Taha Toros Arşivi, Dosya No: 176-Karagöz Sanatkarlarıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

And, Metin

Istanbul Sehir University Repository

3<fc3
SAN AT DERGİSİ'nin yazı dizisi: Dünyada ve Bizde Gölge Oyunu (3)
Arap ülkelerine. Balkanlara yayılan Türk Karagöz'ü, 
sömürgeciliğe karşı ulusal bilinçlenme aracı oldu
M etin A n d
Geçen yazımda gölge o- 
yununun, Türkiye’de, 16.yüz­
yılda Mısır'dan geldiğini söy­
lemiştim. 16. yüzyılda O s ­
manlIlar bu yeni tekniğe 
Türk yaratıcı dehasını kata­
rak 17. yüzyılda ortaya Türk 
kültür birikiminin tüm zen - 
gînliklerini yansıtanTürkKa­
ragözümü geliştirdiler. Bun­
dan sonra da Karagöz yalnız 
saray çevresinin ve Türk 
halkının en vazgeçilmez gös­
terisi olmakla kalmadı, hızla 
gerek İslam ülkelerine,gerek 
Balkan ülkelerine sıçradı, o- 
ralarda yerleşti ve sevildi.. .  
Bunlar içinde en ilginci de 
M ısır'dır. Çünkü 1517'de Mem­
luklar döneminde Türkiye' ye 
gölge oyununu tanıtan Mısır,17. 
yüzyıldan başlayarak Türk 
Karagözü'nü benimsedi,ve ge­
lişkin biçimiyle çıktığı ülke­
ye dönmüş oldu. Özellikle 
Türk Karagözü'ne güzelliğini 
veren, görüntülerin saydam, 
renkli derilerle işlenişi, kişi­
lerin zenginliği, fasılların ya­
pısal özellikleri ve içeriği ve 
görüntülerin baş,kol ve ba­
caklardaki eklemli oynaklığı 
idi. Buna Arap ülkelerinde de 
öykünüldü. Mısır'da Karagöz' 
ün gelişm esi, 17 . yüzyılda 
Türkiye'ye gelmiş olan Da- 
vud el Attar Menavi, daha son­
ra da Kahire'de Haşan el Kaş- 
kaş ile Musa el Dera'nınkat­
kısı ile oldu. Bir faslın bö - 
lümlenme sinde Karagöz'e 
benzerlikler buluruz. O - 
yunlann konuları da, örneğin 
"Timsah Oyunu" gibi,bizim fa­
sılları andırır. Temsiller, ya­
bancı gezginlerin tanıklığına 
göre, daha çok türkçe verili­
yordu. Öyle ki Mısır'da kukla 
oyununa da, Karagöz'den boz­
ma "Aragoz" deniyordu. 19. 
yüzyılda ve 20. yüzyılın başın­
da Türk Karagözü Beyrut , 
Şam, Yafa, Halep ve Filistin'­
de de yaygınlaşmıştı. Haci­
vat'a Ayvaz, Karagöz'e Kara- 
koz deniliyordu. Ayrıca Afyu- 
nl (Tiryaki), Frenk Doktor , 
bir çeşit Tuzsuz Deli Bekir'e 
benzeyen Aga vardı. Kadınla -
®
rın erkekleri kovuşları, karı­
larıyla iyi geçinemeyen Kara­
göz ve Hacivat gibi benzer 
sahnelere raslanıyordu.Ayrı- 
ca Suriye 'de "  D ilenciler" , 
"Frenk Doktor","Hamam" , 
"Afyon Tiryakisi", "  Akşam 
Yemeği”  , ve "Kereste" gibi 
oyunlarda bizim fasıllara bü­
yük benzerliklere raslarız.
Türk Karagözü, KuzeyAf- 
rika'ya da geçmiştir.FasiLlb- 
ya, Tunus ve Cezayir'de Türk 
Karagözünün önemli bir yeri 
vardı. Daha da ilginci İtal­
ya'da da Türk Karagözü'nün 
izlerine raslarızjburaya Türk 
Karagözü, Kuzey Afrika yo­
luyla gelmiştir. Buradaki o -  
yunlar tıpatıp bizden alınmış- 
tır. W. Hoenerbach adında bir
Alman incelemecisi, Tunus’ -  
tâki Karagöz fasıllarının hem 
virilerini yayınlamıştır. Bun­
lar okununca hemen hepsinin 
Türk fa sıllarmdan alındığı gö­
rülür. Kişiler de (Karaguz,Ha- 
cıvan, Çelebi, Tiryaki, Keke­
me, Arap, Yahudi, Frenk, Sar­
hoş ve kadınlar) bizim Kara­
göz kişilerinden alınmadır. 
Yalnız Tunus görüntüleri ek­
lemsiz ve renksiz olup, koyu 
lacivert deridendir. Kaba ve 
ilkel bir görünüşleri vardır.
Burada önemli bir nokta­
ya değinmek gerek ir." Gele - 
neksel Türk Tiyatrosu” kita - 
bımda belgeleri ve ayrıntıla - 
rıyle gösterdiğim gibi, Kara­
göz siyasal bir taşlama , bir 
kabare tiyatro niteliğindeydi,
ve bu onun en önemli ö ze lli­
ğiydi. Paşaların, devlet adam - 
larının yolsuzlukları, padişah 
damatları, sadrazam bile sık 
sık alaya alınabiliyordu."Var- 
lık" dergisinin son sayısında 
Ceyhun Atuf Kansu Karagöz 
üzerine güzel bir yazısında 
benim eski bir yazımdan bir 
alıntı yapmış, Karagöz'de si­
yasal taşlamanın 1911'de yasak 
edildiğini yazmıştı. Oysa ben 
yazımda 1911'deki yasaklama­
nın Trablus'ta olduğunu soy - 
lenıiştim. Karagöz'de siyasal 
taşlama bizde çok daha önce , 
Abdülâziz çağında yasaklan - 
nııştı. Arap ülkelerinde özel­
likle Kuzey Afrika'da, Kara- 
göz'un siyasal taşlama yönü, 
sömürgeciliğe karşı ulusal
bil inçi eştirme için etkili bir 
silah olmuştu,öyle ki bugün 
çağdaş tiyatroda geçerli olan 
bir "agit-prop" kuvvetindey- 
di. Söz gelimi Halep'te göz­
den düşen yeniçerileri .Kara­
göz alaya almış, halk bunu 
destekleyince,hükümet Kara­
göz temsillerini yasaklamış­
tı. Cezayir'de, Karagöz per -  
dede Fransız askerlerini er­
keklik aygıtı ile dövüyor; Şey­
tana Fransız üniforması g iy ­
diriliyordu . Bunun üzerine 
1843'te Fransıziar Karagöz 'U 
yasakladılar. Trablus'u İtal - 
yanlar almadan önce 1910'da 
Karagöz 1870 Fransız-Alman 
savaşı sırasında Paris ' teki 
durumu gösteriyor, Fransız 
askerlerini alaya alıyordu . 
Ayrıca 1909'da 11. Abdülha- 
mit'in tahttan indirilişini,hür- 
riyetin ilanının yarattığı se - 
vinci dile getiriyordu. Bunun 
üzerine 1911'de İtalyanlar Ka- 
ragöz'ü yasakladılar. Tunus'­
ta ise haik arasında Karagöz 
ün çıkışı üzerine yaygın bir 
söylence vardır. Bu da Kara­
göz'ün bu yanını gösterir. Bu 
söylenceye göre eskiden İs ­
tanbul'da yaşayan bir adam, 
devlet adamlarının yolsuzluk­
larına çok üzülür, bir çözüm 
ararmış. Sonunda Karagöz ' ü 
bulmuş, önce suya sabuna do­
kunmayan eğlencelik gösteri - 
le r  düzenleyerek , Padişahın 
ilgisini çekmiş, Padişah sey­
retmek isteyince de perdeye 
bütün bu yolsuzlukları getir­
miş. Padişah'm gözü açılm ış, 
yolsuzluk yapan görevlileri 
cezalandırmış, oyunun bulucu­
sunu da vezir yapmış.
Bu da konumuzu Yunanis­
tan ile Balkan ülkelerine ge­
tiriyor .Araştırmalarımıza gö­
re Yugoslavya'da, Romanya'­
da, Bulgaristan'da Karagöz 
oynatıldığını ve çok sevildiği­
ni biliyoruz. Burada Yunanis­
tan'ın özel bir durumu vardır; 
çünkü Türkiye ile birlikte say­
dığımız bütün ülkelerde Kara- 
göz'ün silinmesine, yok olma­
sına karşın , Yunanistan ' da 
çok gelişmiş bügün de yaşa­
maktadır. Yunanistan'dabugün 
20 kadar Karagöz tiyatrosu 
bulunmaktadır.'Yunanistan'da 
Karagöz üç aşama göstermiş­
tir. 1821 ayaklanmasından ön - 
ce daha çok Türkiye'den ge­
len Karagözcüler temsiller 
veriyorlar, ay aklanmanın ele­
başıları Karagöz gösterile -
rinde gizlice buluşuyorlardı . 
1822’de Tepedelenli A li Pa­
şa yenik düşürülünce, Yany ai  
da Yunan Karagözcüleri Pa­
şa'yı perdeye çıkarmışlar; gi­
derek oyunların Türk konula­
rına ve kişilerine rağmen, bi­
linçli bir Yunanlılık oyunlar - 
da kendini göstermiş. Bu kişi­
lere Büyük İskender, Antakya 
Kralı gibi yeni kişiler katmış­
lardır. 1830'dan sonra Güney 
Yunanistan özgürlüğüne ka­
vuşmuş, ve buradaki kentler-  
de Karagöz oynatılmaya baş -  
lanmıştır.
Ancak Yunanlılar, herşe- 
yiyle bizden kopya ettikleri 
Karagöz'e sahip çıkmakla kal­
mamışlar, başka konularda da 
yaptıkları gibi bunu Türkiye 
aleyhine kullanmışlardır. Bu 
oyunun Türklerin olamayaca­
ğını, zaten Türklerinkültürle- 
ri olmadığı,askerlikten baş -  
ka birşey bilmedikleri, kim­
den ne gördülerse bunu kopya 
ettiklerini yaymışlardır. On 
yıl önce, Türkiye'ye Karagöz 
üzerine bilgi almak üzerine 
Cambridge'den Mario Rinvo- 
lucri adında bir İngiliz geldi 
B ir süre birlikte çalıştık. Ona 
gerekli belge ve bilgileri ver­
dim. Kendisi çok iyi Yunanca 
biliyordu. Bu arada ünlü Yu­
nan Karagözcüsü SotirisSpat- 
haris'in anılarını İngilizceye 
çevirerek yayınladı. 1967 ' de 
İngiltere'de buluştuk, ve bu 
işbirliği yakın zamana kadar 
geldi. Kendisi bütün Yunanis­
tan'ı tarayarak metinleri, gö­
rüntüleri topladı,ayrıca eski 
Yunan Karagözcüleri ile yap­
tığı konuşmaları banda aldı, ve
(Sayfayı çeviriniz)
B ir Arap gölge oyurm tem sili
K g
rfe• top.r “j- >5
Perde gerisinden Yunan gölge oyunu
bunları benimle paylaştı. Ben 
de ilerde yayınlayacağım bü - 
yük bir kitapta bu malzemeyi 
kullanacağım;ancak daha ön­
ce bu sonuçların bir kısa öze­
tini "Türkiyemiz" dergisinin 
ekim 1971 sayısında yayınla­
dım. Bu sonuçlara göre Yu­
nanlılar Türk Karagözü'ne en 
ufak bir yenilik getirmemiş -  
lerdi. Tekniğini, kişilerini, fa­
sılların konularını, nükteleri­
ni, kısaca herşeyini bizden 
kopya etmişlerdi. Oysa A rap­
lar hiç değilse aldıklarına 
bir şeyler katmışlar.büyük de­
ğişiklikler yapmışlardı. Ne 
var ki biz öz be öz kendi ma­
lımıza sahip çıkamamışı&Ee 
ki görüntüler Avrupa müzele­
rine kaçırılmış, eski Kara - 
gözcülerimiz son günlerini 
yoksulluk içinde geçirip, gö­
çüp gitmişler, £asü diye de e- 
limizde I’rofosör R itter' İn 
aslında iyi bir Karagözcü sa­
yılmayacak Nazif Beyden der­
lediği metinler dışında pek 
birşey kalmamış.Olsa olsa 
Karagöz'e turizm adına bir 
söylenceye dayanarak Bursa 
sahip çıkmış, bir de ucuz gö­
rünüşlü bir takım turistik eş­
yada Karagöz resim leri gö­
rül inektedir. Rinvolucri' nln 
vaşlı Yunan Karagözcüleriyle 
yaptığı konuşmaların ses 
bandlarmda, bütün bu halk sa­
natçıları söz birliği etmişçe­
sine Karagöz'ü Türkiye 'den, 
Türklerden öğrendiklerini
söylemelerine karşın, bugün 
nerdeyse biz Karagözü Yunan­
lılardan öğreneceğiz. Oysa 
Karagöz üzerine ufak bir ça­
lışma bile en büyük ilgi ile 
karşılandığına elimizde güzel 
bir örnek var. Macaristan' m 
en önemli tiyatrolarından bi -  
ri olan TTıalia tiyatrosundalki 
yıldır sürekli oynanan "Kara­
göz" adlı derleme oyun tiyat­
royu her temsilde tıklım tık­
lım  dolduruyor. Gerçi Yunan­
lılar büyük bir düşmanlıkla 
Karagözü bizim aleyhimize 
bir araç olarak kullanıyorlar; 
ancak konu bilimsel bir bi -  
çimde ortaya konulunca, sus­
ma sini ve gerçekleri kabul 
etmesini biliyorlar. Nitekim 
birkaç yıl önce Viyana Üni -  
versitesinde tiyatro doktora sı
Yunan görüntüsü: Paşa, Mcgaleksantros(Büyük İskender)
yapan Walter Puchner adında 
bir Yunanlı bana yazıyla baş­
vurmuş, iki yıl kendisine po* 
tayla belgeler, gerekli notlar 
göndermiştim. Punchner"Das 
Neugriechische Schattenthea­
ter Karagiozis" adlı tezini 
başarıyla hazırladı, ve olduk -  
ça hacimli tezinden bana da 
bir kopya gönderdi. Orada hiç 
değilse birtakım noktaların 
düzeltilmiş olduğunu görmek 
sevindirici ;ancakbir doktora 
tezini kaç kişi okur, ve etki -  
si ne olur. B ir yanda yaban­
cı dilde bilimsel araştırma - 
la ıla  zengin kültür birikimi­
mizi dünya kamuoyuna tanıt­
mazsak, bir yandan da Ka-
Megalo Fidi (Büyük Yılan) 
ragöz'U aslına uygun biçimde 
ya da yepyeni biçim ve tek­
niklerle ele almazsak, bü­
tün çabamız bol bol,kendi a -  
ramızda lâfla geçerse, korka­
rım bir gün Karagöz adım bi­
le unuturuz. Dizinin gelecek 
son yazısında Avrupa ' da ki 
gölge oyununa değinirken bu 
konuda neler yapılabileceği­
ne de kısaca değinmeye ça lı­
şacağım.
GELECEK HAFTA : 
AVRUPA'DA GÖLGE 
OYUNU
Kişise! Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 3 3 8 3 0 1 0 *


Sanat Dergisi'nin yazı dizisi:Dünyada ve bizde gölge oyunu (3):Arap ülkelerine, Balkanlara yayılan Türk Karagöz'ü, sömürgeciliğe karşı ulusal bilinçlenme aracı oldu

Sanat Dergisi'nin yazı dizisi:Dünyada ve bizde gölge oyunu (3):Arap ülkelerine, Balkanlara yayılan Türk Karagöz'ü, sömürgeciliğe karşı ulusal bilinçlenme aracı oldu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository