Taha Toros Arşivi, Dosya No: 40-Ahmet Hamdi Tanpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ertop, Konur

Istanbul Sehir University Repository

Ölümünün 25. yıldönümünde
Tanpınar'ın bitmemiş romanı: 
Aydaki Kadın
Konur Ertop
“A ydaki Kadın“da 
romancı ve eski CHP 
Milletvekili Selim'in 
1956 Temmuzunun 
sonlarında yaşadığı bir 
tek günün olayları 
anlatılmaktadır
ağlığında Ahmet Hamdi Tanpı- 
nar’ın romancılığı dikkati pek çekme­
mişti. 1949’da basılan “ Huzur” ro­
manı ancak “ bir şairin romanı” ola­
rak, üstelik çok sınırlı bir çevrede 
övülürdü. Oysa bugün romanımızla 
ilgilenen en güvenilir araştırmacılar, 
Tanpınar’ın romanlarına büyük değer 
veriyorlar, örneğin Fethi Naci, “ 100 
Soruda Türkiye’de Roman ve Top­
lumsal Değişme” yapıtında “ En be­
ğendiğimiz 20 Türk romanını sayar 
mısınız?” sorusunu yanıtlarken, Tan- 
pınar’ın 3 romanını, “Huzur” , “ Sa- 
’atleri Ayarlama Enstitüsü” ve “ Sah­
nenin Dışmdakiler” i art arda sıralı­
yor. “ Türk Romanına Eleştirel Bir
Bakış” kitabının yazarı Prof. Berna 
Moran da, Türk romanında egemen 
çizgiyi belirlerken bu çizgide yer alan 
“ kalburüstü yazarlarımızın en ünlü 
yapıtları” arasında onun romanını da 
ele alıyor. Öte yandan bu romanın za­
man içinde yorumlanışı da değişme­
ler göstermiştir. Örneğin, sağcı görüş­
le kaleme alınmış bir “Türk Edebiya­
tı”  kitabının yazarı olan Ahmet Ka­
baklı şu değerlendirmeyi öne sürer: 
“ Roman ve hikâyelerinde tez yoktur. 
Arayışlar, düşünüşler, deneyişler, ha­
yaller ve uyuş tahlilleri vardır. Çok­
luk şuuraltı âlem, geçmiş, gelecek ve 
hal ilişkileri, milli kültür, tabiat, fel­
sefe (bilhassa tasavvuf) bu eserlerin
temalarını meydana getirir.” Oysa 
Tanpınar’ın ekonomik ve toplumsal 
koşullara verdiği önemle maddeci bir 
tarih ve kültür felsefesine yaklaştığı­
na dikkati çeken Selahattin Hilav, 
“ Üretim, emek veiktisadi şartlar Tan- 
pınar’ın gözünde manevi dünyanın 
yaratıcı ve aşıcı bir şekilde yenilenme­
sinin, senteze ulaşmasının temelinde 
bulunan gerçekler” demiştir. Kabak - 
lı’nın bu yapıtta bir tasavvuf teması 
bulması ise yadırgatıcıdır. Çünkü Tan-' 
pınar da pek çok düşüncesini borç­
lu olduğu Yahya Kemal gibi tasavvuf 
ve melamiliği “ işinde ve ibadetinde, 
çalışkan insanların cemaati” olmamı­
za engel diye görmüştür. - 1 »
27
Tanpınar’tn 1954’te Yeni İstanbul 
gazetesinde tefrika edilen “ Saatleri 
Ayarlama Enstitüsü” romanı ölü­
münden çok kısa bir süre önce kitap- 
laşabilmişti. 1950’de aynı gazetede 
tefrika edilen “ Sahnenin Dışındaki­
ler” yazarın ölümünden 11 yıl sonra; 
1944’te Ülkü dergisinde tefrika edilir­
ken yarım kalan “ Mahur Beste” , Tan- ■ 
pınar öldükten 13 yıl sonra kitap bi­
çiminde yayınlanabildi. Tanpınar’ın 
tamamlanmamış bir roman çalışma­
sı olan “ Aydaki Kadın” ise günışığı- 
na çıkmak için çok daha çetin bir yol 
izlemek zorunda kalmıştır.
TAMAMLAYAMADIĞI ROMANI
Tanpınar’ın ölümünden hemen 
sonra Edebiyat Fakültesi’nin yayınla­
dığı Türk Dili ve Edebiyatı dergisinin 
XII. cildinde Ömer Faruk Akün, bu 
romanın varlığından şöyle söz etmiş­
ti: “ Son Avrupa seyahatinden (Hazi­
ran 1959-Haziran 1960) önce başladı­
ğı Karşı Karşıya ismindeki romanı, bi­
tirmek istediği eserlerin başında idi. 
Aydaki Kadın adlı büyük hikâyesini 
de roman haline koyarak yeniden iş­
liyordu.”
Ege Üniversitesi eski öğretim üyesi 
Güler Güven, Tanpınar’dan kalan ve 
Türkiyat Enstitüsü’ne verilen 4000 
sayfaya yakın yazı arasında çetin bir 
iz sürerek Aydaki Kadın’la ilgili mal­
zemeyi şekillendirdi; ortaya çıkan so­
nucu da ayrıntılı bir önsözle birlikte 
Harvard Üniversitesi’nin Prof. Şinasi 
Tekin yönetimindeki Journal of Tur­
kish Studies-Türklük Bilgisi Araştır­
maları adlı bilimsel dergisinin 3. 
(1979) ve 6. (1984) ciltlerinde yayınla­
dı.
Bayan Güven yalnız 25 sayfası 
daktilo edilmiş bir metni Arap abece­
siyle yazılmış defterler, birçok yeni 
karalanmış okunaksız, silik, yırtık ve 
numaralanmamış kâğıtlar arasından 
nasıl yeniden kurduğunu anlatıyor. 
Bereket versin romanın bütününe yö­
nelik şemalar, notlar biçiminde plan­
lar da bulunmaktadır. Bütün bunlar­
dan yararlanılarak ancak üçte ikisinin 
yazıldığı anlaşılan dikkate değer bir 
yapıt okurun önüne çıkarılabilmiştir.
Tanpınar’ın notlarından romanı 
iki bölüm biçiminde tasarladığını öğ­
reniyoruz. İlk bölüm “ İç İçe” , ikin­
ci bölüm “ Karşı Karşıya” adını taşı­
yor. Böylece Ö.F.Akün’ün yukarıya 
aktardığımız paragrafta sözünü etti­
ği iki romanın tek bir yapıt olduğu an­
laşılmaktadır. Tanpınar romanını bi­
çim bakımından bir müzik yapıtı gi­
bi tasarlamıştır. Bir şemada olaylar 4 
movement biçiminde sıralanmıştır. 
Bir yerde, “ her iki movementte kü­
çük fügler, kontrpuanlar” şeklinde 
bir not bulunmaktadır. 3. movement, 
“ Büyük kontrpuamnın olduğu kısım­
28
dır” diye tanıtılıyor: “ Burada herkes 
birbiriyle ve kendisiyle konuşacak ve 
romanın bellibaşlı kahramanları ken­
di hakikatlerini bulacaklar, bulduk­
larım zannedeceklerdir.”
Romanın başkişisi Selim eski sev­
gilisi Leyla’nın verdiği kokteylde ka­
labalık bir toplulukla birliktedir. Ro­
mancı bu bölümün planını şöyle be­
lirlemiştir: “ Bütün bu insanlar Selim’ 
in bildiği kadar mazileri etrafında (ha­
fızalarındaki) insanlar, ölüleriyle, sev­
dikleriyle ve kendi çehreleri ile Selim’ 
in muhayyilesinde canlanan bir vitra­
ya toplanacaklardır.
Ve bu vitray durmadan ön safa 
geçen bir çehre ile bir konserto, daha 
iyisi bir senfoni gibi renk değiştirecek­
tir.”
Doğu ile Batı’yı, bu iki değerler 
dizgesini sık sık karşıya getiren, 
her ikisini değer yargılarına vurmaya 
girişen, bizim toplumumuz için geçerli 
bir bileşimdeki yerlerini araştıran Tan- 
pınar, 4. movementini Batı müziği 
yerine “Mehtapta alaturka musiki” 
ile başlatır. “ Burada herkes kendi so­
losunu söyleyecektir” der.
24 SAATLİK BİR KESİT
“ Aydaki Kadm” da romancı ve 
eski CHP milletvekili Selim’in 1956 
Temmuz’unun sonlarında yaşadığı bir 
tek günün olayları anlatılmaktadır. 
Gün boyunca, satılacak köşk için 
Erenköy’e gider, bir arkadaşıyla Ab­
dullah Efendi Lokantası’nda yemek 
yer, akşam Leyla’nın kokteyline ka­
tılır. Çağrışımlar, anılar kişilerin geç­
mişteki ilişkilerinin sergilenmesini 
sağlar. Kokteyl bölümünde psikolo­
jik, toplumsal, siyasal görünümler 
canlandırılır ve çözümlemeler verilir. 
Yazar çalışma notlarında bu bölüm 
için şunları söylemektedir: “ Kokteyl 
kısmı otuz-kırk kişi arasından geniş 
şekilde İstanbul ve oradan da Türki­
ye’yi vermeli...”
Tanpınar, “ Aydaki Kadın” la il­
gili olarak 1954 yılında şu açıklama­
yı yapıyor: “ Aydaki Kadın diye bun­
dan (Saatleri Ayarlama Enstitüsü’n- 
den) çok ayrı, çok başka, daha derin 
ve felsefi meseleleri ele alan bir ro­
manım var. Fakat ne zaman bitece­
ğini bilmiyorum.” ölümünden 1 yıl 
önce, 1961 Şubat’mda ise günlüğüne 
şöyle yazıyor: “ Romandan memnun 
değilim. Yeniden yazmak lazım.”
Tanpınar tamamlanmamış roma­
nını, “Sembolik bir roman olacaktır” 
diye tanımlar ve açıklamasını sürdü­
rür: “ Romanın kadın kahramanı 
Leyla’dır. O mihrak noktasıdır. Bü­
tün dikkatler, meraklar ona çevrilmiş­
tir.” Selim ise “ Huzur” romanında­
ki Mümtaz, “ Yaz Yağmuru” hikâye­
sindeki Sabri gibi bir roman üzerin­
de çalışmaktadır fakat çalışması bir 
noktada düğümlenmiştir: “ Bu sefer 
de aynı hatayı yapmış, romana üç ayrı 
yerden başlamıştı (...) Ne kadar planlı 
olursa olsun hemen hemen aynı devir­
de yazılan üç kısımda zaruri şekilde bir 
yığın tekrarlar, bir müsveddeden öbü­
rüne geçerken teferruat tarafından sü­
rüklenmeler oluyordu. Selim her sa- 
ur yahut hercümle bir sonrakini doğu­
rarak çalışanlardandı.” Metni ya­
yma hazırlayan Güler Güven, Selim’ 
in tamamlanamayan romanı ile “ Ay­
daki Kadın” romanı arasında benzer­
lik bulmaktadır. Gerçekte Selim’in 
değiştirilmiş çizgilerle yazarın kendi­
sini anımsattığını söylemek mümkün­
dür. 1942-1946 yıllarında milletveki­
li olan Tanpınar gibi Selim Baka da 
parlamentoda bulunmuştur: “ Mebus­
luktan ayrıldığı günden beri vaziyeti 
her gün biraz daha kötüleşmişti. Şim­
di yazılarının getirdikleri hariç, bir ec­
nebi mektebinden aldığı birkaç yüz li­
radan başka güvenecek hiçbir şeyi 
yoktur.”
EKONOMİK, SİYASAL 
KOŞULLAR
1956 Temmuz’unda ekonomik 
koşullardaki bozulma, bunun yol aç­
tığı rejim tartışmaları döneminde Se­
lim kokteylde karşılaştığı dostlarıyla 
siyasal olaylar üzerinde durur. Bu 
sayfalar DP yönetiminin kesin biçim­
de suçlanışıdır: “ Büyük bir krize gir­
mek üzereyiz. Paramız düşüyor ve da­
ha da düşecek. Para yerine itibari bir 
değerler silsilesinde yaşıyoruz.” ; “ iç 
politika ile iktisadi kalkınmayı birbi­
rinden ayıramadık. Mebuslar hâlâ es­
ki vilayet kethüdaları gibi yaşıyorlar. 
Her an iktisadi meselelere müdahale 
ediyorlar.” ; “ Tek çare istihsalin art­
ması. Onun için de program lazım. 
Programımız ve planımız yok. Dur­
madan çırpınıyoruz. İktisadi hayat ir- 
tiealiyi kabul etmez.”
Çıkarcı bir politikacı tipi olarak 
canlandırılan Mehmet Narlı için şun­
lar anlatılmaktadır: “ Din meselesi 
Mehmet Narlı’nın düşüncesinin iki 
parti arasında kurduğu köprü idi. Es­
ki mantığın ilahi istisnası gibi daima 
açık olan bu dar kapıdan icap ettikçe 
Demokrat Parti’nin sözde düşünce ve 
itikat hürriyetine, Nuriyye tarikatına, 
memleketi dört bir tarafından istila 
eden şeyhlere, Adnan Bey’i vatanı 
baştan başa fetheden kurtarıcı işleri­
ne, komünistlere karşı giriştiği aman­
sız mücadeleye, köy enstitülerinin ku­
şa çevrilmesinden tut da yavaş yavaş 
bütün iyi düşünenleri içine almaya 
başlayan münevver düşmanlığına,
köylüye olan sevgisine iki kolunu sal­
layarak rahatça geçerdi.”
Tanpınar böylece 27 Mayıs devri- 
miyle ilgili olarak kaleme aldığı fakat 
sağdaki hayranlarının unutturmak is­
tediği “ Utanç” başlıklı yazısında söy­
lediklerini ilk kez bir romanında da 
dile getirmektedir: “ Tekbirli, tehljilli 
kalabalıklar önünde ağızları köpüre 
köpüre verdikleri nutuklarla, fikir ha­
yatımızın şîni (ayıbı) olan birkaç ga­
zetede sahte peygamberlere, yalancı 
ahlakçılara yazdırdıkları yazılarla ha­
zırladıkları şey bugünün münevver 
Türkiye’sini bir ortaçağ memleketi 
yapmaktan başka bir şey mi idi?”
KADIN ÖZGÜRLÜĞÜ
Leyla’ya gelince... Önce bir dışiş­
leri görevlisi olan Asım’la evlenmiş­
tir. Asım parıltılı bir görünüşün altın­
da kişiliğini gizlemiştir. Uyuşturucu 
kullandığını, eşcinsel olduğunu Ley­
la’nın amcasının oğlu Refik ve onun 
arkadaşı Selim’le birlikte Kırklareli’ 
de yedeksubaylık yaptığı dönemle il­
gili sayfalardan öğreniriz: “Zavallı iğ­
renç bir hastaydı. Uzviyetinde iğrenç 
bir zavallı. Bu iğrenç mahlukla dört 
sene beraber yaşamıştı.” Leyla ile Se­
lim bir süre birlikte olmuşlar ancak 
daha sonra Leyla, Refik’le evlenmiş­
tir. Leyla kendisini seven ve otomo­
bil kazasında ölen Nuri’yle ilgili iç he­
saplaşmasını yaparken kadın özgür­
lüğü sorunu karşımıza çıkar: “ Başın­
dan beri Nuri beni seviyordu. Ve Se- 
lim’i kıskanıyordu. Belki de Selim’i 
o kadar sevdiği ve o kadar kıskandı­
ğı için beni seviyordu. Çünkü Selim’i 
hem sever hem kıskanırdı. Ama beni 
daha evvelden de seviyordu. Ben hiç­
bir zaman onu öyle sevmedim. Sade­
ce tuhaf bir arkadaş gibi gördüm. Eğ­
lenceli, biraz tuhaf, biraz da çekici ta­
rafları olan bir arkadaş. Delidolu ol­
duğu için cazipti. Sonra çapkındı. Bu 
işleri öyle rahat bir görüşü vardı ki. 
Hep n’olur sanki der gibiydi. O ka­
dar mühim mi bu iş? Ve beni daima 
isterdi. Ve ben beni istediğini daima 
bilirdim ve garip şekilde bundan hoş- 
lanırdım. Fakat onu hiçbir zaman is­
temedim. Hoşlanırdım, fakat istemez­
dim. Onun gözlerinde daima esir pa­
zarında, daima biraz çıplak gibiydim 
ve bunu hissederdim. İçimde bir üşü­
me ile hissederdim. Bu yüzden ona 
düşman olurdum. Bununla beraber 
kendi kendime daima belki... derdim 
(...) Öldüğünü işitince bir kere olsun 
onun olmadığıma üzüldüm. Ona ve­
rebileceğim tek şeyi ondan kıskandı­
ğım için üzüldüm.”
Aydaki kadın Leyla’dır: “ Ayda 
veya bize çok uzak, bizden çok ayrı 
bir diyarda yaşar gibiydi.” Ancak
kokteylde Fatma’nın anlattığı düş de 
ayla ilgilidir: “ Bu geceki rüyamı an­
latıyordum. Ayda idim. Vallahi... 
Asansörle çıktık. Refik, Leyla’yı da 
almak istiyordu. Ben kandırdım, onu 
evde bıraktık. Asansör gibi bir şeye 
bindik, aya çıktık. Ama orada Refik’i 
kaybettim.”
Olayın geçtiği tarih, ilk Sputnik’ 
in gönderilmesinden bir yıl kadar ön­
cesidir. Roman kişilerinden biri, “ Bu 
tecrübelerle imkânsızlığımızın hudu­
dunu genişletiyoruz (...) Fakat neye 
yarar? Gideceğimiz yere hep şartları­
mızı götürecek olduktan sonra” diye 
konuşur.
BİR KENTİN DEĞİŞMESİ
Tanpınar’ın yapıtının hemen bü­
tünü gibi bu romanında da İstanbul’ 
un, Boğaziçi’nin ve Beyoğlu’nun ha­
tırı sayılır bir yeri vardır. Ancak bu 
çevreler yalnız bir dekor, bir görünüm 
olarak ele alınmış değildir. Eski ile ye­
ninin, Doğu ile Batı’nın, olumlu ile 
olumsuzun, değerli ile yozlaşmışın be­
lirlenmesinde tarihsel, doğal ve top­
lumsal çerçeveyi oluşturmaktadırlar. 
Boğaziçi’nde Leyla’nın oturduğu Es­
ma Sultan’ın hediyesi yalıda “ XVIII. 
yy. işi klavsen, yazı levhaları, ki­
limler, eski halılar, bakır mangallar, 
Trabzon işleri, lake cildinde uyuyan 
Hamdullah yazması Kuran, Matisse, 
Miro, Bonard kopyaları” uyumlu bir 
bileşim içinde gösterilir. Hulki Bey’ 
in, Selim’i ağırlama sahnesinde de es­
ki kentin sahip olduğu uygarlık, tu­
tarlı bir bütünlük taşır: “ Garip bir İs­
tanbul panoraması ki daha ziyade lü­
ferlerin, barbunyaların, istavritlerin, 
izmaritlerin, her çeşit kaya balığının, 
büyük canavar mercanların, bir köşe 
yastığına benzeyen kalkanların yığıl­
dığı geniş, sonsuz bir rakı sofrasına 
benziyordu. Sonra yavaş yavaş bu 
sofranın etrafında Hulki Beyefendi’- 
nin tanıdığı musikişinaslar ud, def, 
ney, tanbur ustaları, güzel sesli hafız­
lar ve onların sanatına hayran, çele­
bi, kibar ve zarif İstanbullular peyda 
olmaya başladı.”
Selim’in hizmetçisinin yeğeni Ma- 
rie anlatılırken ise İstanbul’un başka 
bir kesimi ve başka bir yüzü canlanır: 
“ Marie (...) çiçek açmış erik ağacı... 
Fakat Beyoğlu’nun o küçük ve dar so­
kaklarında iki fakir evin arasında eğil­
miş bahçelerinden birinde (...) Onu 
görüp, o kadar acayip ve boğuk şe­
kilde şakırdayan Türkçesini bir lah­
za dinleyip de içimizde nesilden nesi- 
le o kadar değişen yüzüyle Beyoğlu’ 
nu hatırlamamak imkânsızdı. Ancak 
bize doğru geldikçe, belki de haksız 
bir inhisarla bizden dediklerimizi de 
içine aldıkça trajedisinin şuuruna er-
diğimiz Beyoğlu... Yedi-sekiz ırkın, 
birkaç dilin, bir o kadar din, örf ve 
ahlakın aynı teknede çalkana çalka- 
na hazırladığı gevşek, her an ekşime­
ye hazır mayasının kokusu bizi her an 
başka şekilde işgal eden acayip ve ka­
rışık hamur.”
İstanbul’a sevdalanıp yerleşmiş 
genç bir yabancı kadın olan Adrien­
ne gönül verdiği doğal çevreyle çeli­
şen insan ilişkilerini sergiler: “ Sultan- 
tepe’de peyzaj bütün ilham ve keşif­
ti. İstanbul’dan nasıl ayrılabilirim? 
Elimden gelse hep orada otururum. 
Bütün tehlikelere rağmen... çünkü İs­
tanbul çok değişti (...) Beyoğlu’nda, 
Şişli’de, hatta dolmuşlarda neler olu­
yor.”
Kentin mimari çevresinin nasıl 
yozlaştığı gösterilir. Bu yozlaşma, yi­
tirilen uygarlık değerlerinin, insan iliş­
kilerindeki bozuluşun, toplumsal ko­
kuşmanın, siyasal bozukluğun da al­
tını çizer: “ Mimarisi insana dehşet ve­
ren bir ikinci apartman. Pencere ara­
larını dolduran mozaik taklidi renkli 
levhalar. Üst katta bir türlü kendini 
gösteremeyen açık mavi, sarı, tirşe 
zevk sefaleti bir yuvarlak köşe, aca­
yip teraslar...” ; “ Ben idare edeceğim. 
Abdülhamit, İttihat ve Terakki bunun 
birbirinden üstün örneklerini verdiler. 
1878’de Meclis ilga edilebilirdi. 
1950’den, İsmet Paşa’dan sonra bu 
imkânsız. O halde mefluç bırakı­
rım?” ; “ Adrienne gizli ve açık hep 
son zamanlarda Atatürk inkılaplarıy­
la vardığımız merhaleden gittikçe 
uzaklaştığımızdan şikâyet ediyordu.”
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “ Ay­
daki Kadın” romanı 1960 öncesinin 
derinlemesine bir görünümünü can­
landırıyor. Güler Güven’in verdiği 
bilgiler, yazara ait çalışma taslakları 
onu yarım kalmış bir roman izlenimi 
vermekten kurtarıyor.
SON YERİNE
Leyla’nın kokteylinden sonra Se­
lim’in ve romanın 24 saatinin tamam­
landığını anlıyoruz. Tanpmar’ın ka­
leminden çıkan taslak bu nitelikli dü­
şünce ve çözümleme romanının sonu­
nu belirleyen çizgiyi de çekiyor: “ Se­
lim romana dönecektir. Belki Marie 
ile yatacaktır. Demokrat Parti mah­
kûmdur. ölüler dirilmez... Binaena­
leyh, Leyla’yı rahat bırakacaktır (...) 
Adrienne intihar edecektir (...) Bu ha­
lita, bu acayip halita... Bütün bu de­
ğişmeler... Ve karışık bir hayalde 
uyuklayacak. (Bu hayale çocukluğu, 
Anadolu peyzajı, bütün tanıdıkları gi­
recek. Sonra yavaş yavaş hepsinin ye­
rini mehtaplı su, onun çiçek açmış 
meyve dalı manzarası, küçük bir ağaç 
alacaktır.)” ■
29
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Ölümünün 25. yıldönümünde:Tanpınar'ın bitmememiş romanı:Aydaki Kadın

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository