Taha Toros Arşivi, Dosya No: 36-Ziya Gökalp. Not: Gazetenin "Olaylar ve Görüşler" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tütengil, Cavit Orhan

Istanbul Sehir University Repository

M
G
OLAYLAR VE GÖRÜŞLER
GÖKALP 100 YAŞINDA
Prof. Dr. Cavit Orhan TÜTENGîC
İktisat Fakültesi Öğretim Üyesi
Diyarbakır’da 23 mart 1R76 gtlnti Memedin Ma­hallesinde doğan Mehmet Ziya'nm 48 yıllık yaşamına sığdırdığı çalışmaları onu ülkemi­
zin büyük bir sosyologu ve düşünürü, doğduğu 
konağı da «Ziya Gökalp Müzesi» haline getirdi. 
Birinci Meşrutiyetle yaşıt sayabileceğimiz Ziya 
Gökalp, düşünce ve eylemlerinin bedeli olan tu­
tuklanma, hapis ve sürgünlerle oluşmasına kat­
kıda bulunduğu İkinci Meşrutiyetin ilânından 
sonra dikkatleri üzerinde toplamaya başlar, 1910 
yılında Türkiye’de «ilm-i içtima» (sosyoloji) öğ­
retimini başlattığı Selanik Sultani Mektebine ver­
diği «resmi hal tercümesinde zor günleri şöyle 
özetlediği görülür:
«Baytar Mektebi’nin Üçüncü Senesinde iken, 
politika meselesinden taht-ı tevkife alınarak, on 
ay Taşkışla’da ve iki ay da Mehterhane’de bâ- 
irade mahbûs kaldıktan sonra, manall-i vilâdetim 
olan Diyarbekir’e nefyedildim».
Mercimekörtmesi Mahalle Mektebinde başla­
yan resmî öğrenimi, Diyarbekir İdadisinden son­
ra, 1895 - 1896 öğretim yılında İstanbul’da, o za­
manın biricik yatılı yüksek öğretim kurumu olan 
Mülkiye Baytar Mektebinde yeni bir aşamaya 
ulaşır. Daha birinci sınıf öğrencisi iken, Tıbbiye­
lilerin kurduğu «gizli» bir cemiyete girer, 1898 ya­
zında son sınıfa geçmiş iken Diyarbakır’a dön­
düğünde İstanbul’daki gizli cemiyetin bir şubesi­
ni de burada açar, ayrıca «Bahar» adlı gizli bir 
gazete çıkarır. 1898 temmuzunda «evrak-ı muzır- 
ra ve kitab-ı memnua» okudukları için arkadaş­
ları ile birlikte tutuklanıp evlerinin aranmasına 
tanık oluruz. Öğretim yılı başında okula gittiğin­
de, aleyhinde düzenlenen «jurnal» ondan önce 
yerine ulaştığından, «hakkınızda ihbar ve takibat 
vardır» gerekçesiyle okula alınmaz. İstanbul’da 
kalmakta olduğu otelden 1899 martında polisler 
tarafından alınarak götürülecektir. Taşkışla ve 
Mehterhane «mahpus»u Zaptiye Tevkifhanesinde 
tanıdığı «Naim Bey ismindeki ihtiyar inkılâpçı»yf 
konu aldığı «Pirimin Vasiyeti» adlı yazısında 
onun şu sözlerini aktarır: «Beklediğimiz güne ka­
dar, daha on sene kadar bir zaman var. Siz genç­
ler bu on sene zarfında geceli gündüzlü okuya­
rak, düşünerek aramalısınız. Bu milletin tehlike 
ve selâmet noktalarım tayin ve tesbit etmelisi­
niz. Bu millete, her şeyden evvel hangi fikirleri, 
hangi duyguları, hangi idealleri telkin etmek fai- 
delidir? Hangi fikirler bu milleti, dalmış olduğu 
derin uykudan uyandırabilir, hangi fikirler onu 
yeni bir tekâmül istikametine doğru yürütebi­
lir, hangi umdeler onu medeniyete doğru yük­
seltebilir? İşte bütün bu noktaları arayıp tarayıp
keşfetmelisiniz. Hülâsa, milletimizin uyanması ve 
yükselmesi için lâzım gelen vazıh program eli­
nizde nazır bulunmalı! Tâ ki Meşrutiyet ilân edi­
lince, başkaları gibi şaşırıp kalmayasınız. Ne ya­
pacağınızı ve hangi fikirleri neşredeceğinizi vazıh 
bir surette bilesiniz». (Küçük Mecmua, Sayı 19, 
s. 3-4, 9 ekim 1922).
Aile çevresinin, özellikle amcası Hacı Kasip 
Efendi’nin, öğretmenleri arasında da Belediye 
Hekimi Yorgi Efendi’nin etkisinde Doğu ve Ba­
tı kültürlerine küçük yaşta duymaya başladığı 
ilgi, sonradan yapacağı sentezin ilk adımı sayı­
labilir. Bildiği diller konusunda «resmî hâlter- 
cümesi.nde de belirttiği gibi, «Fransızca kadar 
Farsî ve Arabi lisanlarına da vukufu» olduğu 
kadar, «Elsine-i Kürdiyye’den Kirmanc lisanın­
da tekellüm ve tahrire de iktidarı» vardır. Bir 
oto-didakt olan Ziya Gökalp, düzenli ve sürek­
li okumalarıyle kendini yetiştirdiği gibi, gerçek­
çi gözlemlerle çevre sorunlarına da eğilmeyi bil­
miştir.
Durgun, hattâ sakin görünüşü altında zama­
nı geldiğinde lavlar ve alevler saçmaya hazır bir 
yanardağ gibidir. 1891 yılında yazdığı bir manzu­
mede «Ey Sultan sen çekil, hükümran biziz» 
diyen Ziya Gökalp, 1894 yılında da «Padişahım 
çok yaşa» yerine «Millet çok yaşa» diye bağı­
ranlar arasında bulunduğu için ahlâk notu 10’dan 
7’ye düşürülecektir. 1894 yazında geçirdiği bir 
bunalımın onu intihara kadar sürüklediği görü­
lür. 1895 yılında Londra’da yayımlanan ilk man
zumesi ise «Halkı ezen mezalime karşı kıyam 
edin» dizesiyle sona erer. (İstikbal gazetesi, Sa­
yı 31, s. 2-3, 23 eylül 1895), «Telgrafhane Olayı» 
olarak adlandıran 1905 ve 1907 yıllarındaki Di­
yarbakır Postanesinin silâhlı halk tarafın­
dan işgal edilmesinde öncülük yapar. İbrahim 
Paşa’mn çevre köylerindeki yağmalarını protes­
to için girişilen bu olaylar, yayımlanan ilk ki­
tabına da konu olmuştur: Şaki İbrahim Desta­
nı, Diyarbekir 1324 (1938).
Ziya Gökalp’m oluşumunda kişisel nitelik­
leri kadar, içinde yaşadığı Diyarbakır, İstanbul 
ve Selânik kentlerinin kültürel birikimleri de 
büyük ölçüde etkili olmuştur. Batı kültürünü 
ve yayınlarını, öğrenimini Avrupa’da yapanlar­
dan iyi tanımış ve izlemiş, doğup büyüdüğü Di­
yarbekir kentinin Doğu kültürüyle bağlantıla­
rı ve etnik yapısı onu gerçekçi çözümlere yö­
neltmiştir. 1908 yılında yayımladığı ilk kitabın­
da karşılaştığımız «Din farkını aramamak hepi­
mizin emeli», «Bir Allahtır insanlara İncil ve 
Kur’an veren», «Din başkadır, vatan başka, bu­
nu ayırt etmeli» ve «Bir vatanın evlâdıyız mez­
hep bizi ayırmaz/Acem bizi esirgemez, Firenk 
sizi kayırmaz» dizelerini de içeren «Uhuvvet 
Şarkısı» bunun önemli kanıtlarından biridir.
«Diyarbekir» ve «Peyman» gazetelerindeki ilk 
yazı hayatından sonra (1894 - 1909) Selanik’te 
yayımlanan «Genç Kalemler» dergisinde «yeni 
lisan »m savunucuları arasında yerini alır, kül­
tür ve tarih anlayışım simgeleyen «Turan» adlı
manzumesini yayımlar, İttihat ve Terakki Fır­
kası içindeki, arka planda kalmaya özen gös­
terdiği, danışmanlık çalışmalarının yanı sıra İs­
tanbul’da yoğun bir yayın faaliyetine girişir. 
İçtimaiyat Müderrisi olarak İstanbul Darülfü­
nunda 1913 yılında başlayan öğretim hayatı, 30 
ocak 1919 tarihindeki tutuklama gününe kadar 
sürer. Malta’ya sürülünceye kadar Türk Yurdu, 
Kalka Doğru, İslâm Mecmuası, İktisadiyat Mec­
muası, Millî Tetebbular Mecmuası, içtimaiyat 
Mecmuası, Yeni Mecmua gibi dergilerle Tanin 
gibi kimi gazetelerde yüzlerce makalesi ve man­
zumesi yayımlanmıştır.
Limni ve Malta Adalarında İngilizler tarafın­
dan 26 mayıs 1919 — 19 mayıs 1921 tarihleri ara­
sında sürgün. hayatı yaşatılan Ziya Gökalp, Tür­
kiye'ye dönünce, bir süre kaldığı Ankara'dan Di­
yarbakır’a geçer, «Küçük Mecmua»yı 33 sayı çı­
karttıktan sonra «Telif ve Tercüme Heyeti» üyesi 
olarak Ankaraya yerleşir, sonra da Diyarbakır 
Mebusu olarak Millet Meclisine katılır. Ölümü, 
25 ekim 1924 günü İstanbul’dadır.
UNESCO’nun, doğumunun 100. yılında anılma-’ 
sim önerdiği Ziya Gökalp’ın 48 yıllık yaşamının 
kısa özeti budur. OsmanlI imparatorluğundaki 
üç köklü akım arasında yaptığı bağdaşmayı ve­
ren «Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak» 
(19 — 18), ulusçuluk görüşlerini sistemleştirdiği 
«Türkçülüğün Esasları» (1923) ve Türk kültürü­
ne yönelen «Türk Töresi» (1923), «Türk Mede­
niyeti Tarihi» (1925) adlı araştırmaları, şiir kitap­
larının yanı sıra, Gökalp’m fikir hayatımıza kat­
kılarıdır
Gökalp, kendi oluşu ve gelişmesi içinde çok 
katlı bir manzara gösterir. Politik koşulların ön­
celik kazandırdığı değer yargıları ve yorumlar 
bir yana bırakılacak olursa, olgunluk çağında 
savunduğu görüşlerin tohumlarını, Beysanoğlu’- 
nun biraraya getirdiği «Z iya ' Gökalp’m İlk Yazı 
Hayatnında (1956) bulmak olanaklıdır. Özellikle 
1923’te «Yeni Türkiye» ve 1924’te «Cumhuriyet» 
gazetelerinde yer alan yazıları, onun toplumsal 
görüşlerinin ulaştığı son aşama olarak değer­
lendirilmek gerekir. Ziya Gökalp’ı 100 yaşma ge­
tiren de, bunlar gibi gerçekçi, canlı ve sosyal 
adalete yönelik görüşleridir. Pek çok «büyük 
adam» gibi çağına ters düştüğü, onunla bağdaş­
madığı, düşünce ve eylemleriyle çağını aştığı için 
kahırlara uğramış olan Ziya Gökalp, tutuklanma, 
hapis ve sürgünlerin bir «bedel»i olarak doğu­
mundan 100 yıl sonra da saygıyle anılmakta, bazı 
düşünceleriyle bugün de yaşamaktadır.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Gökalp 100 yaşında

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/131574/3/001582175010.pdf

Gökalp 100 yaşında

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository