Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Namık Kemalİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bolayır, Ali Ekrem

Istanbul Sehir University Repository

Y ıld ız Sarayı hatıraları
Namık Kemal ile
özel bir konuşma
Abdiilhamid bir gün ona, «Beni mi seversin, yoksa 
biraderi mi?» diye sorduğunda ateşli şair hiç çekin­
meden: «Sultan Selim’i severim» deyince canı fena 
sıkılmış, fakat belli etmemeye çalışmıştı.
Yazan
1888-1905 yılları arasında Mabeyn Kâtibi 
ALİ EKREM BOLAYIR
V  ÎNE tekrar ederim; II. Abdül- 
* hamid o kadar kuşku ve kurun­
tulu olmasaydı ve az çok bilgi edinmiş 
bulunsaydı, bütün iyi niyetle başladığı, 
fakat sonra ürkerek yarı yolda bıraktı­
ğı hatta öldürdüğü birçok büyük giri­
şimleri tamamıyle sonuçlandırırdı ve 
memleketi idare ettiği sırada biçare 
vatan en seçkin, en uyumlu medeni 
ilerleyişlere ulaşmış olurdu.
Padişahın önemli ve acele saydığı 
özel tezkereler hangileri idi? Bu soru­
ya etraflı ve kesin bir cevap verilemez. 
En küçük şeye en büyük önemi veren 
bir düşünceye, daha doğrusu kuruntu­
lu bir yaradılışa, olayların tesiri pek 
tabii olarak çelişkilidir: Bugün pek
önemsiz görünen bir iş, yarın son de­
rece önemli görünürdü. Bununla bera­
ber her zaman için önemli, hatta bazan 
ürkütücü, korkunç yazılar şunlardı:
1. Genellikle Şeyhülislâmlık maka­
mından gelenler.
2. Askeri hareketler hakkında Se­
raskerlikten ve Bahriye Nezareti ile 
Tophane Müşirliğinden gelenler.
3. Hırka-i Şeraif ziyareti ve Muaye- 
de töreni hakkında BabIâli’den gönde­
rilenler.
Biraz düşünülünce bu yazılara Padi­
şahın verdiği önem derhal anlaşılır: 
Şeyhülislâmlık makamı onun «Hal’ına», 
yani tahttan indirilmesine fetva vere­
cek yerdir. Belki de şimdi hazırlığını 
yapıyor. Askeri daire ise bu işi gerçek­
leştirmek için askerî harekâta başlı­
yor. BabIâli’ye gelince dinî törenleri 
bahane ederek yeni Padişahı tanımala­
rı için devlet büyüklerini toplantıya ça­
ğırıyor...
Otuz üç yıllık saltanatına hâkim ol­
muş bulunan tek kelime «Hal’», yani 
Tahttan indirme! işte nihayet o da ta­
hakkuk etmiş ve ikinci Abdülhamit
68
«korktuğuna uğramak» denilen söze, 
* yanlış tedbirleriyle kurban gitmiştir.
Mabeyn Başkâtipliğinden özel tezke­
relerle bildirilen Padişah iradelerinin 
nelerden ibaret olduğunu anlatmadan 
önce II. Abdülhamid’in tahta çıktığı sı­
ralarda ne gibi durumlar karşısında 
bulunduğunu ve nasıl davrandığını söy­
lemek zorundayım. Sultan Hamid gibi 
bir padişahın anaforlu bir denize ben­
zeyen hırçın hayatından iki üç yılı kı­
saca da olsa, canlandırmaya bu sütun­
lar hiç de elverişli değildir. Şu satırları 
okuyanlar tahta çıkış yıllarının tarihi­
ni etraflıca öğrenemezler. O zamanlar 
hakkında sadece bir fikir edinmişler; 
bana da bu yeter.
II. Abdülhamid’in durmadan artan 
bir kuşku ve korku hastalığına kapıl­
mış bulunduğunu herkes bilir. Ben bu­
rada o kökleşmiş illetin belirtilerini 
göstermekten başka bir şey yapmış ol­
mayacağım.
ŞEHZADE HAMİD DE 
TOPLANTIYA KATILIYORDU
Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilme­
siyle Veliahd Murad Efendinin çıkarıl­
ması için hürriyetseverlerin yapmakta 
olduğu konuşmalara katılan Şehzade 
Hamid Efendi, gayet aldatıcı ve karış­
tırıcı bir yaradılışta olduğundan Veli­
ahd Murad Efendinin tahta çıkarılma­
sına ve Kanûn-u Esasi (Anayasa)’nin 
ilânını şiddetle destekler görünen kar­
deşine hiç güvenilemeyeceğini ve ken­
di çıkarlarına uygun bulduğu dakikada 
yapılan bütün hazırlıkları amcasına ha­
ber verebileceğinden önemli işleri on­
dan saklamak gerektiğini Namık Ke­
mal’e defalarca hatırlatmıştır.
BABAM N. KEMAL’İN 
BANA SÖYLEDİKLERİ
Babam (Namık Kemal merhum) ba­
na derdi ki:
«Bu ihtiyatların suçlamaya yol aça­
cak belli konular ve tatbikatla ilgili 
ayrıntılardan öteye geçmemiş olması 
tabiidir. Yoksa Sultan Murad’ın tahta 
çıkarılması hakkındaki genel hazırlık­
ları Hamid Efendiden saklamaya kal­
kışmak onun hazır olduğu toplantıda 
hiçbir şey söylememek demektir. İşte 
yeni Osmanlılar bunu yapamadıkları 
için Hamid Efendi memleketimizde he­
nüz bir kamuoyu oluşturulamadığını, 
bunu temin için daha yıllarca basınla 
neşriyat yapmak ve kültürü yaymak 
gerektiğini, hürriyetsever bir padişahı 
tahta çıkarmak için tek vasıtanın as­
ker kuvveti olduğunu, şayet Abdülaziz 
Dolmabahçe Sarayından mukavemete 
kalkışırsa Donanmanın bu mukavemeti 
kolayca kırabileceğini, «ulemâ»dan da 
özel şartlar çerçevesinde faydalanıla­
bileceğini, yabancı devletlerden İngil­
tere’nin desteğine güvenmek gerektiği­
ni, ilk açılacak «Meclis-i Mebusan»ın 
üyeleri kavrayış seviyesi bakımından 
devleti kurtaracak kabiliyette olama­
yacak ise de aralarında uyarma ve ha­
tırlatmalara uyacak ve Mithat Paşa, 
Ziya Paşa, Namık Kemal gibi milletin 
ileri gelen aydınlarına tam manasıyle 
bağlanacak pek çok namuslu, doğru 
insanlar bulunacağını pek güzel öğren­
miş ve talihsiz Sultan Murad sonradan 
«Cünûn-u Mutbik» (1) fetvasıyle taht­
tan indirilince Veliaht Hamid Efendi 
inkılap ileri gelenlerinden birinin bil­
gisi altında saltanat tahtına çıkmış, 
oturmuştur. İşte Sultan Hamid’in ül­
kemizde otuz üç yıl gittikçe daha geniş 
ve ezici bir baskı rejimi yürütebilmesi 
olağanüstü zekâsına eklenen şu ön bil- 
biler sayesinde mümkün olmuştur.
(1) «Cünun» delilik m anasına geliyor. 
«Mutbik» bir nesneyi tamam en ör­
ten, bürüyen demektir. Her ikisi 
de Arapça kelimelerdir. Bu duruma 
göre akıl ve idraki örten, bürüyen, 
onu bunaltan hal «Cünıın-n M ut­
bik» demek oluyor.
69
YENİ OSMANLILARIN 
ETKİSİ DEVAM EDİYOR
Bana babamın, büyük babamın ver­
diği ve sonra o zamanki hazırlıkları 
bilen birçok sayın kişilerin de doğru­
ladığı şu bilgiler, II. Abdülhamid’in 
baskı rejimini nasıl başarı ile sürdür­
düğünün sebeplerini açıklayamayanla- 
rı aydınlatmak için önem taşısa gerek­
tir.
YENİ OSMANLILAR
Sultan Abdülmecid zamanında baş­
layan ve Sultan Abdülaziz’in bütün sal­
tanatı süresince devam eden faaliyet 
ve yaymlarıyle vatanımızda ümitleri­
nin üstünde yer tutmuş, aydınlar, dev­
let ileri gelenleri, bilginler ve başlıca 
askerler arasında pek çok taraftar ka­
zanmıştı. Vatanını seven, durumu kav­
rayan ve yaklaşmakta olan tehlikelerin 
ağırlığını hisseden hiçbir insan «Yeni 
Osmanlılar Cemiyeti» dışında kalma­
mıştı. Bütün millet, kurtuluş ve mutlu­
luğunu bu cemiyetten ve onun hürriyet 
uğrundaki faaliyetinden bekliyordu. 
Hiç şüphe edilemez ki yeni Osmanlılar’ 
ın şu manevi saltanatı sırasında tahta 
biraz saf, biraz acemi bir padişah otu­
rup da sonra halkta uyanacak tepkiye 
karşı duracak olsaydı derhal indirilir. 
Ve yerine Kanun-u Esasi’yi temiz yü­
rekle kabul ve tatbik edecek bir padi­
şah getirilirdi. Bu vatanın kaderi ne 
kadar acıklı imiş ki vicdanı yüksek 
fakat talihi küskün olan Sultan Murad’a 
Abdülhamid gibi hem gayet desiseci, 
hem de memleket işlerini de halk eği­
limini bilen bu veliahd halef olmuştur.
ABDÜLHAMtD İSTEMİŞ 
OLSAYDI...
İnkılâp Meclislerinden devlet idare­
sine gelen Abdülhamid istemiş olsaydı 
Osmanlı devletini eski gücüyle yürüte­
cek bir saltanat devri açar, İslâm 
dünyasının da minnetini kazanacak bir
halife olurdu!
Tarih olayları göz önünde duruyor: 
Rusya, Osmanlı Devletinin devamını 
isteyen İngitlere’nin Berlin muahedesi^ 
ni imzalamak zorunda bırakılmış ko­
ca Osmanlı Devleti savaştan yorgun 
düşmekle beraber yine hemen bütün 
eski hudutları çerçevesinde canlı kal­
mıştı. Anadolu’da, Rumeli’de, Arabis­
tan’da birkaç yıl sonra tekrar Sultan 
Selim’e lâyık ordular çıkarabilecek 
milyonlarca kahraman evlâdı ile İngil­
tere ve Fransa donanmalarından son­
ra en kuvvetli olan donanmasıyle, ya­
pacağı ihracatla, dünyanın hiçbir ta­
rafında görülmemiş derecede uyumlu 
ve yüzyıllardan beri sürüp gelen dış 
kışkırtmalara rağmen, devamlı bir 
birlik içinde, özellikle İslâm toplulu­
ğu ile canlı ve sağlıklı kalmıştı. Sul­
tan Abdülhamid böyle bir devletin ba­
şında o siyasî dehâsiyle Avrupa’yı par­
mağının ucunda oynatırken korku ve 
kuşkusu ile de yıktığı vatan yapısını 
pekiştirmeye çalışmış olsaydı Türkiye’ 
nin «Micado»su olur giderdi. Yalnız 
Yıldız Sarayını topa tutmasından ür­
küp durduğu donanmayı amcasının bı­
raktığı halde tutarak onu Alasonya Sa­
vaşında Çanakkale’den burnunu gös­
teremeyecek bir hiçlik durumuna indir - 
mesiydi, evet yalnız bunu yapsaydı, 
Balkan ittifakı çıkmayacak, müttefik 
hükümetler savaşa başlar başlamaz 
devletimizin zayıf ve çökme halinde ol­
masına rağmen —savaşın sonu ne olur­
sa olsun— Balkanlarda eski hudutları­
mızın korunacağını ilân edecek kadar 
geçmişteki satvetimizin etkisi altında 
kalan ve sonra bütün Rumeli’yi galip 
Balkan devletlerine bağışlayan o utan­
maz Avrupa siyaseti memleketimize 
Midye-İnoz hudut hattını çizmeyecekti.
«BİR HASTA ADAM»
Yazık ki II. Abdülhamid her şeyi 
yapmak, ülkede medeniyetin yerleşme­
siyle milletin saadetini, devletin şan ve
70
şevketini kurmak ve yükseltmek ama- 
* cini güderken —evet, ben buna kesin 
olarak inanıyorum— Sultan Hamid fe- 
jıa bir padişah olmaktan ziyade hasta 
bir padişah idi. Fenalığı da kuşku ve 
korkusundan ileri geliyordu, nefsini 
korumak kaygısı onu fenalıklara sürük­
lemişti. Biraz önce de söylediğim gibi 
onun bütün bu fenalıkları yapabilmek­
te elde ettiği başarı, başlıca bütün iyi­
liklerin nasıl yapılabileceğini öğrenmiş 
olmasından doğmuştur.
KULLANDIĞI USUL NE İDİ?
işini bilen her müstebit gibi Sultan 
Hamid de zulüm ve istibdadı kurmak 
ve yerleştirmekte bir sıralama yolu 
tutar, ağır ağır ilerlerdi.
Tahta çıktığı zaman, pek tabii olarak 
hürriyetsever göründü. Sadrazam Rüş­
tü Paşaya: «Sen benim babamsın» der, 
onu arabasında yanına oturtmaya kal­
kışır; Mithat Paşaya memleket, vatan 
kurtarıcısı olduğunu söyler, sürgünden 
dönmüş olan babam Namık Kemal’e 
kendisinin özel müşaviri imiş gibi dav­
ranır, onun acı sözlerine dayanırdı. Bir 
gün ona: «Kemal Bey, beni mi sever­
sin, biraderi mi?» sorusunu sorup da 
Kemâl’den: «Sultan Selim’i severim
efendim» cevabını almış, yüzünde bir 
kin ve tiksinti duygusu belirtmekten 
kendini alamamış, bununla beraber 
aralarında hiç bir söz geçmemiş gibi 
konuşmalarına devam etmişti.
ABDÜLHAMİD’İN MIZIKA TAKIMI
Yine bir gün Namık Kemal, Damat 
Mahmud Paşa ile birlikte huzurda bu­
lundukları sırada saray kapısında nö­
bet çalan Mabeyn Mızıkası, için Sul­
tan Hamid: «Mızıka-i Hümayunu İslah 
ediyorum. Şimdi pek iyi bir mızıka ta­
kımı oldu değil mi Kemal Bey» der. 
Namık Kemal: «Fena değil efendimiz» 
cevabını vermekle yetinir. Fakat Mah­
mud Paşa: «Efendimiz bu mızıkayı öy­
lesine yenilediler ki, bugün Avrupa’da 
bile bu kadar mükemmel bir mızıka 
yoktur» sözleriyle lafa karışınca Namık 
Kemal: «Musika-ı Hümayun kadar âdi 
mızıka takımları Avrupa’nın kafe san- 
tanlarında doludur. Padişah önünde bu 
kadar yalan söylenmez» demiş, Sultan 
Hamid bunu da sineye çekmiştir. Za­
ten siyasi dehası ile ters orantılı zayıf 
ahlâk sahiplerinden olan Sultan Hamid, 
saltanatının sonuna kadar çok şeye ta­
hammül gösteren bir padişah olmuştur. 
Ve bu tahammül saltanatının sonuna 
kadar sürmüştür.
Böyle her şeyi bilir, desiseci, sabırlı, 
dayanıklı bir padişaha kendisinden de 
desiseci, daha tedbirli bir vekiller he­
yeti bir hürriyet çevresi gerekti. Ta ki 
onun şeytanlığından devlet ve millet, 
korunabilsin. Oysa vekiller ve devlet 
büyükleri Sultan Hamid’e karşı durabi-
Hudut boylarına gönderilen 
Süleyman Paşa
7t
lecek, onun ağır ağır etkisini sürdüren 
sıkı baskı idaresinin gerçek manasını 
görecek, anlayacak kimselerden değil­
di. Mithat Paşa, Ziya Paşa, Süleyman 
Paşa, Namık Kemal gibi birkaç yüksek 
vicdanlı kişiden başka saltanat ve hü­
kümet topluluğunun ahlak bakımından 
Sultan Hamid ile mücadeleye girişebi­
lecek güçte olmadıkları herkesçe kabul 
edilmiş hakikatlerdendir.
SAYISIZ ÇELİŞKİLER
Bir taraftan Kanun-ı Esasi’yi Namık 
Kemal’e yazdıracak kadar hürriyetse- 
ver görünen Padişah öte yandan o ka­
nunu aynı kimseye.
Biinyan-ı mülke verdi hakkıyle
indirası
Abdülhamid Han’ın kanıın-ı bî esası 
beytini söyletecek kadar değiştirmek 
ve yok etmenin çarelerini düşünüyor. 
Çevresine yavaş yavaş kendi kafasın­
da, fakat kendisinde, daha bilgili akıl 
hocaları topluyor. Yeni Osmanlılar Ce- 
miyeti’nin, amcasını tahttan indiren 
kuvvetini paramparça etmek için ger­
çekten çok zekice önlemler alıyor. Bu 
şeytanca önlemlerden birincisi Süley­
man Paşa merhumun Karadağ hududu­
na, memur edilerek İstanbul’dan çıka­
rılmasıdır.
Sultan Hamid çok önem kazanan ve 
Rusya ile bir savaşın başlangıç oldu­
ğundan şüphe edilemeyen Sırp ve Ka­
radağ muharebelerinde devletin şeref
ve namusunu korumanın, ancak Süley­
man Paşayı ordunun başına geçirmek­
le mümkün olacağına önce Süleyman 
Paşanın kendisini, sonra Mithat Paşai 
yı inandırıyor.
KİŞİSEL HESAPLAR
Sultan Aziz’in tahttan indirilmesini 
memleketin yararı kadar da kendisinin 
sadrazamlıkta kalması için öngörmüş 
olan Mütercim Rüştü Paşa ile görüş­
meye gerek duymuyor. Süleyman Paşa 
İstanbul’dan, çıkıyor, yüksek vicdanı 
bir millete sonsuza dek şeref vesilesi 
olacak Mithat Paşa ve onun kadar bü­
yük vicdanlı olduğunu yakından bildi­
ğim Süleyman Paşa merhumlar Padi­
şahın bu şeytanlığına aklanmayacak­
lardı. Onun tek amacı Yeni Osmanlı- 
lar’ın dayanağı, asker kuvvetinin kesin 
âmir olarak tanıdığı, inkılâp ve hürri­
yet fikirlerinin hem kılıç, hem kalemle 
desteği olan inşam İstanbul'dan atmak 
ve devlet merkezinde Süleyman Paşa­
dan boşalacak askerî başkanlığı Padi­
şah olduğu için kolayca kendisi elde 
tutmak olduğunu göreceklerdi. İnkılâ­
bı yapan bir asker ileri geleninin, he­
nüz inkılâp tamamlanmadan, Kanun-i 
Esasi ilân edilmeden devlet merkezin­
den uzaklaştırılması hakkında Padişah 
tarafından belirtilen isteğin, iyi niyet­
ten ileri gelmeyeceğini anlayacaklardı.
(Devam edecek)
72
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Yıldız Sarayı hatıraları:Namık Kemal ile özel bir konuşma

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository