Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Prens Sabahattinİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Şehsuvaroğlu, Bedii [Nuri]

Istanbul Sehir University Repository

H Y y .r-0
Büyük T ürk sosyologu 
Sabahaddin bey
Sabahaddin beyin bütün ömrü hürriyet mücadelesi, vatana 
faydalı olmağa çalışinakla geçti
S0/Haziran/I950 günü ilk 
Türk sosyologu Prens Sabahad- 
din beyin ölümünün İkinci yıl­
dönümü İdi. Fakat bütün bir 
ömrünü, servet ve saadetini va­
tan uğruna harcayan bu büyük 
İnsanın hâtırasını taziz İçin 
Muallimler Birliğinin yaptığı 
toplantı olmasaydı koca bir 
memlekette hiç bir aksiseda 
duyulmıyacaktı. Halbuki o ha­
kiki bir elmas gibi, bu memle­
kete, bin bir cephesile ışık saç­
mıştı. Sosyolog Sabahaddin bey. 
inkılâpçı Sabahaddin bey, si­
yaset adamı ve nihayet terbi­
yeci...
Bu sebeble nankör politika 
hayatına mukabil ilim zihniye­
tinin kadir bilirliğini gösteren 
Muallimler Birliğine ne kadar 
teşekkür etsek azdır.
A
Her münevver Türk için ka­
çırılması cidden bir ziyan ola­
cak bu toplantıda aldığım kısa
notlarla, prensin seneler önce 
okuduğum eserlerinden çıkar­
dığım hülâsaları karıştırıp şöy- 
lece bir sıralarsam umarım ki 
Sabahaddin beyin şahsiyeti, dü­
şünce ve mücadeleleri hakkın­
da okurlarıma topluca bir fikir 
verebilirim.
Sabahaddin bey Abdülmecidin 
kızı, İkinci Abdülhamidin kar­
deşi Seniha sultan ile birinci 
Meşrutiyetin meşhur simaların­
dan Halil Paşazade Mahmut 
Celâleddin paşanın oğludur. 
1879 da İstanbulda doğmuştur. 
Yani daha dünyaya gözlerini 
açtığı anda her faninin arzula­
dığı şeylere malikti. Servet, asa­
let ve mevki... Bunun haricinde 
de onun müsbet ilimlere ve 
okumağa karşı büyük bir alâ­
kası vardı. Fakat ona bütünün 
Ölmezliğini veren servet, mevki 
gibi içtimai yaldızlardan fazla 
memleketi ve insanlık uğruna 
harcadığı ömrü ve ideali uğruna 
katlandığı sıkıntılardır.
Babasının Abdülhamid ida­
resine karşı artan teııkidleri ve 
kendisinin taşıdığı müsbet ilim 
zihniyeti dolayısile 1899 yılında 
baba oğul Avrupaya kaçmak 
lüzumunu duydular. Evvelâ Pa- 
rise gittiler. Sonra Cenevre ve 
saireyi dolaştılar. Bir ara Mısıra 
geçtiler. Böylece Dcmoclès’In 
dediği gibi: Bir müstebidin ida­
resinde zengin ve müreffeh ya­
şamaktansa demokratik bir 
memleketteki fakir ve hür ha­
yatı tercih ettiler.
Genç mütefekkir Pnriste ev­
velâ Teşrih okudu. Fakat ayni 
zamanda memleketin yaraları­
na çare bulmak ümidiyle bütün 
sosyoloji ekollerini de tetkik 
ediyordu. İşte bu esnadadır ki 
eline Edmond de Moliin’in 
(İngiltarenin yükselme sebep­
leri) adlı kitabı geçti ve böylece 
Science Sociale bugünkü tâbir­
le Tecrübî Sosyoloji (Sociologie 
experimentale) mektebi ile kar­
şılaştı. Artık aradığına kavuş­
muştu. Evet memleketin kurtu­
luşu burada idi. Bu tetkikler 
neticesi Sabahaddin beyin var­
dığı kanaati şöylece hülâsa ede­
biliriz: Bu 80 senelik (halen 110 
sene) mazisi olan ekolün tetkik 
ve tecrübeleriyle cemiyetler sı­
nıflandırılmışlardır. Biz de bu 
gibi tetkik ve monografileri 
memleketimizde yapıp tamam­
layıncaya kadar onların bu 
tecrübelerinden faydalanabili­
riz. Yani memleketimizin bün­
yesinin bu sınıflandırılmış ce­
miyetlerden hangisine uyduğu­
nu araştırır ve ona göre de 
ihtiyaçlarını genel olarak tesbit 
edebiliriz.
*
Sabahaddin beyin Avrupa ha­
yatı ilk zamanlarda hep Jön 
Türklerle birlikte geçmiştir. Fa­
kat ailesine mensup bir şahsın 
kendi saltanatı aleyhine çalışan 
bu gençlerle birleşmesi Abdül­
hamidin hoşuna gitmedi, ve ba­
ba oğlun İstanbula avdetlerini 
temin için bir çok teşebbüsler 
yaptı ise de hiç birinde muvaf­
fak olamadı. Sabahaddin beyin 
bu Jön Türk devri tefekkür ha­
yatının ilk zamanlarına tekabül 
eder. O bu devirde ıslahatçı 
(Reformiste) dir. İnkılpçı ve 
terbiyeci rolü ise bilâhare kuv­
vet bulur. Evet fikrî tekâmül 
âleminde onu evvelâ bir Jön 
Türk ve sonra da bir ikinci 
Meşrutiyet mütefekkiri olarak 
vastflandırabiliriz. Zira bir Jön
Yazan: Dr. Bedii Şehsuvaroğlıı
Türk olarak Abdülhamid istib­
dadını yıkmağa çalışan Saba- 
haddln bey o devrin bütün mü­
tefekkirleri gibi yıktığının yeri­
ne ne koyacağmı araştıran bir 
ıslahatçı idi. Ve bütün o 
münevverler gibi doğduğu top­
rağın mukadderatmı ruhunda 
yaşıyor ve düşünüyordu: Bu
çöküntü nasıl durdurulur ve bu 
devlet nasıl kurtulur? İşte 
onun (Türkiye nasıl kurtarıla- 
bilir?) adlı eseri (*) bu düşün­
cenin mahsulüdür.
Her türlü masrafları cebin­
den vermek suretiyle 1902 Şu­
batında Pariste ilk Jön Türk 
kongresini toplıyan Sabahaddin 
bey umduğu neticeyi alamayın­
ca bu İşlerin nazariyat, ile yü­
rümeyeceğini anlamıştı. Bunun 
üzerine Dr. Nihat Reşat gibi bir 
kaç yakın arkadaşile birlikte 
(Teşebbüsü şahsî ve ademi mer­
keziyet cemiyeti) ni kurdu. Sa­
bahaddin beyin Pariste neşret­
tiği Terakki gazetesi bu cemi­
yetin neşir vasıtasıdır.
Prens Sabahaddine karşı yö­
nelen ilk muhalefet daha bu 
sıralarda başlamış ve Ahmet 
Rıza bey etrafında gruplaşmış­
tır. Bu hizbin neşir vasıtası da 
Meşveret gazetesidir. Bilâhare 
memlekete de kök salan bu mu­
halefet bilhassa İttihat ve Te­
rakki cemiyetinden gelmiştir. 
Filhakika İttihatçılar Saba­
haddin beyi imparatorluğu par­
çalamakla ve hattâ bir Erme­
nistan kurulmasına taraftarlık­
la itham ediyorlardı. Bütün bu 
ithamlar menşeini Sabahaddin 
beyin ademi merkeziyet fikrin­
den alıyordu. Halbuki onun tav­
siye ettiği ademi merkeziyet si­
yasî olmaktan fazla idari bir 
ademi merkeziyetti ve Erme­
nistan kurulması gibi gülünç fi­
kirler asla varit değiltfi.
İttihatçılarla Sabahaddin bey 
arasındaki fikir ayrıl iğini bil­
hassa şu noktada toplıyabiliriz.
İttihatçılar memlekette meş­
rutiyetin kurulmasile her şeyin 
düzeleceğine inanıyorlardı. Sa­
bahaddin bey İse bunun İçtimaî 
iktisadi ve terbiyevı usullerle 
takviyesi lüzumuna inanıyor ve 
teşebbüsü şahsiye büyük bir 
ehemmiyet veriyordu. Hülâsa 
memur ekilip, istikraz biçilen 
bir memlekette o böylec yeni 
bir hava yaratmak istiyordu.
1908 de İkinci Meşrutiyetin 
ilânını mütaakıb Sabahaddin 
bey babasının nâşını da alarak 
9 senelik bir hasretten sonra 
Senegal vapuruyla memlekete 
döndü. Mahmut Celâleddin pa­
şanın cenazesi ve prens dolayı- 
sile o gün İstanbulda yapılan 
tezahürat İttihatçıların hiç te 
hoşuna gitmedi ve İttihatçı ga­
zeteler Sabahaddin bey aleyhine 
neşriyata başladılar. Hattâ 
31 Mart vak’asmda herkes can 
korkusuyla bir tarafa saklandığı 
günlerde onun cesaretle ortaya 
atılıp OsmanlI gazetesiyle as­
kerlere ve din adamlarına be­
yannameler neşretmesine rağ­
men isyanın bastırılmasını mü- 
taakıb tevkif edilerek 2-3 gün 
hapsedildi. Her ne kadar bilâ­
hare hükümet kendisinden özür 
dileyerek serbest bıraktı ise de 
birbirini takib eden bu can sı­
kıcı hâdiselerden hattâ suikast- 
leıden bezen Sabahaddin bey 
tekrardan Avrupaya geçti. 
Zira ona göre tek bir şahsın 
zülüm ve istibdadı kadar bir 
zümrenin veya parlâmentonun 
istibdadı da kötü idi.
İttihatçıların mütecaviz bir 
siyaset güttüğüne ve bunun 
neticesi olarak memleketin yı­
kılacağına inanan Sabahaddin 
bey yeniden başlıyaıı bu gurbet 
hayatında Balkan harbinden 
önce olduğu gibi birinci umumi 
harbden önce hattâ mütarekede 
de İngiliz ve Fransızlarla şahsi 
görüşmeler yaptı. Dayısı Sultan 
Reşada ve İttihat ve Terakki 
erkânına mektuplar yazdı, bi­
taraf kalmaları yolunda tavsi­
yelerde bulundu. Evet o vatanı­
nı sevdiği kadar bütün insanlığı 
da severdi. Ve onun içindir ki 
bütün hayatında beşeriyete sulh 
ve sükûn teminine çalışmıştır.
Onun bir ecnebiye Şark me­
selesini izah eden şu görüşü ne 
kadar da beliğdir:
Biz ecnebiler Osmanlılan 
memleketlerinin efendisi değil 
kiracısı telâkki ediyorsunuz... 
Fakat kiracı çıkınca yerini kitn 
alacak. İşte Şark meselesi...
A
Sabahaddin bey bütün öm­
rünce partiler dışında kalmakla 
beraber onun teşebbüsü şahsî 
ve ademi merkeziyet fikirleri, 
bilhassa mütarekeden sonra bir 
çok partilerin programlamada 
yer almıştır. Hattâ memlekette 
kurulan ilk muhalif parti olan 
Hürriyet ve İtilâf fırkası da 
programında bu fikirlere yer 
vermiştir.
Mütarekeyi mütaakıb 1919 da 
yeniden vatana dönen Saba­
haddin bey memleketin kurtu­
luşu uğrundaki çalışmalarına 
gene devam ediyor. Bir yandan 
işgal makamlarına çatarken di­
ğer taraftan da Anadoluya telg­
raf çekiyor ve her şeye rağmen 
muvaffak olacaklarını müjdeli­
yordu.
Fakat ne yazık ki kara talihi 
onu bir kere vatan hasretine 
mahkûm etmişti. İşte bunun 
içindir ki bu sefer de hanedan 
mensubini olmak dolayısile 1924 
de gene memleketten çıkarıldı 
ve İsviçreye yerleşti. Zamanla 
vatan hasreti içine öylesine yer 
etmişti ki 1946 da bir arkada­
şına gönderdiği mektupta: «Ben 
artık sizin vatandaşınız değilim, 
amma oraları benim doğduğum 
yerler» diye yazıyordu. Her tür­
lü hüsran, musibet ve felâketler 
karşısında yılmayan bu kahra­
man yürekli fikir adamı niha­
yet 30 Haziran 1948 de ikinci 
vatanı olan İsviçrenin Kolombi­
ya köyünde gözlerini hayata 
kapadı ve ölüm onun pek par­
lak başlayan ömrünün sonsuz 
bir fakirlik ve acılar içinde ge­
çen bu yaprağını da çevirmiş 
oldu. Fakat o ölürken de:
— Ben artık bu hasrete da-ı 
yanamıyacağım. Memlekete dö-j 
nelim, diyor ve titrek elleriyle 
baş ucundaki dolaptan çıkar­
dığı Ay-Yıldızlı bayrağı öpüyor­
du. İşte daha İkinci ölüm yıl­
dönümünde unuttuğumuz insan 
bu büyük Türktür.
(1) Evvelce eski Türkçe ola­
rak basılmış olan bu eser bu 
defa Muallimler Birliği tarafın­
dan yeni Türkçe olarak bastırıl­
mış ve gençlerin istifadesine 
arzedilmiştir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Büyük Türk sosyoloğu Sabahaddin Bey:Sabahaddin beyin bütün ömrü hürriyet mücadelesi, vatana faydalı olmağa çalışmakla geçti

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository