinden bâzıla- 
rı Ortaoyunu’nun yeni olduğunu, 
hattâ Sultan Aziz zamanında icâd 
edildiğini, hiçbir vesika gösterme­
den tahminî olarak ileri sürerler. 
Bunlara karşılık Köprülü Fuat Bey, 
1925 yılında yayınlanan «Türkiyat» 
mecmuasının birinci cildinin 38'nci 
sayfasında Hâfız Hızır ilyas efen­
dinin hâtıralarına ve Evliya Çele- 
bi'nin tasvirlerine dayanarak bu tah­
minleri reddeder ve oyunun çok es­
ki zamanlardan geldiğini ispata ça­
lışır.
Bu oyunun, 19'ncu yüzyıla gelin­
ceye kadar ismi «Koloyunu» idi. 
Kullanılagelmiş tâbirlerden misâl 
gösterirsek, «kol» kelimesi takım
ve heyet mânâlarına gelir. «Zâbıta 
kol geziyor», «Azrail kol geziyor», 
«Karakolu», «Kol hâlinde yürümek» 
gibi. Bu «Koloyunu» tâbirini de za­
manımız muharrirleri bu mânâya 
alırlar. Amma benim zihnimi bir 
başka şey de tırmalar. Şöyle ki: 
Eski harflerle «kol» ve «kul» ayni 
harflerle ve ayni imlâ ile yazılırdı. 
Eski kayıtlarda gördüğümüz bu ke­
limeyi «kol» diye doğru mu oku­
muşuz acaba? Bizim zamanımızda, 
bizden birkaç nesil sonralara kadar 
bildiğimiz bu tür temâşa için «Kol
oyunu» tâbiri kullanılmazdı. Biraz 
evvel dediğim gibi, 19'ncu yüzyılın 
başlarında bu isim değişmiş, yerini 
«Orta oyunu»na bırakmıştı.
«Kol» diye doğru okumuş isek, 
kumpanya-takım mânâsına geliyor 
diyeceğiz. Bugün de sahibinin isim­
lerini taşıyan tiyatrolar gibi; meselâ 
«Muammer Karaca Tiyatrosu», «Ga­
zanfer Özcan-Gönül Ülkü Tiyatro­
su», «Dormen Tiyatrosu», «Sururi- 
Cezzar Tiyatrosu» gibi. Bunlar gibi 
o zamanlar da «Ahmet kolu», «Ha­
şan kolu» diye «Kol oyunu» deyi­
mine dönmüş olabilir. Fakat çok es­
ki zamanlardan beri gelen bir de 
«kul» tâbiri vardır. Ali kulu, Ahmet 
kulu gibi. Bilhassa Alevî-Şii mez­
hepler topluluğuna rapt-ükayd 
edenler arasında çok kullanılırdı bu 
kelime. Tiyatronun doğuşunu araş­
tırmak için derinliklere doğru inil­
dikçe, Yunanda olduğu gibi. Uzak 
Asya'nın içlerinde tiyatronun doğu­
şunu dinî âyinlerin merasimlerinde, 
ilâhlara tapınma âyinlerinde gör­
mek mecburiyetindeyiz. Meselâ 
pek eski olan Karagöz oyunu mis­
tik havasını ve manasını tamamen 
kaybetmeden zamanımıza kadar 
gelmiştir. Nasıl M.Ö. 600 yılların­
da Yunanistan'da Dionizos âyin­
leri artık tiyatro tarzına girmişse, 
Türkün de «Allaha tapınma» âyin, 
raks ve muhavereli mevzuları tiyat­
ro yoluna girmiştir tahmininde bu­
lunabiliriz.
Ahilerin, Bektaşilerin hattâ işittiği­
me göre Masonların kabul mera­
simleri de mizansenli, kostümlü, 
aksesuarlı ve muhavereli merasim­
lerdir. Hiç şüphe yok ki bu toplu­
luklar bu merasimleri kendi teşek­
külleri ile icât etmemişler, kendile­
rinden evvel gelenlerden örnek al­
mışlardır. Bu gelenek merasimler 
havasını, muhitini bulduğu yerdeSefer Mehmet efendi ve Kavuklu Ali bey (üstte) ve Orta oyunu
30
mânâyı tebdil ede ede tiyatroyu 
doğurma yoluna girmiştir.
Yeniçeri teşkilâtı Hacı Bektaş-ı Ve- 
li'ye bağlı, onun âdet ve merasimini 
kabul etmiş bir topluluk idi. (Yeni­
çeri Ocağı kurulduğu zaman Hacı 
Bektaş çoktan vefat etmiş, takri­
ben 90 yıl evvel sağlığında da ta­
rikatı kurmamıştı. Kendisinden son­
ra gelen müritleri Hacı Bektaş-ı 
Velî nin telkinlerine dayanarak ma­
lûmumuz olan tarikatı kurmuş ol­
duklarını, tetkikatta bulunan bilgin­
ler bize bildirirler. Hâl böyle iken 
Yeniçeri ocağı ne sebep ve tesirle 
bu tarikata bağlanmıştır? Malûma­
tım o kadar derinlere nüfus etmiş 
değildir, bilemem.)
Biz gelelim mevzuumuza. Profesör 
Nurettin Süheyl Bey tetkikatı ne­
ticesi olarak bu oyunun askerî teş­
kilât içinde de bulunduğunu söyle­
miştir. Yeniçeriler kendilerine «Ha­
cı Bektaş-ı Velî Kulları» derlerdi. 
Acaba teşkilâtlarına dahil bulunan 
bu oyunlarına da «Kul oyunu» der­
lerdi de sonradan kışlalardan halk 
önüne çıktıkları zaman da bu tâbiri 
kullanarak temsiller verdiler ve za­
manla kul deyimi ağızdan ağıza kol 
mu oldu?...
Elimizdeki kayıtlara göre, bu oyu­
nun isminin «Ortaoyunu»na dönü­
şünün II. Mahmut'un zamanına 
rastladığını söylemiştik. Biliyoruz 
ki. Yeniçeri ocağını söndüren ve 
onun mensup olduğu Bektaşî Der­
gâhını kapatan, Bektaşileri Babala-
tıyla yok eden veya sürgüne gön­
deren de Sultan Mahmut idi. Aca­
ba «Kul veya Kol oyunu» bu siyasî 
sebeplerle mi «Ortaoyunu»na tah­
vil edildi? Bunun aranmasını ve 
sualimizin cevabını bilginlerimize 
bırakıyorum.
İşte Sultan Aziz bu «Orta Oyunu»- 
nu, batı örneği dediğimiz «tiyatro»- 
ya tercih eder ve daha ziyade bun­
dan zevk duyar. Hattâ kendisinin 
de bâzı nâzırlar ■ üstüne hicviyeler 
yazıp oynattığını Ebuzziya Tevfik 
Bey'in hâtıratında okuyoruz. Batı 
tiyatrosunu da büsbütün bırakmış 
değildi Sultan Aziz. Müteaddit de­
falar Naum'un Beyoğlundaki tiyat­
rosuna gidip yabancı heyetlerin 
temsil ettikleri tiyatro ve operala­
rı seyrettiğini de o devrin gazete­
lerinde görmekteyiz.
Abdülaziz'in hallinden ve V. Mura­
dın tahttan indirilmesinden sonra 
Padişah olan Abdülhamid'in müzik 
ve tiyatro hususunda Avrupai bir 
zevke sahip olduğunu öğreniyoruz. 
Kendi nâzırlarının, başkâtiplerinin, 
en sonra da kızının hâtıralarında 
buna dair mebzûl kayıtlar bulun­
maktadır.
Çok iyi nota bilen ve ustaca piya­
no çalan, ufak-tefek alafranga bes­
teler yapan bir padişah imiş Abdül- 
hamid. Hallinden sonra Selâniğe 
götürüldü. Balkan Harbi sırasında 
ise İstanbul'a getirildi ve Beylerbe­
yi sarayında ikâmete bırakıldı. Bu- 
(Lütfen sayfayı çeviriniz)
Dümbüllü İsmail bir Orta oyununda
(baştarafı 31. sayfada)
tada kendisine hususî doktor ola­
rak Kolağası Atıf Hüseyin Bey tâ­
yin edildi. Padişah ile sık sık görü­
şen doktor, Abdülhamid'in anlat­
tıklarını günü gününe defterine 
kaydetmiştir. Bir yerindeki kayıtta 
Sultan Hamid'in şu sözüne rastlı­
yoruz: «Doğrusunu isterseniz ben 
Türküm amma alaturkadan ziyâde 
alafranga havalardan ve operalar­
dan hoşlanırım.»
Vehim içinde bulunan Padişah, Dol- 
mabahçe Sarayında bile oturmanın 
şahsı için tehlikeli olabileceğini dü­
şünerek etrafını kalın duvarlarla çe­
virttiği Yıldız Köşküne taşınmış ve 
bir müddet sonra şehrin büyük ca­
milerinde dahi cuma selâmlığına 
çıkmaz olmuştu. Bu yüzden Y 11- 
dız’da inşa ettirdiği camide ibadeti 
yerine getirmeyi daha emniyetli 
bulmuştu. Sultan Hamid, tiyatroyu, 
operayı ve batı müziğini çok sev­
diği hâlde. Beyoğlu tiyatrolarına, bu 
vehmi yüzünden gidemiyordu. Çâ­
re olarak, oturduğu binanın tam bi­
tişiğinde, bahçeye dahi çıkmadan, 
bir koridordan geçilmek suretiyle 
gidilebilecek bir tiyatro binasını, 
1889'da, yâni tahta çıkışından 13 
yıl sonra yaptırdı.
Türkiyeye gelen bütün yabancı sa­
natçılar heyetleriyle buraya dâvet 
edilir, padişah huzurunda oynar, ça­
lar, söylerlerdi. Bu tarihlerde, dün­
yada ne kadar meşhur tiyatro, ope­
ra, operet, hokkabaz, cambaz kum­
panyası ve sanatkârları varsa, hele 
Rusyaya yaptıkları turnelerden son­
ra mutlaka İstanbul'a da gelirler ve 
Beyoğlu tiyatrolarında oynadıkları 
gibi, Yıldız Sarayı Tiyatrosunda da 
padişah huzurunda temsil verirlerdi. 
Avrupai Türk Tiyatrosunun saray­
dan başladığını anlatmıştım. Bu sa­
nat hareketi Abdülaziz devrinden 
itibaren dışarıya da aksetmeye baş­
lamıştı. Müsaadenizle, uzun uzadı­
ya geliştiği yolları değil de, asıl 
mebdei olan Gedikpaşa Tiyatrosu­
ndan devam edelim.
Sultan II. Mahmut, 1837'de o za­
manlar bizim olan Balkanlar ve Ef­
lâk Beyliğine seyahate çıkmıştı. 
Eflâk'te, yâni Romanya'da, Soulier 
isminde bir cambazın hünerlerini 
padişaha seyrettirmişlerdi. Fransız 
olan sanatkâr, padişah tarafından 
İstanbul'a dâvet edilmiş, uzunca 
bir müddet burada kalıp marifetleri- „ 
ni ahaliye de gösterebilmesi için 
kendisi ile heyet azaları maaşa bağ­
lanmıştı.
İstanbul'da uzun bir müddet kalan 
Soulier, önce Haydarpaşa çayırın­
da kurulan büyük çadırlar altında 
seyredilmiş, sonra Beyoğlunda yap­
tırdığı ahşap binada halk önünde 
oynamış. Sultan Abdülmecit dev­
rinde Dolmabahçe'deki Saray Tiyat- 
rosu'nda sanatına devam etmiş, ni­
hayet Gedikpaşa semtinde yaptır­
dığı binaya yerleşmişti.
Soulier, 1864 yılında İstanbul'dan 
ayrılırken, binasını Abraham Paşa'- 
ya satmış, o da bir süre burasını 
muhtelif kimselere kiraya vermişti.
Bu arada sonraları «Güllü Agop» 
adıyla ün yapacak olan sanatkâr 
Güllü Yakup efendi de 1868 yılın­
da bu binayı on seneliğine kirala­
mıştı. İşte bugünkü tiyatromuzun 
başlangıç tarihi budur. Bugün 102 
nci senesini idrâk etmiş, 103'üncü 
yılında bulunuyoruz.
Bu arada küçük bir kayıt koyma­
dan geçemiyeceğim: Sultan Abdül- 
mecit'in para yardımı ile Naum E- 
fendi'nin Beyoğlunda yaptırdığı ti­
yatro binasında bir ortaklık, yine 
Sultan Abdülmecid'in Dolmabahçe- 
de yaptırdığı Saray Tiyatrosu ve 
Sultan Abdülhamid'in Yıldız Sara­
yında yaptırdığı tiyatro, Osmanlı 
devletinin varlığı da, kuvveti de bü­
tün salâhiyeti ile padişahların şah­
sında toplandığına göre, saraylar 
müştemilâtından olduğu ve Hazi- 
ne-i Hassa’dan masrafları görüldü­
ğü cihetle, bunlar devlet eliyle ya­
pılan ilk tiyatro ve binalarımızdır 
diyebiliriz. Naum Efendi'nin binası 
için de «özel bir tiyatro teşkiline 
ilk devlet^ardımı» dememiz gere­
kecektir.
Gelecek yazı:
GEDİKPAŞA TİYATROSU
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
6 3 9 0 i  o  *


Orta Oyunu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository