Taha Toros Arşivi, Dosya No: 93-Aksarayİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033)Tarihte AksarayAksaray yangınlarıEski camilerDiğer yapıla

Yücel, Erdem

Istanbul Sehir University Repository

Geçmiş Günlerin 
Aksaray’ı
Yazan: Erdem YÜCEL
I  STANBUL'un en eski semtlerinden biri olan Aksaray, son yıl- 
■ larda tanmmıyacak kadar değişmiştir. Günden güne artan 
şehir nüfusu, yolların ihtiyacı karşılıyamaması, burada büyük 
bir imar faaliyetinin başlamasına sebeb olmuştur. Bu arada 
daracık yollar genişletilmiş, trafik ferahlamış ama pek çok ta­
rihî yapı da ortadan kalkmıştır.
Günümüzden birkaç yüzyıl önceki Aksaray'ın değil sadece 
yapıları, tabiî şartları da değişikti. O zamanlar surların dışın­
daki Bayrampaşa'dan çıkan ve Aksaray'ın ortasından geçen 
Bayrampaşa deresi (L ikus) Yenikapı'dan Marmaraya dökülür­
dü. X V III. yüzyılın tarihî kaynakları Aksaray'ın ortasındaki 
ahşap bir köprüden söz ederek, denizden buraya kayıkla gel­
menin mümkün olduğunu kaydederler. Ayrıca yağan şiddetli 
yağmurlardan Bayrampaşa deresinin taştığını, etrafa suların 
bastığını da sözlerine ilâve ederler. Bu dere zamanımıza gele­
memiştir. Ne var ki, yağan şiddetli yağmurların burasını göl hâ­
line getirdiği karşıdan karşıya geçmenin bir mesele olduğu da 
bilinen bir gerçek...
TARİHTE AKSARAY
Bizans çağında Bovis diye tanınan bu semte Aksaray ismi 
İstanbul'un fethinden hemen sonra verilmiştir. Fâtih Sultan 
Mehmed'in vezîr-i âzami ishak Paşa, Karaman seferi (1470) sı­
rasında Karamanoğlu Kasım Beyi mağlûp ederek, Konya Aksa- 
rayı'nı zaptetmişti. Bundan sonra padişahın emri ile kasaba 
halkının büyük çoğunluğu İstanbul'a getirilmişti. Bu halkın 
yerleştiği semte de geldikleri yere nisbetle Aksaray denilmiştir.
Kanûnî Sultan Süleyman zamanında yeniçeriler için Aksaray' 
da büyük bir kışla inşâ edilmişti. Yeni odalar diye isimlendiri­
len bu kışlanın Osmanlı târihinde ismi sık sık geçmiştir. Bu­
nun da başlıca sebebi birtakım isyanların Yeni Odalar'da ha­
zırlanması, nifak tohumlarının yine burada filizlenmesidir. Bu­
nun yanında yeniçerileri ortadan kaldıran Vak'a-i Hayriye ola­
yı da burada ¿ereyan etmiştir.
AKSARAY YANGINLARI
Târih boyunca Aksaray'ın uğradığı yangın felâketlerinden
69
daima söz edilmiştir. İstanbul'un ahşap olan hemen her köşesi 
gibi burası da defalarca yanmış, mahalleleri yutan alevler pek 
çok evi silip süpürmüştür. Bunlar arasında Karakolhane yangı­
nı (1863), Yusuf Paşa yangını (1867), Guraba Hüseyin Ağa 
yangını, Selim Paşa Yokuşu yangını (1903) maddî ve ma­
nevî büyük zarara yol açmıştı. Ayrıca Horhor yangınında 
(1890) 200, Aksaray yangınında (1911) 2400 evin kül oldu­
ğunu belirtirsek bu felâketin büyüklüğü kendiliğinden ortaya 
çıkar.
ESKİ CAMİLER
Aksaray'da yıkılan dinî yapıların başında Çakır Ağa, Cam­
cılar, Oruç Gazi (İsmail Ağa), Baba Haşan Alemî ve Şirmend 
Çavuş camileri gelmektedir. Bunlardan Çakır Ağa Camii Aksa­
ray karakolu yanında, Yedikule'ye sapan yolun hemen üzerinde 
idi. Vakfiyesinden öğrendiğimize göre, 1547'de Çakırcıbaşı Ça­
kır Ağa'nın yaptırdığı bu caminin hazîresinde Fâtih Sultan 
Mehmed devrine ait mezarlar ile Telli Dede'nin kabri bulunu­
yordu. Murad Paşa camii civarında bulunan Camcılar, diğer 
ismi ile Guraba Hüseyin Ağa Camii ise yine Fatih Sultan Meh­
med devrinde inşâ edilmiş bir yapı idi. Aynı tarihlerin Oruç 
Gazi Mescidi ikinci bânisi İsmail Ağa'nın ismi ile tanınmıştı. 
Ahşap çatılı, kısmen kârgir, orijinal bir yapı olan Oruç Gazi 
Camii aynı ismi taşıyan ilkokul yanında, Atatürk Bulvarının 
alt seviyesinde bulunuyordu. İnce uzun servileri ile İstanbul' 
un pitoresk köşelerinden birini meydana getiren bu güzel ya­
pı 1958 yılında yıktırılmışdır. Yıktırılan camilerden bir diğeri 
de Baba Haşan Alemî Camii'dir. Fâtih Sultan Mehmed'in alem­
darının, Atatürk Bulvarı üzerindeki bu yapısı da yıkılmış, üze­
rinden ne yol geçmiş, ne de bir şey yapılmıştır. Diğer taraftan 
Yavuz Sultan Selim zamanında yapılan Şirmend Çavuş Camii 
nin yeri Haseki Hastanesinin önündeki yeşil saha idi. Cami, 
çeşme, hazîre ve Şirmend Çavuş'un açık türbesi ile güzel bir 
görünümü olan bu yapı da yıkılmış bulunmaktadır.
DİĞER YAPILAR
İstanbul'un en büyük ve en eski hamamlarından biri sayılan 
Aksaray Hamamı ile Tevekkül Hamamı da bu arada yıkılarak 
ortadan kaldırılmışdır. Murad Paşa'nın Aksaray hamamı ismi 
ile tanınan çifte hamamı Vatan Caddesi açılırken yıkılmış, yeri 
boş kalmıştır. Anıtlar Yüksek Kurulu Tevekkül hamamının ko­
runmasına, sadece sonradan yapıya eklenmiş ahşap kısmının 
yıkılmasına karar vermişse de iş olup bittiye getirilmiş, ha­
mam bütünüyle ortadan kaldırılmıştır.
Şimdi gelelim yıkılarak yok edilen çeşmelere. Yusuf Paşa 
Çeşmesi, Hakkı Paşa Çeşmesi, Hacı Ahmed Paşa Çeşmesi yı­
kılan çeşmelerden tespit edebildiğimiz sadece birkaç isim ... 
Bunun yanında Aksaray Karakolu arkasındaki Oğlanlar tek-
TEski Aksaray'da 
Valde Camii
k®si.?in çe?me ve sahibini biraz şanslı sayabiliriz. Çünkü bu 
küçük yapı Murad Paşa Camii avlusuna yeni baştan monte edil­
miştir. Fakat türbenin yanındaki helâsı bütün çevrenin mini­
büs şoförlerinin tuvalet ihtiyacını karşılayarak!
Aksaray'ın daima sözü edilen yapılarından bir diğeri de ka­
rakolu idi. Cerrahpaşa ile Millet caddelerinin kavşağında yer 
alan Aksaray karakolunun bulunduğu yerde, geçmiş günlerde 
bir yeniçeri kolluğu vardı. Yeniçerilerin ortadan kaldırılmasın­
dan sonra burası kârgir bir yapıya çevrilmiştir. Aksaray'ın ha­
tırlı kişileri mimarî yönden pek değerli olmayan bu yapının bal­
konunda yangın dönüşü eski tulumba takımlarını seyrederdi. 
Bu yapı da 1957 yılındaki imar faaliyeti sırasında yıkılmıştır.
Kısaca sözünü etmeğe çalıştığımız bu yapılar dışında Aksa­
ray'da bir kahvehane, bir park ve bir has fırın semtin bir baş­
ka özelliğini meydana getiriyordu. Daha ziyade semt esnafı ile 
ayak takımının rağbet ettiği Yeşil Tulumba kahvehanesinde, 
meşhur pehlivanlardan Kara Ahmed kalp krizi geçirmiş, son 
nefesini vermeden önce tutunduğu parmaklıkları birbirine ge­
çirmişti.
Bugün yerinde yeller esen Aksaray parkının bulunduğu yer­
de vaktiyle Sütçü Bostanı vardı; 1937- 1938 yıllarında tan­
zim edilen bu park aşağı yukarı Vatan caddesinin karşısına ge­
liyordu. Semt halkının rağbet ettiği, çoluk çocuğun hava aldı- 
gı, gençlik yıllarının ilk flörtlerine sahne olan bu park da bu­
gün yoktur. Bunun yanında Aksaray çarşısının en eski yapısı 
olduğundan söz edilen Aksaray fırını da aynı tarihlerde yıkıl­
mıştır. Bu fırın bir zamanlar Aksaray'ı titreten yeniçeri ağa­
larından Hüseyin Ağa'ya ait idi.
Yazımızın başında belirttiğimiz gibi Aksaray'ın tarihî çehre­
si çoktan kaybolmuştur. Bugün artık geniş caddeler, Pertev- 
niyal Valde Sultan camiini ezen köprü ile öğüneceğiz. Aksaray' 
ın tarihî çevresi, tarihî yapıları mı? Onları unutun artık!..
71
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
1 5 0 3 1 9 A 0 0 6 *


Geçmiş günlerin Aksaray'ı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository