Taha Toros Arşivi, Dosya No: 172-Niyazi-Mediha Berkesİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Anday, Melih Cevdet

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET/2
Önemli B ir
Toplumbilimcimizi Yitirdik
MELİH CEVDET AND AY
Eski yıllar A nkara’sından tanıdığım, düşün ada­
mı niteliği ile unutamadığım, yapıtlarından her za­
man yararlandığım bilginimiz toplumbilimci Niya­
zi Berkes’i geçen hafta yitirdik. Yalnız toplumbilim­
ciler için değil, her aydın için ölümsüz bir kaynak ola­
rak kalacaktır onun yapıtları, sanırım. Ben bu haf­
ta buradaki yerimi, anısına bir saygı sunusu olarak, 
onun “ Türkiye’de Çağdaşlaşma”  adlı büyük yapı­
tından bir bölüme bırakıyorum:
. ‘‘Görüyoruz ki, çağdaşlaşma sorunu çerçevesi için­
de layiklik sorunu Hıristiyanlıkta olduğu gibi sade­
ce bir devlet ve kilise otoriteleri ayırımı ya da bu alan­
lar arasında bir uzlaşma sorunu olmaktan daha ge­
niş bir sorundur. İslamlıkta tek yada birçok kilise oto­
riteleri olmayışına karşılık onda dinsel nitelik verilen 
birçok kuralların dünyasal düzenin siyasa, hukuk, 
eğitim, halk gelenekleri içine karışmış bir durumda 
olması gibi farklı iki durum vardır. Hıristiyanlıkta 
hangilerinin ruhani otoriteyle, hangilerinin dünya- 
sâl otoritelerle ilişkili oldukları bellidir. İslamlıkta 
böyle değildir. Birçok Müslüman, bazı eylemlerinin 
hangi alanın eylemi olduğunu bilmez.
(Dincilerde) Soyut bir layik görüşü besleyenlerde 
görülen bir yanlış anlayış, bir de geleneksel ölçülere 
din niteliği vererek ve onların dünya işleriyle ilişki­
lerini gizleyerek toplumun siyasal, hukuksal ve eğitsel 
kurallarının dışından, onlardan özgür, otonom bir 
özel varlıkları olduğu görüşü ancak İslâmlığa özgü 
olan bu yanı kavrayamamaktadır. Bu yüzden cum­
huriyetin “ layik ”  ilkesine karşı olan eleştiri ya da ey­
lemler, bu iki görüşten birine dayanır. Burada bu iki 
görüşü açarak onun karşısında asıl sorunun teokra­
tik devlet ile demokratik devlet arası seçme yapma so­
runu olduğunu göreceğiz.
Sözünü ettiğimizgörüşün birincisine göre anaya­
saya giren layiklik ilkesinin kendisi layikliğe karşıdır. 
İkinci görüşe göre de öyledir, fakat başka gerekçeler­
le. Bunların her ikisine göre layiklik, devlet ile dinin 
ayrılması ise o halde din nasıl devlete karışmayacak­
sa, devletin de dine karışmaması gerekir. İkinci gö­
rüşe göre, yukarda anlattığımız siyasal, hukuksal, 
eğitsel sınırlandırmalar din özgürlüğünü sağlamayı 
değil, dini kaldırmayı güder. Hem İslâmlığın yaşama­
sı, hem layiklik ilkesi dinin bunlardan özgür, otonom 
(kendine buyruk) olmasını gerektirir. Bundan ötürü, 
bu görüşte olanlar (ki bunların İslam dininin tarihsel 
çerçevesi içinde istedikleri şey ruhani bir otonomi ol­
maktan çıkar, daima teokratik bir devlet kurma eği­
limini gösterir) ta başta cumhuriyet rejiminin din- 
devlet tutumunu kızıllık, komünistlik ya da dinsizlik 
gibi şeylerle bir tutmuşlardır.
Bu iki görüşün iki dayanağı birbirini tamamlar gi­
bidir. Birinci eleştirinin dayandığı varsayım şudur: 
“ Gerçek layiklik, devletin din işlerine karışmaması 
demektir.”  İkinci görüşün dayanağı ise şudur: “ La­
yiklik İslamlığı yıkma tutum udur. ”  Birinciyi savu­
nan (Kenan ö n er, Ali Fuat Başgil gibi) hukukçular­
la, İkinciyi savunan şeriatçılara göre layik devletin, 
dini kendi özerkliğine b’rakan devlet olması gerekir. 
Böyleceeski liberal Batıcı görüşle “ İslami devlet” gö­
rüşü aynı sonuçta birleşiyor. Her ikisinegöredecum­
huriyetin layiklik tutumundaki dünyagücünü kısıt­
layan kurallar layikliğe aykırıdır.
Dıştan tutarlı gözüken bu iki görüşün altında bir 
yanılmayla bir yanıltma yatar. Biri, birbirinden ay­
rılması söz konusu olan devletle dinin tarihsel özel­
liklerini görmemekte, öteki din dışı siyasal amaçlarla 
bunu örtülü tutmaktır. Burada ayrılmaları söz konu­
su olan devletle din, Batı modelindeki ayrı tutulan cis- 
mani ve ruhani otoriteler niteliğinde değildir. Batı la-
!«■ ilLAYLAR VE GÖRÜŞLER
yiklik modelinden farklı olan yan, çağdaşlaşma dev- 
riminin değil, bitişik ikizler halindeki din-devlet bi­
leşimini ayırma işinin farklı bir ayırma eylemi olma­
sından ileri geli r . Bu ayırma olmadan ne çağdaş devlet 
kurulabilir, ne de siyasal olmayan bir din olabilir. O 
ancak bir teokrasi olabilir. Bunun ne İslâm nede Os­
manlI geleneğinde bulunmadığını görmüş bulunuyo­
ruz. Görülüyor ki, teokratik devlet görüşü, çağdaş­
laşma sürecine karşı sonradan çıkmış yeni bir ideo­
lojidir. Öteki İslâm ülkelerinde de böyle bir eğilim 
doğmuştur ki hepsinin kaynağı iki kez tanıştığımız 
Cemalettin-i Efgani’nin çağdaş dünyaya karşı din 
birliğine dayanan siyasal birlik görüşüne dayanır.
Birinci eleştirinin yanıldığı nokta, soyut bir layiklik 
kavramına dayanarak Fransız laicisme'ini, onun mo­
deli sanmasıdır. Hıristiyanlık dalları içinde devlet 
güçleriyle en çok çatışma durum una düşen Katolik 
Kilisesi olmuştur. Vatikan’ın dünyasal gücü çok aşın­
mış olmakla birlikte, bir cumhuriyet devleti olan İtal­
ya’da geleneksel concordat uzlaşmasına karşın kili­
senin devletin hukuk (özellikle aile hukuku) ve eğitim 
alanlarına karışmaeğilimi bugün bile görülür. Fran­
sa’da Büyük Devrim’den beri layiklik ilkesi süreli ola­
rak siyasal çatışma, çok zaman seçim konusu olur. 
Amerika Birleşik Devletler Anayasası devlet dini ka­
bul etmediği halde oradaki Katolik Kilisesi’nin top­
lum yaşamındaki yerinin sınırlarını belirleme soru­
nunun, bu devletin yüksek mahkemesine kadar git­
tiği olur. Her devlet bulunan yerde bunların İslamlık­
tan ayrı olan tarihsel koşulları vardır. Soyut bir layik­
lik ilkesi yoktur; ancak insanların dünya yaşamlarıyla 
din inançlarının etki derecesi arasındaki ilişkilerin ya­
rattığı sorunların çeşitlilikleri vardır.
Ruhani bir kilise otoritesi İslamlığa tüm yabancı bir 
kavramdır. Bir Müslüman, ‘‘kilise” dendiği zaman 
onu cami gibi bir ibadet yeri sanır. İslamlıkta ruha­
ni bir din birliği otoritesinin gelişmemiş olması İslam 
hukukunda yasal, siyasal din kurallarının bulunma­
yışında da kendini gösterir. Osmanlı sisteminde H a­
lifelik, XVIII. yüzyıl sonlarına kadar siyasal gücün, 
sultanlığın (gazilik, fatihlik, müminler emirliği gibi) 
honori fik(ünleyici)bir unvandır. Kaynar caAndlaş- 
masıyle Rus devletine Osmanlı Ortodoks Hıristiyan­
-T
larının koruyuculuk hakkı tanınmasına karşılık ola­
rak, Osmanlı hükümdarına Halifeolarak Kırım Müs­
lümanları üzerine ruhani bir yetki tanınm ıştı. Daha 
sonra, Fransa ve İngiltere de egemenlikler altına al­
dıkları Müslümanlar üzerine Halifenin ruhani yetki­
lerini tanımışlardır. Fakat bu yetki bile Hıristiyanlık­
ta olduğu gibi bir ruhani yetki olmaktan çok şeriat so­
runlarına münhasır ve daha çok fiktif kalan bir yet­
ki olmuştur. Ancak XIX. yüzyılın ikinci yarısında ru­
hani değil, siyasal nedenlerle Osmanlı Halifeliği’nde 
dünya Müslümanlarının ruhani başkanı olmak gibi 
hayali bir nitelik görülmüştür. Ittihad-ı İslam ideo­
lojisinin temelinde bu inancın bulunduğunu biliyo­
ruz. Büyük siyasal olaylar karşısında bu yetkiye da­
yanılarak girişilen eylemler hep boşuna olmuştur.
Ruhani Hilafet ideolojisi, toplum yaşamının bazı 
yanlarında değişmeler oluşuna karşılık öteki bazı 
yanlarda değişmeler olmayışının bir ürünüdür. De­
ğişen ile değişmeyen ikiliği derinleştikçe birincinin 
dünya işleri, İkincinin din işleri olarak ayrılışının Tan­
zimat’taki belirişlerini gördük. Kanun-u Esasi’in ya­
pılışı ile İslam devleti görüşünün ilk kez olarak yasal 
bir temel de kazandığını gördük. Cumhuriyet döne­
mine kadar da bu sürmüştür. Ulusal Bağımsızlık Sa­
vaşı zamanında bile “ devlet saltanatla, saltanat hi­
lafetle, hilafet saltanatla durabilir”  görüşü yalnız 
Mehmet Akif’in Kurtuluş Savaşı’nın gerçekleştire­
ceğini sandığı bir İslam devleti idealinin değil, aynı za­
manda örneğin Hindistan’da geleceğin Pakistan’ının 
ilk ideologu olan şair Muhammed İkbal’in İslam dev­
leti görüşünün detemelidir. (İkbal, A tatürk’ü Hali­
fe Ömer’e benzetir). İslam devleti idealine karşı ba­
ğımsızlık savaşı geçiren Müslüman ulusların geliştir­
diği devletler bir din devleti değil, bir ulus devleti ola­
bilme çabası içine düşmüşlerdir. Bir ulus birliği olma­
yanlarda ise ne gerçek anlamında bir ulus devleti, ne 
de bir din devleti kurulabilmiştir. Bunun en aşırı ör­
neği Pakistan’dır. Bir ulus birliği olmadığından layik 
bir devlet kurulmadığı gibi bir İslam devleti de gerçek­
leştirilememiştir.”
Yukarıya bir parçasını aldığım bu değerli yapıt ön­
ce İngilizce olarak yazılmış, Türkçesi ise ilk kez 
1973’te Bilgi Yayınevi’nce basılmıştır.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 1 1 8 4 4 0 0 6 *


Önemli bir toplumbilimcimizi yitirdik

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/154467/3/001511844006.pdf

Önemli bir toplumbilimcimizi yitirdik

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository