Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Namık Kemalİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Sevinçli, Efdal

Istanbul Sehir University Repository

edebiyat
—
Namık Kemal 
ve
“Kültür Cinayetimiz”
Efdal Sevinçli
Bu yıl Namık Kemal'in 100. ölüm yıldönümü. Kısacık ömrüne çok şeyi sığdırmış, 
kavgası, öfkesi, sevinci ile dolu dolu yaşamış, yüzünü doğudan batıya 
çevirebilmiş bu OsmanlI aydınını yaşamından kesitlerle tanıtan bir yazı
sunuyoruz ________
K
■  %  ırksekiz yıllık bir yaşam: 
1840-1888.
Bu kısacık yaşama sığan, 
şiir, roman, tiyatro, tarih, eleşti­
ri, gazetecilik ve politika sözcük­
leriyle adlandırılan çalışmalar... 
Ve bu çalışmaların gizli tarihini 
yansıtan mektuplar, mektuplar... 
Öncü olmanın sıkıntıları, öncü 
olmak zorunluluklarıyla bütün­
lenen bunalımlar, sürgünler, yeni 
atılımlar, küskünlükler... Ve in­
san olmanın güzellikleri...
Kimdir Namık Kemal? Bir 
sanatçı mı? Bir gazeteci mi? 
Yoksa tepeden tırnağa siyaset 
kuşanmış bir politikacı mı? Yok­
sa hepsi mi? Ya da hiçbirisi mi?
Kırksekiz yıllık bir yaşamın, 
çocukluk ve ilk gençlik günlerini 
çıkartıp Namık Kemal'e baktığı­
mızda; dolu dolu yaşayan, kav­
galarıyla didişmeleriyle, öfkesiy­
le, sevinciyle, yüzünü Doğu'dan 
Batı'ya çeviren bir Osmanlı ay­
dınının “ kimliğiyle” karşılaşırız.
Şinasi ve “Tasvir-i Efkar”
Gerçekte Namık Kemal, 
1862 yılında Şinasi'yle tanışma- 
saydı, bugün “ büyük vatan şai­
rimiz” olabilir miydi? Bugün 
Namık Kemal'i, ilk romancıları­
mızdan, oyun yazarlarımızdan, 
gazetecilerimizden birisi olarak
Namık Kem al mutasarrıflık 
yıllarında
tanıtıyorsak, Tanzim at'ın  ve 
Mustafa Reşit Paşa'nın övgü­
cüsü Şinasi'nin ve gazetesi Tas­
vir- i E fkârin, Namık Kemal'e, 
Batı'yı, Tanzimat'ı öğretmede 
payı büyük olmuştur. Çünkü, 
Tasvir i Efkâr günleri, şiir tut­
kunu bir genci, yeni değerler kar­
maşasının içine çekmiş, Doğu-
Batı ikilemi içinde, “ milliyet, 
meşrutiyet, reisicumhur” sözcük­
lerinin anlamlanacağı bir kav­
ganın içine itmiş, onu önce gaze­
teci yapmıştır.
1865 yılı baharında Şinasi' 
nin Paris'e kaçışı, gazeteci N. 
Kemal'in yükselişini de berabe­
rinde getirmiştir. Bir korkuyla 
Paris'e sığınan Şinasi'nin ardın­
dan, N. Kemal, kavgacı bir tu­
tumla, gazetecilik yapmaya, de­
ğişmez ülküsü Osmanlıcılık adı­
na, yönetimi uyarmaya, gerçek­
leri yazmaya çalışır. Gazete ve 
politika yaşamının ayrılmaz par­
çalarıdır. Vatanı ve Osmanlı'yı 
kurtarmak için gazeteciliği de ye­
tersiz bulur: 1865 yılı Haziran'ın- 
da, Yeni Osmanlılar Cemiyeti' 
nin, Jön Türklerin çekirdeğini 
oluşturan “ İttifak ı Hamiyyet” 
adlı gizli bir “ cemiyet” in, ör­
gütün de üyesi olur.
Bütün dünyada hızla ya­
yılan ulusçuluk “ hastalığı” , Os- 
manlı devletini en zayıf günlerin­
de yakalar. Devlet hızla parça­
lanmaktadır. Osmanlı doğan ve 
Osmanlı ölen N. Kemal; vatanı 
ve milleti, Osmanlı nitemiyle bü­
tünleştirerek kullanır ve Sultan 
Abdülaziz'i, Sadrazam Ali Paşa' 
yı gazetesinde şiddetle eleştirir, 
özellikle Girit sorununu irdele­
yen ve yönetimsizliği vurgulayan 
“ Şark Meselesi” makalesinin, 10 
Mart 1867'de Tasvir Efkâr'da
36
edebiyat
yayını, yönetimin basma karşı, 
ilk kez, baskılara yönelmesine 
neden olur. Basınımızdaki san­
sürün “ ağababası“ olan, ünlü 
“ Kararname-i Âlı” (15 Mart 
1867) yayınlanır. 1909 yılına de­
ğin yürürlükte kalacak olan bu 
“ yasaklar bilgisi»nin yayınına 
neden olan genç gazeteci N. Ke­
mal, İstanbul için artık tehlikeli 
bir kişidir. Hemen her yayında 
suç bulmayı beceren (!) yasaklar 
“ tarifnamesi” , nice memura iş 
olanağı sağlarken, Sultan Abdül- 
hamid'in de saltanatına biraz 
“ gülmece” , biraz da “ Fizan” ka­
tacaktır...
Paris ve Londra Günleri
Erzurum vali yardımcılığı 
teklifine karşılık Patis sürgünlü­
ğünü seçen N. Kemal, düşün ar­
kadaşı, Muhbir Gazetesi yazarı 
Ziya (Paşa) ile 17 Mayıs 1867 
günü İstanbul'dan Paris'e kaçar.
Mustafa Fazıl Paşa'nm ko­
ruyuculuğunda Paris'te başlayan 
“muhalefet” , Sultan Abdülaziz' 
in Paris'e ziyareti nedeniyle 
Londra'ya aktarılır. 30 Haziran 
1867'de, Londra'ya geçmeye zor­
lanan Jön Türkler arasında, 26 
yaşında, meşrutiyet düzeninin 
savunucusu genç bir ihtilalci ola­
rak Namık Kemal, hiç bilmediği 
bir dünyaya Shakespeare'in ve 
özgürlüğün ülkesine adımını at­
maktadır.
Londra günleri; N. Kemal'in 
politika sanatım öğrendiği, basın 
tarihimizin siyasi kimlikli ilk ga­
zetesi olan ve arkadaşı Ziya 
(Paşa) ile Yeni Osmanlılar Cemi- 
yeti'nin yayın organı Hürriyet'ı 
(29 Haziran 1868) çıkarttıkları, 
çekişmeler, kavgalar, uzlaşmalar­
la içiçe geçer...
Karşı çıkma ve uzlaşma, Os­
manlI aydınının yazgısıdır. Bu 
yazgı, Avrupa sürgünlüğünün 
(30 Mayıs 1867/24 Kasım 1870) 
çok renkililğini, Sadrazam Ali 
Paşayla yapılan anlaşmayla 
noktalar görünürse de yeni sür­
günler, yeni .karşı koymalar ve 
uzlaşmalar, İstanbul'da Namık 
Kemal'i beklemektedir.
Yazı yazmaması koşuluyla 
İstanbul'a dönüş, N. Kemal için 
gerçekte yeni bir sürgünlüktür 
İmzasız yazılar, şiirler ve ilk 
gülmece gazetemiz Diyojen'e ya­
zılan yergi yazıları, bu günlerin 
ürünleridir.
OsmanlI Tiyatrosu'ndan 
Magosa'ya
Londra'da Shakespeare'e tu­
tulan sanatçı, İstanbul'da politik 
eylemsizlik görünüşü içinde Gül­
lü Agob'un yönetimindeki Os­
manlI Tiyatrosunun Encümen
üyesi olarak oyuncuların Türkçe­
lerini düzeltmeye, oyunlar yaz­
maya koyulur. Ancak, kanına iş­
leyen gazetecilik hastalığı, İbret' 
le 13 Haziran 1872'den baş­
layarak onu Osmanlı kazanının 
içine hızla çeker. İbret, birbiri 
ardına sık sık susturulur, “ ya-, 
saklar bilgisi” gündemi belirle­
mektedir. Çocukluk günlerinden 
sonra ilk Osmanlı ülkesi gezisi, 
Gelibolu sürgünlüğüyle gerçek­
leşir. 25 Ocak 1873'te İstanbul'a 
dönen sanatçı, Osmanlı Tiyatro-
37
De
sen
: C
em
al 
Dü
nd
ar
edebiyat
su'nda Vatan yahut Sılistre yi 
sahneletir.
Politik eylemsizlik görüntüsü 
altında Yeni Osmanlılar Cemiye­
ti üyesi olarak Sultan Abdüla- 
ziz'e karşı Veliahd Murad'ı des­
tekleyen Namık Kemal ve arka­
daşları 6 Nisan 1873 günü tevkif 
edilirler. îbret'm , basma ibret ol­
ması isteğiyle yayımı yasaklanır. 
Magosa sürgünlüğü, yaşamının 
38 ayını İstanbul'dan ve arka­
daşlarından ayırırken, sürgünlük 
yaşamında yeni bir yaşayış biçi­
mi olur. Yazmak eylemi, tiyatro­
dan romana, tarihe doğru geniş­
leyen bir yelpaze içinde mektup­
larla yeni bir anlam kazanır. 
Gerçekte Magosa, N. Kemal için 
biçimsel olarak bir sürgün yeri 
olsa da, yaşamının en gönençli 
günlerini yaşar... Mektuplarında 
İstanbul'dan istenenlerin listeleri 
ve hem ailesine, hem kendisine 
Veliahd Murad'ın parasal yar­
dımları, arkadaşlarınca eleşti­
rilir...
Sürgün Bir Mutasarrıf
Sultan Abdülaziz'in 30 M a­
yıs 1876'da “ halledilişi” üzerine, 
19 Haziran 1876'da yeniden İs­
tanbul'a döner. V. Murad'ın de­
liliği nedeniyle yerine geçen Sul­
tan Abdülhamid, N. Kemal ve 
arkadaşlarına, meşrutiyeti ger­
çekleştirme sözü verişini, Osman- 
lı-Rus Savaşı'nın başlamasıyla 
bir daha anımsamamak üzere 
unutur: 23 Aralık 1876'da duyu­
rulan Anayasa'nın ardından 19 
Mart 1877'de açılan Meclis, sa­
vaş gerek çes iy le  13 Şubat 
1878'de kapatılır. Meşrutiyet 
adlı çocuk daha çevresini tanı­
madan Yıldız Sarayında gö­
zetim altında tutulur...
N. Kemal için, Sultan II. 
Abdülhamid'in yeni bir sürgün 
yeri bulması çok geç olmaz. Şû- 
ra-yi Devlet ve Anayasa Komis­
yonu üyesi N. Kemal, Sultan'ın 
da “ halledileceğini” anımsatan 
bir dize okuduğu ve sakıncalı kişi 
görüldüğü için 6 Şubat 1877'de 
tutuklanır. Bir gün önce tutukla­
nan Mithat Paşa gibi “ yalancı” 
bir mahkemede yargılanır, suç­
suz bulunmasına karşın 'sakın­
calı' sayılmaktan kurtulamaz ve 
19 Temmuz 1877'de “ ikâmete 
m em u r”  ceza sıy la  Mid i l l i  
Adası'na sürgün edilir. Bu son
sürgünlük, sanatçıyı derinden et­
kiler; ölümüne değin bir daha 
dönemeyeceği İstanbul'dan ayrı 
yaşamak acısıyla ve “ ihtilalci fi­
kirlerden” her gün biraz daha 
uzaklaşarak Midilli, Rodos ve 
Sakız adalarında, “ sürgün” mu­
tasarrıf olarak görev yapar.
Mutasarrıf olarak bütün çır­
pınışlarına karşın İstanbul'dan 
ayrı kalmak ve gelecekten umut­
suz, içkiyle bütünleşen bir ben­
likle yalnızlıklar içinde acılarla 
yaşamak N. Kemal'i ölüme hızla 
yaklaştırır. Cezmi, Celâleddin 
Harzemşah ve Osmanlı Tarihi 
çalışmaları mutasarrıflık döne­
minin önemli çalışmalarıdır.
2 Aralık 1888'de, bir pazar 
günü, Sakız'da yaşama gözlerini 
yuman sanatçı önce Sakız'da gö­
mülür. Daha sonra, Ebuzziya 
Tevfik'in Sultan Abdülhamid'ce 
de uygun bulunan1 önerisiyle ce­
nazesi Gelibolu-Bolayır'a gö­
mülür.
Kültür Cinayetimiz
Önce neden bu başlık? Ne­
deni çok açık: bugüne değin kül­
tür kavramına ilişkin ne yapıl­
ması gerekiyorsa, bunları biliyor, 
söylüyor ve yazıyoruz. Ancak 
yapmıyoruz, yapamıyoruz, yap­
tırmıyoruz... “ Milli kültür” diye 
diye, saplantılar denizinde yü­
züyor, kültürsüzleşmeyi savunur 
bir uygulamayla, bağnazlığın, bi­
reysel kıskançlıkların, nedenleri 
unutulmuş görünen kavgaların 
artıklarının küllerini, zaman za­
man eşeleyerek, kültür politika­
sından uzak, “ girdisi çoğaldı” 
deyip “ çıktı” sını düşünmeden 
kâğıda zam yapıp ilkelce yaşa­
mayı yeğliyoruz!
Kültürsüzlük, bir sanat; kül­
türü savunmak bir düşmanlık 
olarak ve devlet'i kullanarak or­
talıkta geziniyor. Açıkçası devlet 
daha kültürü tanımıyor! Kültürü 
de bir turist gibi görmenin moda 
olduğu şu günlerde, işimize geldi­
ği zaman kucağımızı açıyor, ok­
şuyor, seviyoruz... Ancak, biraz 
problemli çocuk gibiyse, kül­
türü kolayca kapı dışına bırakı­
yoruz. Konuya “ nihilistçe” yak­
laşmak istemiyorum... Çevremi 
ne denli “ nihilist” düşünceler 
sarsa da bir gün devletin kül­
türü  seveceğine, bir kültür poli­
tikası yaratacağına, Türkçe'nin 
ve Türkiye'nin sesi olan bütün 
sanatçılarına, düşünürlerine hiç­
bir ayrım gözetmeden kucak 
açacağına inanıyorum... Aydınını 
karalamayan, sanatçısını küçük 
görmeyen, yazarına, ozanına yol 
gösteren, uygulayıcıları sanatçı 
diye tanıtmayan bir bakanlığın 
kurulacağına inanıyorum. Ancak 
şimdi...
Hemen hemen bir yıldır di­
limde dolaşan, mırıldanarak, 
yüksek sesle okuduğum bir şiirin 
d izeleriyle, cinayetleri yaşı­
yorum... Metin Altıok'un Deniz 
Feneri adlı şiirinde bana çok do­
kunan; “ Îşlenmemiş/Cinayetim- 
dir bu benim” dizeleriyle nice 
cinayetler içinde kültür canilerini 
arıyorum... Ortada bir cinayet 
var; yok olan, unutturulan cina­
yetler... Cani... yok... Örneğin, 
yeri geldiğinde “ siyaset arenala­
rında“ dizeleri nice pehlivanı (!) 
ateşlere salan Namık Kemal'in, 
100. ölüm yılında, yapıtlarının 
toplu olarak basılmamış, basıla- 
mamış olmasını içimize sindirebi- 
liyoruz! Eleştirel basımı yapıl­
mamış şiirleri, romanları ve 
oyunlarıyla, kendisine sahip çık­
maya çalışıyoruz! Sözbaşı oldu 
mu gazeteciliğine hiçbirimiz toz 
kondurmuyoruz, ancak ülke­
mizin siyasal yapısıyla ilgili gö­
rüşleriyle, bugünlere ışık tu­
tacak, Tasvir-i Efkâr'daki, Hür­
riyet ve /brei'teki yazılarım, 
açıklamalı bir yapıda basmayı, 
bastırmayı, araştırıcıları görev­
lendirmeyi beceremiyoruz. Doğal 
olarak bu ve benzeri çalışmaların 
güçlükleri nedeniyle yürütülecek 
ortak projeleri yönlendirmede, 
D evlet'e İve Kültür Bakanlığı 'na 
düşecek görev, Namık Kemal 
üstüne nutuk atmakla bitme­
yecek denli önem li... D o ğ u ­
munun 100. yılında, adına, Dil 
ve Tarih Coğrafya Fakültesi'nce 
yayınlanan Namık Kem al Hak­
kında (1942) kitabı yayınlayan­
ları saygıyla anarak sözlerimi 
noktalarken, bizim klasiklerimiz 
diye adlandırdığımız nice sanat­
çımızın yapıtlarını, Voltaire'in, 
G. Flaubert'in, V. Hugo'nun, 
Gorki'nin, Shakespeare'in, B. 
Brecht'inlve daha nice ülkelerinin 
kültür kalelerini kurmuş sanatçı­
ların toplu yapıtları yanında, ki-’ 
taplığımızda görmek istiyoruz! 
Ulusal kültür cinayetlerini önle­
menin bir yoluda bu olsa gerek...
38
I
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
1 5 8 0 6 9 1 0 1


Namık Kemal ve "Kültür Cinayetimiz"

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository