Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Prens Sabahattin.



Not: Gazetenin "Tarihi Bahisler" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Mehmed Reşid

Istanbul Sehir University Repository

Bahife : 4
' ' t . S ^ O 0 | {
H ürrr
tarihi bahisler
. ......... ............................................. . ■
Erzurum İsyanı Bir Meşrutiyet İnkılâlıı Olabilirdi
W  UTLAKİYET idaresini yı- 
karak meşrutî ve hür bir 
bir rejim tesisi fikir ve teşebbü­
sünün bu tarih ten  evvel kırk, elli 
senelik bir başlangıcı olduğu ve 
İkinci Abdülhamid zamanında 
Paris. Cenevre ve diğer Avrupa 
memleketleriyle Mısır gibi yerle­
re  sığınan inkılâpçı Türklerin mü­
tem adi çalışmasiyle hazırlanıp 
olgunlaştığı muhakkaktır. Fakat 
1908 Meşrutiyet İnkılâbının Ma­
nastır, Selânik, Kosova gibi vi­
lâyetlerdeki bir ayaklanma neti­
cesinde elde edildiği ve bu askerî 
hareketin  de bizzat İttihad ve 
Terakki Cemiyetinin Makedonya- 
da - mensuplarının çoğu asker o- 
lan " teşkilâtı tarafından ta ­
hakkuk ettirildiği şüphesizdir.
Yine âşikâr bir hakikattir ki 
Rumeli’deki inkılâpçı teşkilât, in­
kılâbın ne suretle başarılacağını 
bizzat kararlaştırm ışlar; bilhassa 
bir isyan mâhiyeti alacak bu in­
kılâbın ayaklanma tekniğini Ma­
kedonya komitecilik metoduna 
göre tanzim etmek suretiyle mu­
vaffak olfıiuşlardv. Lâkin tra in­
kılâpçılar, yine ayni maksatla 
memleket dışında ve hususiyle 
Paris’te çalışan Prens Sabahaddin 
Beyin idaresi altındaki (Teşebbü­
sü Şahsî ve Ademi merkeziyet) 
cemiyetinin mütalâasını almağa 
lüzum görmedikleri gibi bu cemi­
yete ve Prense muarız bulunan 
Ahmet Rıza Beyin reisliğindeki 
Terakki ve İttihad Cemiyetinden 
gelecek bir talim ata da ihtiyaç 
görmemişlerdi.
Halbuki Makedonya’daki İtti­
hatçı teşkilâtı, hariçteki teşkilâtla 
ayni prensipleri bağlı olduğunu 
iddia edip duruyordu. Filhakika, 
tam amiyle nazari mâhiyette kalan 
bu iddiaya rağmen, 1908 ayak­
lanm asının Makedonya'daki aske­
ri teşekkülün programı ve idaresi 
altında meydana gelmesinin tes ri 
inkılâptan sonra da senelerce de­
vam etmişti.
H attâ İttihat ve Terakki tari­
hinde. son sayfasının resmen ka­
pandığı âna kadar, bu noktayı 
görmek mümkündür. Bunun en 
canlı delili, Meşrutiyetin ilânın­
dan evvel İttiha t ve Terakki Ru­
meli teşkilâtına kat’iyen iştirak 
etm iyen Ahmet Rıza Beyle hem­
fikirlerinin Meşrutiyeti müteakip 
bir müddet sonra Makedonya yâ- 
rânıyla uyuşamamalarının ve bu 
eski İttiha t ve Terakki liderinin 
cemiyetin Rumeli reisleri bulunan 
Talât, Enver, Cemal Paşalarla ay­
ni zihniyette bulunan arkadaşları 
ile devlet idaresinde İttihat ve 
Terakkinin takip ettiği haricî ve 
dahili politikada hiç bir zaman 
anlaşamam alarının sebebini bu 
noktada aram ak lâzımdır.
Çünkü, vaktiyle Rumeli’de bu­
lunmayan Ahmet Rıza Bey mutlak 
surette Makedonya komiteciliğin- 
den haberdar değildi. Halbuki 
bilâhare iktidar mevkiine gelen
r —  ------------— ---------------------------- ------------------------------ \
Babası Damat Mahmut Celâleddin Paşanın açtığı bü - 
yük inkılâp mücadelesi neticesinde bilhassa memleket­
te başarılacak değişmenin daha ziyade fikri ve ilmi ol 
masına çalışan Prens Sabahattin Bey, yapılacak inkı­
lâbın komitecilik sistemiyle ve alelade bir ihtilâl hare
ketiyle yapılmasını faydalı bulmuyordu, •
--------------------------YAZAN : --------------------------
M E H M E D R E Ş İ D
Prens Sabahaddin Beyin reisliği altındaki Teşebbüsü 
Şahsî Cemiyetinin fikirlerini yayan (Terakki) 
gazetesinin birinci sayfası.
İttihat ve Terakki, her şeyden ev­
vel bu komitecilik siyasetiyle ha­
reket etmiştir. Nitekim bu zih­
niyet, vicdanlara ve şuurlara o 
o kadar kuvvetli b ir surette yer­
leşmiştir ki bu memlekette poli­
tikanın, devlet idaresinin başka 
türlü olamıyacağı kanaatini kök- 
leştirmiştir.
Hattâ, fikrimce, bilâhare görü­
len bütün tağallüp ve tahakküm 
meyil ve hareketlerinin mâhiyet 
bakımından anti demokratik bü­
tün faaliyetlerle bunu gösteren
hâdiselerin menşeini hep bu Bal­
kan komiteciliğinde aramak lâ­
zımdır.
•k
Babası Damad Mahmud Celâ­
leddin Paşanın açtığı büyük inkı­
lâ p  mücadelesi neticesinde bilhas­
sa memlekette başarılacak değiş­
menin daha ziyade fikri ve İlmî 
olmasına çalışan Prens Sabahad­
din Bey, yapılacak inkılâbın ko­
mitecilik sistemiyle ve alelâde bir 
ihtilâl hareketiyle yapılmasını 
faydalı bulmuyordu.
Halbuki İttihat ve Terakki teş­
kilâtı, bu hususta tamamiyle 
Prensten ayrı düşüncede bulunu­
yordu. Sabahaddin Bey - m uhte­
lif vesilelerle ilân ettiği prensip­
lerini yaymak üzere 1906 senesin- 
denberi Paris’te (Terakki) ismiyle 
bir gazete çıkarmağa başlamış 
bulunuyordu. Bu gazetenin her 
nüshasında: "Teşebbüsü şahsî ile 
kanunu esasi ve ademi merkezi­
yet taraftarlarının mürevvici ef­
kârıdır.,, cümlesi dercediliyordu. 
Bu gazetenin Türkiyeye ithali 
resmen menedilmiş, fakat Osmanlı 
hükümetinin bu kararı gazetenin 
sürümü için kuvvetli bir reklâm 
halini almıştı. Nitekim Prens Sa­
bahaddin Beyle arkadaşları fikir­
lerini yaymak için bu gazeteden 
çok istifade etmişler; ha ttâ  1907 
tarihinde yaptırılan Erzurum is­
yanında bu gazetenin neşriyatı 
çok müessir olmuştu.
İkinci Sultan Abdülhamid’in 
şahsını ve idaresini devirmek 
maksadiyle yapılan memleket da­
hilindeki propagandalar "ademi ! 
merkeziyet., cemiyeti tarafından I 
daha ziyade İstanbul, İzmir ve 
Erzurum’da teksif edilmişti. Bu 
bahiste faydalı izahat veren Ah­
met Bedevi Kuran, "İnkılâp tari­
himiz ve Jön Türkler,, eserinde 
dikkate şayan malûmat vererek 
bu teşebbüsler yüzünden Satvet | 
Lûtfi Beyle arkadaşlarının İstan­
bul'da. Necdet ve Faiz Beylerin 
İzmir'de, Hüseyin Tosun Beyin 
Erzurum’da tevkif edildiklerini 
kaydediyor.
Hüseyin Tosun Bey Kafkasya 
yoliyle gizlice Erzurum’a gitmiş 
ve derhal isyan hareketlerini ha­
zırlamağa başlamıştı. Bu isyanda 
ilen sürülen bahane - topluluğa 
ve müşterek harekete imkân ver­
mek üzere- (ağnam vergisi) et­
rafındaki şikâyetlerdi. Zaten bu 
havali, hayvan yetiştirmekle meş­
gul olduğundan halk ağnam ver­
gisinden bıkıp usanmıştı!.
Hüseyin Tosun Bey, bu ııaleti 
ruhiyeden geniş ölçüde istifade 
etmiş bulunuyordu. H attâ Erzu­
rum ’da yapılan isyan teşebbüsü 
hazırlıkları civar vilâyetlerle iş 
birliği temin edilmek üzere tertip 
edilmişti ki bu hareket akim kal­
mamış olsaydı belki de Meşruti­
yet İnkılâbı daha evvel bir Ana­
dolu kıyamı suretiyle tahakkuk 
edecek ve Makedonya 1908 Hür­
riyet inkılâbı bu Anadolu ayak - 
lanmasından dolayı vuku bulma­
yacaktı. Lâkin başta Hüseyin To­
sun Beyle Erzurum isyan reisle­
rinin tevkifiyle mahkemeye ve­
rilmeleri bu teşebbüsü suya d ü ­
şürmüş; maamafih Padişah da 
ağnam vergisini lâğvetmeğe mec­
bur olmuştu.
Bu isyan hareketinden - istik­
bal hesabına - ümide kapılan 
Prens Sabahattin Bey "Terakki,, 
nin on numaralı nüshası)nda da* 
(Devamı 7 inci sayfada)
------------------- p - .  -
Erzurum isyanı 
bir meşrutiyet in­
kılâbı olabilirdi
(Baştarafı 4 üncü sahifede)
yısı bulunan Padişah İkinci Ab- 
dülhamid idaresi aleyhine bu mü­
nasebetle şu dikkate şayan yazıyı 
neşretmişti:
"Bakınız! Erzurumda bir avuç 
halkm  ittihadı nasıl koca mem - 
leketi yeni bir zulümden kurtar­
dı! Bu kurtuluş kalbimizde Erzu­
rum lu vatandaşlara karşı derin 
bir muhabbet; daimî bir minnet - 
tarlık uyandırmıyor mu ? Ecnebi­
ler vatanımızın taksimi çarelerini 
arar, biz yine korkunç ve iğrenç 
bir ata le t içinde uyurken birden­
bire haysiyeti milliyemizi müda - 
faa ile uyanan ve cümlemizi u - 
yandıran Erzurumlulara Karşı, 
minnettarlığımızın tevlit etçiği 
vazifeyi inkâr edebilecek miyiz? 
Hepimiz, zürra, tacir, esnaf, ule­
mâ. eşraf, memur, asker: Müslim 
ve gayrı Müslim hepimiz bütün 
varlığımızla birleşip zulmü ezme­
ğe. esaretler içinde pâyımâl edi­
len hukukumuzu kurtarm ağa az- 
metmiyecek miyiz?.,
Prens Sabahattin Bey, Padişa - 
hm ve idaresinin kötülüklerini 
tasvir ettik ten  sonra yazısına 
şöyle devam ediyordu:
“Mümkün mü ki bu hal devam 
edebilsin: Ya ölmeli, ya ilerleme­
li! İşte Erzurum hayat ve haysi - 
yete doğru ilk adımı attı. Eğer 
birleşirsek, ikinci adımı birlikte 
atarsak şüphesiz ki vatan kurtu­
lacak, kurtarm ak için ittihat ede­
lim! Unutmıyalım ki hükümet 
milletin parası, milletin kaniyle 
hüküm et oluyor!. 0  halde vergi ile 
askeri, teftişimize tâbi bir hükü­
mete verelim! Yıldız, bu hakkı 
tanıyıp Millet Meclisini açmadık­
ça, kanuni esasinin ahkâmını ka­
bul etmedikçe, vilâyetlerin idarei 
mahalliyesini yine ahalii Vilâyete 
teslim eylemedikçe biz ne bir pa­
ra  vergi, ne de bir nefer asker 
vermemek için ittihat edelim. Et­
tiğimiz gün vatanın sahibi, hükü­
metin âmiri, cihanın muhteremi 
olacağız... Yalnız... ittihat ede - 
lim!.„
Sabahattin
Görülüyor ki, Prens Sabahattin 
Bey, bir verginin lâğvını temin e- 
den Erzurum isyanından mülhem 
olarak hükümete vergi vermeme­
sini telkin etmeğe çalışıyor ve ay­
nı zamanda kendi prensibi bulu - 
nan vilâyet mahallî idarelerinin 
halka verilmesi suretiyle (ademi 
merkeziyeti esasiyle bizzat de - 
mokratik bir idarenin tesisine e - 
hemmivet veriyordu. t
M ehm ed Reşid
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Erzurum İsyanı bir meşrutiyet inkılabı olabilirdi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository