Taha Toros Arşivi, Dosya No: 182-Yahya Kemal Beyatlı. Not: Ekteki belgede Şevket Rado'nun "Yahya Kemal ve hürriyet" başlıklı yazısı bulunmaktadır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Rado, Şevket

Tanpınar, Ahmet Hamdi

Istanbul Sehir University Repository

«Baktım konuşurken daha bir kerre güzeldin, 
İstanbul'u duydum daha bir kerre sesinde!»
Y. K.
Y A H Y A  K E M A L  
$i i r l er i  ve İst anbul
Yazan
Ahmet Hamdı TANPINAR
1.
& VET, İs tanbul’u  ve b ü tün  vatanı, tarihim izle, halk ı­mızla, ıztırap ve neşemizle, bizi b ir  çok şeylerde o k a ­dar üstün  yapan m acera ve tecrübelerden  m iras haya t ve dünya 
görüşüm üzle, kendim izi hep onun se ­
sinde duyduk. G üneş-m âbedi-azam etli 
ve öyle aydınlık  m anzum elerinde o bize 
kendim izden bahsetti. O nun ilham ı 
m illî hayatın  en m ucizeli aynası oldu. 
Y ıllardır bu  aynanın  ışık tufanında y ı­
kanıyoruz. Böyle olduğu için hayatım ı­
za ve kendim ize şimdi b ir  yabancı gibi 
bakm ıyoruz.
G erçek vatan  şairini onunla tanıdık. 
V atan  şairi derken  sık  sık  vatandan 
bahsedenleri kastetm iyorum ; vatanı d i­
lin  içinde ve öz cevheriyle k u ran  şa ir­
den:
A rdında v a ta n  se m tin in  o rm an la rı k u y tu
ve derin  heybetinde yükselen m anzu­
m elerin  yaratıcısından bahsediyorum .
Şüphesiz ki, va tan  sevgisi, m illet sev­
gisi gibi duygular, behem ehal sanatın  
şartı değildir. Sanat güzelin peşindedir. 
Ve onu elde etm eğe çalıştıkça m illet 
dediğimiz terk ip  kendiliğinden yeni 
hüv iyetler kazanır.
F ak a t ta rih in  bazı düğüm  nok ta la­
rında  sanatın  aynasında kendim izi d a ­
ha vazıh çizgilerle görm ek isteriz. İşte
Y ahya K em al şiirini yaparken  bize bu 
ta tm ini getirdi. O bize elinde b ir  f ih ­
rist, veya çok defa b ir ucu politikada 
biten, yani b ir  takım  anlaşm am azlıkla- 
rın  açık kapısı b ir  hissilikle gelmedi; 
bize kü ltü rüm üzü  tanıttı.
O nun diliyle ve onun şiirinde akset­
tiği için b ir  çok inkâr ve tefsir silsile­
sinde zaman zaman kaybettiğim iz b ir 
dünyaya kavuştuk; eski ve a rtık  haya­
tım ız için lüzum suz diye attığım ız ve 
o yüzden fakirleştiğim iz şeylerin bizim 
için ebedî ve m uasır k ıym etler o ldu ­
ğunu öğrendik.
2.
H er büyük  şair gibi Yahya Kemal 
de çok değişiktir. Bu cins ayırm aları 
hiç sevmem; bana sanatkârı ilham ının 
çeşnisine göre parçalam ak gibi gelir; 
H albuki ben şairde b ir tek şeyi, keli­
meyi ku llanış şeklini, dile ve m ısraa 
verdiği şekli ararım . B ilmem söylem e­
ğe lüzum  var mı? T ürkçe m ısra onun ­
la doğdu. F ak a t vazıh olm ak için saya­
lım  : Yahya K em al bizim  en büyük  
liriklerim izdendir. D iyonizyak şevki 
pek az şair onun gibi ve onun kadar 
kuvvetle  terennüm  etti. Eski ve yeni 
dilimizde dâsitanî şiirin  en güzel, en 
kuvvetli şairi şüphesiz ki odur. H enüz 
neşredilm eyen Ç aldıran m anzum esi, 
İstanbul’u  fetheden Y eniçeriye gazeli, 
A lparslan gazeli, Mohaç tü rkü leri, yine 
neşredilm eyen Süleym aniye manzumesi
8 A İ L E Kış
büyük  jestin, dâsitanî edanın sırrına 
nasıl sahip olduğunu, nasıl tek  b ir m ıs- 
raa  bazen b ü tün  b ir ru h  haletini, b a ­
zen b ü tün  b ir kavga sahnesini sığdır­
dığını gösterir :
A tlar karışırken  ayak altında kalan lar
..........................................  ey şâh id -i zafer
Seyret baharın ın  bu yam an lâlezârını!
gibi m ısra ve beyitler yalnız onda v a r­
dır. Deniz ve Açık deniz, Deniz tü rk ü sü  
ile her hangi b ir  edebiyatta deniz­
den bahsedenlerin  başında sayılabile­
cek şairlerdendir. F akat b u ' değişik 
m anzaralar b ir yerde toplanır:
O kü ltü rüm üzün  kopan uçların ı b ir­
b irine bağlam ıştır. Ve sade bunu  yap ­
m akla vatanı bulm uştur.
3.
İstanbul’u  Y ahya K em al’den evvel 
teganni eden şairlerim iz çoktur. H attâ  
diyebiliriz k i eski şiirin  b ü tü n  b ir ta ­
rafı tâ  F a tih ’tenberi bunu  yapar. Eski 
şairlerim iz nerede yetişirlerse yetişsin­
ler İstanbul’u  benim siyorlar, onu şeh ir­
li gözüyle seviyorlar, hayat m odalarım , 
zevk ve safa âlem lerini şiirlerinde öğü- 
yorlardı. Böyle şairler az çok her b ü ­
yük edebiyatta vardır. H attâ  daha ile­
riye giderek hasta b ir çocuğun evi zap- 
tedişi gibi, b ir tü r lü  idare  edemediği 
velveleli neşesini ve kim senin ve hiç 
b ir ta tm in in  çare olam adığı derbeder 
ve daussılalı ru h u n u  şehre m aledenlere 
de ras t geliriz. V erlaine P aris için böy- 
ledir. B ir kaç nesil, belki b ü tü n  F ra n ­
sız k ü ltü rü  boyunca Paris sokakların ­
da onun yarı Moğol yüzü, rom atizm a­
dan hafif aksayan adım ları, yalnızlık­
tan ü rken  geceleri ve kahve sohbetleri 
hatırlanacak tır. Bizde de buna benzer­
leri vardır.
Nedim bu  İstanbullu  şairlerin  başın­
da gelir. O hastalığını, sefaletini, h id ­
detini, ru h  tezatlarını İstanbul’a geçir - 
m em iştir. F ak a t neşesi etrafım ızdaki 
havada hâlâ yaşam aktadır. N edim ’i h a ­
tırlam adan eski İstanbul’u, m evsim le­
rini, eski bayram ları, şehirli hayatını, 
İstanbul güzelini ha tırlam ak  pek az 
m üm kündür. Baki ondan çok evvel, 
Y ahya Efendi, B aki’den az sonra, baş­
ka  tarzda olsalar bile Cafer Çelebi ve 
A tayı hep İstanbullu  şairdirler.
Şeyh Galip, bu  m irası az çok değiş­
tirm iş, yaşadığı şehri yeni denebilecek 
b ir hayal dünyası arasından  görmeğe 
çalışmış, hiç olmazsa Boğaziçi m ehta­
bını yeni b ir  iklim  gibi bu lm uştur. B ir 
yığın acemiliği içinde — tıpkı petrol 
ışığıyle e lek trik  arasında havagazı lâm ­
baların ın  o kısa geçişini and ıran  bu  
zevk değişikliği üzerinde durulm ası 
lâzım gelen b ir şeydir.
B ü tün  bu  şairlerin  İs tanbul’u  çok 
sevdikleri ve bize parça parça verd ik ­
leri m uhakkaktır. Yalnız şu  nokta v a r­
d ır ki hepsi az çok şehir çocuğu o larak  
bunu yapm ışlardır.
Yahya K em al’in onlardan farkı İs tan ­
bu l’un şairi olm asıdır. O yaşanan b ir 
m edeniyetin  hazır çerçevesinden değil, 
b ir ferd iyetin  adesesinden, b ir  daıssıla- 
ya benziyen sevgiden ve b ir  te fekkü­
rü n  arasından  İstanbul’u  gördü ve te ­
ganni etti. Belki daha ileri gitti; bu 
şehrin güzelliklerinde sanatın  n izam ı­
nı aradı.
4.
B ir şehrin şiire b u  tarzda maloluşu, 
onun canlı nescini, h a ttâ  nizam ını v e r­
mesi — çünkü Y ahya K em al’de yavaş 
yavaş böyle b ir  nizam  teşekkül eder 
hissini verecek b ir yığın şey vard ır — 
hiç olmazsa tanıdık larım  arasında 
Charles B auaela ire’le başlar. Les F leurs 
du Mal ve M ensur Ş iirler şairinin il­
ham ında P aris’in  m ühim  b ir yeri v a r­
dır. B urada a rtık  derbeder b ir mizacın 
peşinde değiliz, ne de sevimli b ir şehir 
çocuğunun.
Baudelaire, zengin b ir  dam ar gibi 
bulduğu büyük  şehir Psychose’i ile 
yeninin tâ  kendisini vücude getirir. 
Emsali çok az görülm üş gergin s in ir­
leri, çok ince ve zalim  dikkatiyle, ız-
1950 A İ L E 9
*wvwvwvwvwvwv<vwwv\vvwwvwvw*
Y a h y a  K e m a l
v e
H Ü R R İ Y E T
«Şiir de, sanat ta  hü rriy e te  dayanıyor. S i­
yasetin  sanatı tahd it etm ediği devirlerde b iri- 
b irinden büyük sanatkârlar yetişm iştir. Sana­
ta  m üdahale edildiği devirlerde ise sanatkâ­
r ın  kökü k u rum uştu r. Sanatkâr ancak h ü r ­
riy e t havası içinde yetişebilir...»
«Sanatkâr im al ed ilir b ir  şey değildir. Onu 
tab ia t hazırlar ve ortaya atıverir...»
«Şair başkaların ın  istediği şiiri yazamaz; 
ancak kendi istediği şiiri yazabilir...»
«Ben de b ir zam anlar b ir tü r lü  şü r sanatı 
vard ır sanırdım . Sonra anladım  ki b ir  kaç 
tü r lü  şü r sanatı vardır. H er tü r lü  şiirin  yazıl­
m asına m üsaade etm elidir...»
Şiirim izin büyük  üstad ı Y ahya K em al’in, 
sohbetlerinde hazır bu lunm ak talihine erişen­
le r  ondan zam an zam an yukarıdak i sözleri 
dinlem işlerdir. Sanat bahsinde hürriye te  onun 
k ad ar bağlı, sanatkârın  dokunulm azlığına 
onun kadar inanm ış b ir insan görmedim.
Eğer sanatkâr fevkalâde b ir m ahlûk ise 
— k i h e r şey öyle olduğunu gösteriyor — 
alelâde m ah lûk ların  ona yol gösterm eye 
kalkm aları ne k ad ar gülünçtür! S anatkâr 
bun lara  uyarsa şüphesiz daha gülünç olur. 
Ne ise ki h e r  hak ik î sanatkâr yalnız kendi 
bildiğini okum uş.
H ürriyet adına sanata m üdahale etm ek 
isteyenlerin , sanatkârları kaz sü rü leri d e re ­
kesine indirip  o n lan  gütm eğe kalkan ların  
çoğaldığı şu devirde, Y ahya K em al’in  y u k a­
rıdak i sözlerini en  ir i harflerle  yazdırıp d u ­
varlara  asm ak lâzımgelir. Geçmiş asırlar için 
doğru olan bu sözlerin gelecek asırlar için 
doğru olm ıyacağını gösteren hiç, am a hiç b ir 
delil yok.
ŞevJcef RADO
M V « « W V W M M V 1 W V U M M V M V M 1 W
tıraba  çok açık ve onun terbiyesinde 
kendini bulm uş ruhuy le  bu  şair k en ­
dinden b ir evvelki neslin m irasım , b ü -
tü n  o dağınık tecrübe ve d ik­
katleri şiirin  nizam ına nak le­
der.
Y ahya K em al’in  İstanbul 
sevgisi bu  cinsten b ir com ­
plexe olamazdı. 1774 denberi 
devam  eden m illî felâketler, 
şahsiyetim izi b ir ferdiyetin  
uçlarında denemeği, h e r  şeyi 
inkârdan  sonra b ü tü n  insan­
lığa kavuşm ayı bize daha 
uzun zam anlar m enedecektir. 
D aha doğrusunu söylem ek 
lâzım  gelirse diyebiliriz ki, 
tarihim izin belli başlı te rb i­
yesi um um î endişeler u ğ ru n ­
da ferdiyetin  inkârına doğru 
gider. H er şey kaybolm ak 
üzere  iken  yalnız b ir şey d ü ­
şünülmez.
O nun içindir ki Y ahya K e­
m al’in  İstanbul sevgisi este­
tik  p landan vatan ın  m anevî 
çehresine doğru genişler. Y al­
nız millî olan şeylerin  peşin­
de b u  darlaşm ayı ne kadar 
övsek azdır. Ç ünkü onda ce­
miyetim ize a it b ir  takım  ta ­
rih î şartla rın  tam  cevabım  
alırız, B u daralışla biz kendi 
ufkum uza genişler, bizim  olan 
-bir «K âinat» a açılırız.
Yahya K em al’in  şnrleri 
içinde şiir ve güzellik niza­
m ım  veren lerin  çoğu İs tan ­
bu l’un etrafında döner. B ir 
beytin i yazım ızın başına aldı­
ğımız B ir Tepeden şiiri b u n ­
la r arasında en evvel hatıra  
gelenidir. B u şiirde şehirle 
canlı güzelliğin ayniyetini 
buluruz. R uhum uzun aynası olan şehir 
teşekkül ederken bize m ahsus güzellik 
de teşekkül eder.
10 A İ L E Kış
I rk in  sen i ik lim ine  benzer y ara tırk en  
Kaç fe th e  koşan tu ğ la r  u fu k la rla  yarışm ış 
T ârih in i ak se ttireb ils in  diye çehren  
Kaç F â tih in  a l t ın  k an ı m erm erle  karışm ış..
M illetle güzellik fik ri böylece b ir 
arada tekevvün  ediyor. F ak a t bu  m an ­
zum ede daha m analı b ir m ısra vardır:
Sim âni veren  m em leketin  h e r  tepesinde
Canlı güzellik ve İstanbul b irb iri­
n in  aynasıdır. Geçmiş Yaz, b u  b ü ­
yük  tem ayı daha derin  şekilde alır. 
O rada biz İstanbulu  sade b ir sembol 
olarak görmeyiz; k ü ltü rü n  ebediyeti 
şeklinde görürüz:
K örfezdeki d u rg u n  suya b ir b ak  göreceksin, 
G eçm iş gecelerden b iri d u rm a k ta  derinde! 
M ehtap, iri güller ve se n in  en  güzel aksin  
V elhasl o rü y a  du ru y o r yerli yerinde...
H enüz neşredilm em iş b ir başka m an­
zumede bu  güzellik ölçüsü İstanbul’la 
daha yakından kaynaşır.
Z am bak  gibi en  güzel çağ ında  
Serpildi deniz nefesleriyle 
Saf u y k u la rın  sa lıncağ ında  
S alland ı ba lıkçı sesleriyle...
Zevk ve k ü ltü r  herşey bu  üç k ıtaya 
girer. B irb irin i tam am lıyan ik i hayal 
ve canlandırm a, tarih  ve iklim , m uaz­
zam, âdeta u fuk  boyunca perde perde 
değişen renk  nüanslarile  derin  b ir 
akşam  gibi, bugünün Boğaziçinden geç­
miş zam ana gö türür; b ü tün  b ir tarihe, 
yani bu  kadın  güzelliğinin yavaş y a ­
vaş b ir iksir gibi tılsım lı inbiklerden 
sızdırıldığı, y ah u t A chil’in  silâhları gibi 
İlâhî örslerde b ir kıvılcım  tufanında 
döğüldüğü çağlara gireriz.
5.
F akat Y ahya K em al’in İstanbul sev­
gisi sadece b u  k ü ltü r ve zevkde, yani 
b ir duygulanm ada kalm az. Sembol 
sevginin yam  başında bu  hülyayı y ır ­
tan  ve onun gecesini zenginleştiren 
başka şeyler de vardır.
İstanbul b ir  şehir ve büyük  b ir şe­
h ird ir. O rada yüzbinlerce insan yaşı­
yor, onların  hepsinin ay rı talii, ayrı 
hayat macerası, ay rı ıztırap ve h üzün ­
leri var. İçlerinde biçareleri, yoksulları, 
üstüste  h icretlerin  büyük  şehrin  so­
kaklarına İm paratorluk  gem isinin en ­
kazı gibi y ığdıkları var. Öyle ki tü rk -  
çe bile dudakların ın  h e r kım ıldanışın­
da b ir daüssıla ve m em leket hatırası 
oluyor. Ü cra sem tler var; hepsinin ayrı 
hayat görüşü var. Mazi v a r ve onun 
hatırladıkça ruhum uzu  yenileştiren 
zaferleri var, bugün  v a r ve yarın  var.
Y ahya K em al’in  ilham ı h e r b iri ayrı 
ayrı b ir sorgu olan bu  varlık ların  h ep ­
sini tek e r tek e r karşılar.
K ocam ustafa  paşa, ücra  ve fak ir  İs ta n b u l 
Tâ fe tih te n b e ri m ü ’m in , m ütevekkil, yoksul
derken, biz b irdenb ire  bu  İçtimaî jeo­
lojinin, b u  dev ıztırabm  ortasına d ü ­
şeriz. Bilmem acım anın güzelliğini an ­
latm ağa lüzum  var mı? Yahya K em al 
insanları küçültm eden acır ve sever; 
onun fak irleri ve m uztarip leri b ir cife 
gibi b ir yara  deşilir gibi açılmaz; k a l­
b in  ve şiirin  güneşinde b ir m ücevher 
gibi parıldar. Ç ünkü halkım ıza ka lb in ­
den ay ırarak  bakm az, onları hayatla 
çarpışan b ir polem ikten değil, kendi 
kalplerinde, kendi im anlarında görür. 
Bu bize m ahsus m erham et yani hem ­
hal o luştur. Bu m üslüm an ve Akdeniz 
m edeniyetidir:
K u ru  ekm ekle beyaz peyn iri lezzetle yiyen, 
Çeşm eden h er su  içerken  Ş ükür A llaha
diyen insan lar karan lığ ın  değil güneşin 
çocuklarıdır.
F akat bu  kadar mı? H ayal Şehir aynı 
biçare talihe, kendi tâbiriy le T ürk  İs­
tanbu l’a şü rin  aynasını başka tü r lü  
uzatır :
Az sü re r  gerçi fak ir  Ü sküdar’ın  sa lta n a tı..
Bu acıma, bu  sevgi yaşıyan insan lar­
dan, bu  toprağı ebediyette k u ran  aksi­
1950 A İ L E 11
ne, ölülere doğru aym  şiirde bakınız 
nasıl derinleşir:
Serviler şehri dalar kend i iç aydınlığ ına!..
K ocam ustafa paşada şehrin  büyük  
hem şehrileri, bizi geçmiş zaman içinde 
çizgi çizgi, m âna m âna yapanlar şiirin 
zam anına yine aynı şekilde g ire r..........
......................................  gece geç vak te  kad ar
Bir m ücevher gibi S üm bül S in an ’in  ru h u
yanar.
Sarm aşık lar, yazılar, taşla r, ağaçlar, karışık  
Hafız O sm an gibi h a t ta t la  göm ülm üş bir
ışık
Bu m ezarlık ta  siyah top rağ ı ayd ın la tıyor... 
İşte çifte zam anıyle İstanbul.
İstanbul Y ahya K em al’in şiirinde 
sem t sem t kendisini bulur. B u saa tleri­
mizin sihirbazı İçerenköy’ünden Boğa­
za k ad ar b ü tü n  İstanbul m evsim lerini 
emsalsiz b ir a lbüm ün yaprak ları gibi 
karşım ızda çevirir: 
ö m rü m  İçerenköy’ün d e  geçsin.
derken  biz K ozyatağm da İstanbul’un 
en ucuz ve en güzel terk ip lerinden  b i­
rine küçük  b ir havuzla b ir  kaç büyük  
ağacın yaptığı emsalsiz haz âlem ine 
m isafir oluruz:
K and illi’de eski bahçelerde ..
dediği zaman b ü tü n  b ir  mazi debdebesi 
ve yaprak  yaprak  b ir sonbahar ölü- 
miyle içimizde yaşar.
Akşam, lekesiz, saf, iyi b ir  yüz gibi akşam
deyince şehri içindeki o tu ran ların  m a­
nevî çehresiyle birleşm iş buluruz. F a ­
k a t bu  canlandırm aların  içinde beni en 
ziyade şaşırtan
G ünler k ısa ld ı... K an lıca’n ın  ih tiyarları, 
Bir b ir  h a tır la m a k ta  geçen sonbaharları...
beytidir.
Bu beyti ilk duyduğum  andanberi 
benim  için tü rkçen in  b ir tarafında, çok 
hayalî ve belki de m utlak  b ir  iklim de 
yaşar gibi zam an aynasında öm ürleri­
12
nin  hesabına dalm ış b ir takım  insanlar 
yaşar.
K anlıca ih tiyarları Y ahya K em al’in 
ellerinde öm rüm üzün büyük  d u ruş la ­
rından birinde ebedileşm iş çehrem iz- 
dir.
6.
Y ukarda bu sevgi sade estetik  p lan ­
da kalm az, dedim . Belki de hatâ  ettim . 
Ç ünkü b u  m ânada b ir güzellik an lay ı­
şı, b ir ru h  üstünlüğünün, kendi kend i­
mizi ik ra r etm ek arzusunun  ta  kend i­
sidir. İnsan iki yerde hayatın  ve ö lü­
m ün efendisidir: h ü rriy e t ve sanatta. 
D oğrusu istenirse sanatta  h ü rr iy e t b ir 
cevher gibi vardır. Onun için güzel d a ­
im a yaratıcıd ır; onun aydınlık  libâsını 
g iyenler hayata ve ölüm e çok üstün  
tepelerden, ebediyetin kendisi olan b ir 
zam andan bakarlar.
Hepimiz ala tu rka  m usikiyi tan ır ve 
severdik. F akat İs tanbul’la onu b irleş­
tirm ek, yah u t b u  sıcak ses çağlıyanm - 
da İs tanbul’un payını ayırm ak Yahya 
K em al’den evvel kim senin akim a gel­
mem işti. K ar m usikisinin sonundaki şu 
üç beyfti dinleyin:
Z ihn im  bu  şeh irden , bu  d iyardan  çok
u zak ta ,
T an b u ri Cemil bey çalıyor eski p lâk ta , 
B irdenbire  m es 'udnm  işitm ek  hevesiyle 
G önlüm  doiu İs ta n b u l 'u n  en ta t l ı  sesiyle 
Sandım  ki u zak laştı yağan k ar ve karan lık  
U ykum da b ü tü n  b ir gece körfezdeyim  a r tık
B ir gün, bizden çok sonra Yahya K e­
m al’i hatırlıyacak olanlar bu  körfezde 
ve şehrin  h e r k uy tu  köşesinde ve b ü ­
tün  rüzgârlara  açık her tepesinde onun 
sesini duyarak  aynı derin  saadeti, sa ­
natın  bizi ik ra r ettiği ve hayat plânımızı 
değiştirdiği anlarda duyduğum uz o İlâ­
h î saadeti tadacaklardır.
Onun dikkati bize öğrettiği için artık  
biliyoruz ki şehirlerin  ve ü lkelerin  bu­
sesi vardır. O halde tereddütsüz söyli- 
yelim, Y ahya Kemal vatanın ve İs tan ­
b u l’un sesidir.
KışA İ L E
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Yahya Kemal şiirleri ve İstanbul

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/139363/3/001583328010.pdf

Yahya Kemal şiirleri ve İstanbul

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository