Taha Toros Arşivi, Dosya No: 2/A-Albert Gabrielİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tanrıöver, Hamdullah Suphi

Istanbul Sehir University Repository

t t :  o £ 1 ^ 0
HAZİRAN 1955 3
Profesör Albert Gabriel'e ait bazı hâtıralar
İstanbul —  Beyazıt meydanı
İstanbul —  Place de Beyazıt
Albert Gabriel’i, uzun bir dostluk hatıra- 
lariyle, en yakından tanıyanlar arasında ben de 
varım. Daima severek, içimde adeta gevişini ge­
tirdiğim bazı sözlerini size anlatmak istiyorum.
Ben onu kaç defa, Fransız Büyük Elçiüğinin 
Arkeoloji Enstitüsünde ziyaret ettim. Kaç defa 
İstanbul’un, Ankara’nın muhtelif köşelerinde 
karşı karşıya oturduk, aym şeyleri sevmenin, 
aym şeylere inanmanın verdiği kolaylıkla ve 
hazla, onun bütün bir ömür merak ettiği, tetkik 
ettiği mevzular etrafında düşüncelerimizi birbi­
rimize söyledik. Ve ben onun geniş bilgisinden, 
ilim namusunu teşhis eden, sadık mütalâaların­
dan istifade ettim. Mazinin bütün bir garp dün­
yasına, asırlarca Türk aleyhine telkin ettiği kin­
den kendini kurtarmış, nâdir adamlara mahsus 
bir ruh serbestisiyle gördüğü, bulduğu ve inan­
dığı şeyleri diğer dostlanma bana ve bütün dün­
yaya anlattı.
O, dostluğuna kanaat getirmiş kimselerin 
karşısında, mahzun, müşteki ve âsi olarak ko­
nuştu. Muayyen dertleri var, senelerdir anlatır, 
umduğu neticeyi alamaz. Çok inanan adamları 
diğerlerinden ayıran sesiyle anlatıyor:
Süleymaniye’yi Haliç’in şimal sahillerinden, 
Atatürk köprüsünden, Bulvarından seyrediniz. 
Islâm dünyasının elbet en güzel mâbetlerinden 
biri budur Cedlerinizin bin defa, bin sevgi ve 
hürmete lâyık bu eserine karşı bir suikast tertip
edilmiştir. Büyük mimarî eserler, yalnızlık için­
de kendilerinde mevcut kıymeti, güzelliği, asa­
leti gösterir. Burada ne yapılmış; bir Biyoloji 
Enstitüsü getirilmiş, onun tam yanına dikilmiş. 
Bu yeni bina cedlerinizin o nadide eserini yan 
yarıya kapatmış. Bu nasıl mümkün olmuş, bu 
hataya, bu gaflete, bu günaha ne isim vermek 
lâzımdır? İstanbul toprakları, bazı hususiyet­
lerle daralmağa mahkûm bir saha değildir. Onu 
istediğiniz kadar yayabilirsiniz. Rahat rahat 
kullanabileceğiniz bir çok semtler varken, getirip 
onu Süleymaniye’nin yanma dikiyorlar; çok acı 
bir şey!..
Murat Paşa Camiinin yanında, Birinci Cihan 
Harbinin bir zengini, bir Bulgur Palas yapmış. 
Anlamak zor, tahammül zor. Cedleriniz yüksek 
yerlerin, büyük âbideler için en muvafık kaide­
ler olduğunu takdir etmişler. İstanbul sırtların­
dan, tepelerinden istifade ederek, şehre yepyeni 
bir sima veren camileri kurmuşlar. Bu efendi de 
başka bir yer bulamamış, Murat Paşa camiine 
musallat omluş. Güzelliğin yanma o bildiğiniz 
binayı getirip yerleştirmiş, ne yazık.
Adliye sarayı yandı. Elbet bu bir felâketti. 
Fakat bu felâketin içinde sevinecek bir cihetde 
var. Sultan Ahmet’le, Ayasofya arasına o bina 
nasü yerleştirilmiş? Boğaz’ın Marmara’ya ya­
kın sahillerinden, adalarından ve Çanakkale Bo- 
ğazı’ndan İstanbul’a gelen vapurların güverte-
4 Tü r k iy e  Tu r in g  ve o t o m o b il  k u r u m u
lerinden, seyredilen manzara çok hazindi. Bir 
aralık yangının tamir ettiği hatayı tekrar etmek 
hevesi peyda oldu. Adliye Sarayı yine aynı yere 
yapılacak. Bundan vaz geçildiğini haber aldığım 
vakit çocuk gibi sevindim.
İstanbul’u İstanbul’un sahiplerine tanıtmak 
lâzım. Burası bir tarih ve sanat sergisidir. Beş 
on adımda, mazi yadiğân bir çeşme, bir sebil, bir 
bir türbe, bir mezarlık, bir cami, bir çarşı kar­
şımıza çıkıyor. Saymakta devam etmiyeceğim, 
yalnız on bir nevi su tesisleriniz vardır. Yenileri­
ni yapmak zor, çok para ister ve çok inşa liya­
kati ister, bunları bulmak pek zor. Hiç olmazsa 
eskilerini korumağı bilmeli ve şehrin büyük ma^  
zisine hiyanet etmek ister gibi yeni türedi, çir­
kin binaları asıl binaların güzelliğine ve inziva­
sına musallat etmemeü.
Konya-Aksaray yolu üzerinde, Sultan Hanı 
ismini taşıyan, Selçuklu devrine ait büyük bir 
mimari yadigârı var. Ben onu ziyarete kaç defa 
gittim. Her gidişimde bir köşesinin daha sökül­
düğünü görmek benim nasibimdir. Anadolu, 
transit yollan üzerinde babalarınızın kurduğu 
hanlardan, kervansaraylardan çoğu tamamen 
harap oldu, kayboldu. Bakıyyelerden biri budur 
ve çok güzeldir. Sultan Han, neye yarar bilir mi­
siniz? Yol müteahhitlerinin, köprü müteahhit­
lerinin bu han, taş ocağıdır. Onu parça parça 
koparırlar yollara döşerler, onu parça parça gö­
türürler, köprülere kullanırlar. Köylüler, mer­
merlerini yakar, elde ettikleri kireçi, duvarlan 
badana etmek için kullanırlar.
Albert Gabriel, bunları söylerken, yüzünde 
o dilinden fazla binbir şey anlatan gözlerinde 
gadre uğramış bir kimsenin iztirabı vardır. Çok 
aziz üstat bu şikâyetlerden bıkmamıştır, usan­
mamıştır. Genç olarak söylemeğe, yazmağa baş­
ladı, halâ devam ediyor. Sevgi unutmaz. Büyük 
imân, yaşla gayretinden bir şey kaybetmiyor.
Profesör, yeşil cami, yeşil Türbe hakkında 
endişeden kurtulmadı. Bâzı zamirleri tahrip et­
mek diye anlatmak ne kadar doğrudur. Onun 
gönlünde, hakkında kitaplar yazdığı, Kayseri, 
Niğde, Amasya, Tokat, Sivas, Konya ve bunun 
etrafındaki vilâyetler, Doğu Türkiye, Boğaziçi 
Hisarları, İstanbul’daki büyük mimari mirası­
mız, dünyanın önünde mazlûm eserler manzarası 
ile duruyor.
Ona bir defa sordum, ne istiyorsunuz ne 
yapmalı ?
“Evet dedi, istediklerim şunlardır. Mâzi en 
büyük mirasımızdır. Ve sizin maziden devraldı­
ğınız miras, son derece büyüktür. Sizin siyasî, 
askerî tarihiniz gibi mimarî eserleriniz de bir 
şeref menbaıdır. Zengin mâzinin bu kıymetli şa­
hitlerini ihmal etmeyin; koruyun, kurtarın ve 
şuursuz ellerden gelecek darbelere karşı esirge­
yiniz. istemek kolay, fakat istediğimizi kabul et­
tirmek ve icraat sahasına koymak çok zor, tâ- 
mir, inşa gibi, tecrübeye ve kemale muhtaçtır, 
uzun zaman uğraşmak lâzım. Bazan bütün 
emeklerimiz, nankör diyebileceğimiz neticelerle 
karşımıza çıkar, buna şaşmayacağız. Tâmir sı­
rasında mimânn intihabı bir meseledir, inşaat 
tezgâhlarım işgal edecek, kifâyeti olan müdür­
ler bulmak mecburiyetindeyiz. Hattâ işçilerin 
bile liyakati ve kifayeti bir mesele olarak müta­
lâa edilmelidir. Tarihî âbidelerin tâmiri hizme­
tinde bulunan kimseleri, müzelerde vazife alan­
larla kanştırmamalıdır. Fransa’da İtalya’da, 
Almanya’da, İngiltere’de, hatta Ispanya’da; eski 
âbidelerin hizmeti, Maarif Nezaretlerinin kadro­
ları içinde bulunan mülhak dairelerden ayrıdır 
ve muhtardır. Saltanat devrinde Türkiye, bazı 
noksanlan olmakla beraber bu işi faideli bir su­
rette görecek bir teşkilâta mâükti; bu Evkaf 
idaresidir. Vakıf müessesesi, yalnız şefkat mü- 
esseselerini siyanet etmiyordu, kendisine idaresi 
sarfı emanet edilmiş olan varidatı, aklı şuurla 
kullanıyor, camiler, medreseler ve bunlar gibi 
halka bir çok sahalarda yardım maksadiyle vü­
cuda getirilmiş binalar, asırlar süresinde tâmir 
ve idame ediliyordu. Bu fikrin lâyık olduğu bü­
tün itina ile yeniden takviyesi hayırlı olur ka­
naatindeyim. Düşündüklerimi size söylerken, es­
ki paytahtmız olan İstanbul’dan evvelce isim­
lerini saydığım ve saymadığım merkezlere kadar 
yayılmış, yüzlerce tarihî ve manevî servet, yüz­
lerce sanat eseri, seri bir müdahaleye ihtiyaç 
gösteriyor. Bir de maddî menfaat noktai naza­
rından bu meseleyi mütalâa etmekte faide var­
dır. Elbet dikkati çekmiştir, Doğu Akdeniz mem­
leketlerini ziyaret eden seyyahların adedi her 
sene artıyor. Turizmin, tarih ve sanat sahası 
olan memleketler için nasıl bir varidat menbaı 
olduğu unutulabilir mi?
Türkiye Cumhuriyetinin, geçmiş zamanlar­
dan bu güne kadar intikal eden ve kıymetleri 
dolayısiyle son derece çekici olan eserleri kur­
tarması ve bunların etrafını bir az tanzim et­
mesi mümkün değil midir?
Bir harabeden yeni bir bina çıkarmak kimse­
nin aklına gelmemek. Harabeleri büsbütün kay­
bolmaktan kurtarmak kâfidir. Bu işte paradan
HAZİRAN 1955 5
İstanbul —  Süleymaniye Camiinin içi
İstanbul —  Intérieur de la Süleymaniye
ziyade kabiliyet bir çok da zevke ihtiyaç vardır. 
Tarihî bir binayı tâmir etmek elbet güzel bir 
şeydir: Tâmir işinde hürmet edilmesi lâzım ge­
len esaslar var. Bunlar unutulmağa gelmez. 
Kurtarmak istediğimiz bina ile, bu binamn gö­
receği hizmet arasında bir münasebet aramak 
zarurîdir.
On dördüncü asırda bir medrese olarak ya­
pılmış olan binaya, sağlık hizmetleri yerleştir­
mek hatadır. Eski bir âbideyi tahsil yaşında 
olan gençlerin barınacağı bir müessese haline 
sokmak elbet yanlıştır. Teşkilâtçılık ruhu, bina 
ile hizmet arasındaki münasebeti veya ihtilâfı 
farketmekle mükelleftir.
Süleymaniye etrafında mevcut olan medrese­
leri ve müesseseleri hatırlıyalım. Bunlar hep bir­
den bir vahdet halindedir, yekparedir. Bunların 
hepsi bir kül teşkil eder. Camii ihata eden ne 
varsa mâbedin ahengini bozmuyor, kıymetini 
yükseltiyor. O halde bu manzumenin hepsini 
tekrar düşünmek, tufeyli olarak araya girmiş, 
yanlış, çirkin kısımları temizlemek icap eder. Ba­
zıların tamamen boşaltmak, diğerlerini bekle­
dikleri tâmire kavuşturmak. Yemden, camii sa­
ran avlulara ve mezarlıklara ağaç dikmek lüzu­
mu da aşikârdır. Bilhassa onaltıncı asrın sonla­
rında dikilen serviler, mâbedin güzelliğini mey­
dana çıkaran tabiî bir çerçeve teşkil ediyor. Ora­
da mevcut medreseler, Türk mimarî yâdigârla-
rının bir müzesi halinde getirildiği vakit, en lâ­
yık olduğu vazifeyi görmeğe davet edilmiş olur.
Trocadéro’nun Paris’te gördüğü vazife bu ne- 
videndir. Fotoğrafiler, kalıplar ve maketler bu 
müzede teşhir edilir. Anadolu’nun tarihî şehir­
leri bu suretle halkın görüp öğrenebileceği bir 
hale getirilebilir. Bu maketler vaktiyle, Musée 
des Învalides’in tamamen hak edilmiş büyük mu­
vaffakiyetine sebep oldu. İstanbul’da böyle bir 
müze, yüksek tahsil gençliğine, bütün mektep­
lere ve halka bir mütalâa ve öğrenme merkezi 
hizmetini görecektir. Yabancılar da burada Ana­
dolu’nun eski tarih ve sanat şahitleriyle temasa 
gelecekler ve onları yerinde gidip görmek arzu­
sunu duyacaklar.
Tekliflerim, aslâ büyük masraflar ihtiyar et­
mek külfetine yol açmaz. Muhtaç olduğumuz, 
şey, mümtaz sanatkârlar, teknisiyenler, tarih­
çiler, edipler zümresinde istediğimiz şeyin bir 
hakikat haline geçmesidir.
Daha evvel söylediğim fikirlerin hülâsasını 
şu cümleler içinde size söyliyeceğim : nihayet bir 
uzviyet ki lüzumsuz gürültülere mahal verme­
den süratle bütün iyi niyetleri bir araya topla­
yarak mâzinin büyük tarih ve sanat mirâsım 
korumak ve genişletmek ; lâzım olan, yapılması 
bir borç olan budur. Bütün memleketlerde bu 
işin başlangıcında aranmalar ve müşkilât, mü­
teşebbislerin karşısına çıktı. Diğerlerinin düş-
6 TÜRKİYE TURİNG ve OTOMOBİL KURUMU
İstanbul — Süleymaniye Camii 
İstanbul —  Mosquée Süleymaniye
tükleri hatadan ders alarak, istenilen neticeleri 
süratle elde etmek mümkündür.
Asıl şart, tarihî âbidelere hizmet için bir teş­
kilât vücuda getirildiği vakit bu teşkilâtın 
mümtaz münevver ziimre tarafından sevgi ve 
ve yardım görmesidir. Tarihe, sanata ve bun­
ların yadigârlarına sadık kalmak neticesi bazan 
bu aşkın müptelâlarına mürteci olmak damga­
sını bastırıyor. Onlara soruyorlar: mazi yeni de­
virlerin, yeni ihtiyaçlarım bize unutturacak mı? 
Maziye bizim anladığımız ve bizim anlattığımız 
tarzda sadık olanlar, yeni ihtiyaçları anlamakta 
başkalarına çok üstündürler. Memleket toprak­
larında hem maziye, hem de yeni zamanlara ay­
rılacak yerler var. Yeni zaman ve yeni bina, ak­
lıselime bir meydan okuma haünde ortaya çık­
mamalı. Maddî menfaatin yarımda, güzelük de, 
muhtaç olduğu yeri bulamaz mı?
Göklere tırmanan binalar, sahaları toprak 
teşekkülleri itibariyle dar olan yerlerde mâzur- 
dur. İstanbul gibi, yapı sahası çok geniş olan 
yerlerde bunların yükselmesine bir cevaz tasav­
vur edilemez.
Bunun fecaatim size anlatmak için bir defa 
daha gözlerinizi İstanbul’a, Galata’ya Beyoğlu’- 
na bağhyan köprülerin üstünden Süleymaniye’- 
ye bakmağa davet ediyorum. Oradaki suç, kos­
koca, korkunç bir günah diye tarif edilmek lâ­
zım gelir. Cedlerinizin, muazzam bir eserinin ya­
nına böyle bir şey nasü konulmuştur. Anlamak 
ne kadar zor.
Süleymaniye’ye bugünkü vaziyetinde bakar­
ken, tarihin, sanatın hitabiyle beraber, tarihin 
ve sanatın itabım da duymamak mümkün mü? 
Yeni ihtiyaçları düşündüğümüz zaman zihnimi­
zin ilk hatırlıyacağı emir, ebedî kıymetlere kar­
şı nankör olmamak, onlara hıyanet etmemektir.”
Çok aziz ve çok değerli yeni hemşehrimizin, 
akisleri tekrara çok müsait olan ruhunun için 
den size bu acı sesleri naklettim. Bütün bir ömür 
en güzel vefa ve sadakatla ve en hassas olduğu­
muz sahada bizi yabancı ve düşman bir âleme 
karşı tanıtma ve müdafaa vazifesini üzerine al­
mış olan üstada ben de bütün onu tanımak bah­
tiyarlığına ermiş dostları ile beraber bana söy­
lediklerini naklediyor ve onun sözlerine de derin 
sevgimi ve hayranlığımı ve şükranımı ilâve edi­
yorum.
Hamdullah Suphi TANRIÖVER
3
ı
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Profesör Albert Gabriel'e ait bazı hatıralar

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/133734/3/001581940010.pdf

Profesör Albert Gabriel'e ait bazı hatıralar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository