Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Pierre Loti. Not : Gazetenin "Edebiyat Bahisleri" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ayda, Adile

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET T t r -  Z o m i ,  î
ıııımmnmıııımııtlitımııımHiHiımıııımiMinııııım»
(UlUiılıııııtııtııımııiiiııııııııııııııııııııııııııııııınııııııııı
Pierre Loti'nin bir 
kahramanı ile mülakat
terre Loti hakkında bir kas 
ay evvel neşrettiğim bir ma­
kalede, muharririn «Les Dé­
senchantées» romanından 
ayrıca bahsedeceğimi okuyu­
cularıma haber vermiştim. Maalesef bir 
takım gayrimüsaid ve acı ahval ay- 
lardanberi yazı yazma imkân ve kud- 
fcıiuden beni mahrum bıraktı.
Maamafih yazının bu kadar gecik­
mesinde sahst olmıyan ve iradem dı­
şında kalan bir sebeb de vardı: Roma­
nın kahramanlarından birinden cevab 
beklemekte İdim. Evet, kahramanların­
dan... Niçin, nasıl? Bunu aşağıda İzah 
edeceğim
Her romancı az veya çok kendi ha­
yatını anlatır, kendi his ve düşünce­
lerini nakleder, tanımış olduğu insan­
ları tasvir eder. Fakat ekseri roman­
cılar bunu aynen yapmazlar. Kendi 
hayatlarından alınmış malzemeyi «trans 
position» ve «stylisation» denilen es. 
tetik ameliyelerden geçirirler. Balzac. 
Flaubert, Dickens bunlardandır. Bazı 
rofnanoılar ise, kendi hayatlarından 
alınmış malzemeyi fazla değiştirmeğe, 
yeni terkib ve amellyelere tâbi tutma­
ğa İhtiyaç görmezler. Chataubrland, 
Benjamin Constant gibi romantik 
muharrirler ve bir nevi neo-romantik 
olan Pierre Loti bunlardandır.
Pierre Lotl'nin bir çok romanları bl. 
rer hâtıra defteri mahiyetindedir, oto­
biyografiktir. «Le Mariage de Loti» de­
ki Rarahu adlı vahşi kız hariç olmak 
üzere, romanlarındaki kahramanlar ha­
yattan alınarak aynen tasvir edilmiş 
Şahıslardır. İste «Le» Désenchantées» 
romanının kahramanları da hayal mah­
sulü olmayıp, ismi ve cismi olan kim­
selerdir. Bunlardan biri henüz hayat­
tadır ve Comtesse Rohozinska adı 
İle Parlste yaşamaktadır. Beklediğim 
raektub ondandı.
Vakti!« «Nâşat Kadınlar» diye tercü­
me edilmiş olan «Les Desenchantées» 
romanı Pierre Loti’nln eserleri arasında 
biz Tilrkler için bilhassa kıymetli Mr 
eserdir. Hiç bir garblı muharrir TUrk- 
lere ve TUrkiyeye karşı Pierre Lotl'nin 
bu romanında gösterdiği kadar sevgi, 
anlayış ve yakınlık göstermemiştir. Ve 
hiç bir eser Tiirkiyenin garb âleminde 
tanınması ve sevilmesi bakımından 
«Les Désenchantées» kadar müessir 
olmamıştır.
Büyük ve hassas bir lnaan olan Pierre 
Loti, Türklük muhabbetini bir takdir 
veya hayraniık^hallnde dıştan duymak­
la kalmamış, bir İç tecrübe veya ruh 
hâleti seklinde İçten yaşamıştır. Bir 
çok eserlerinde «gittikçe türkieşlvor- 
dum», «ruhumu Türklükle dolu hisse­
diyordum» gibi cümlelere rastlamak 
mümkündür. Eserdeki herlkulâde İs. 
tanbul tasvirleri dalma Türk İstanbu- 
lunun eşsizliğini tebarüz ettirir, Fakat 
Pieıre Loti İstanbulun manzaralarını 
tasvir etmekle de kalmamış. Türklüğü 
teşkil eden bütün unsurların güzelli­
ğini anlamış, hissetmiş, milli karakte.
dilimizi've dinimizi de sevmiş­
tir. İslâm dininin Türkün maddi ve 
manevi İkliminde almış olduğu bütün 
şekillerine Pierre Loti hayrandır. Ezan 
««shUn «emavt'StÎéngr'cafril sühırSVının 
ulvi ve uhrevî sükûnu, dini tefekküre 
délmif müalümanın yüzündeki hatların 
güzelliği, secdeye varmış cemaatin tem. 
sil ettiği İman senfonisi Pierre Loti’nin 
estetiğinde yer almış unsurlardır.
* * *
«Les Désenchantées» romanının mev.
zuu basittir: İstanbula gelen bir Fran­
sız romancısı bir Türk kadınından ta­
nışma teklif eden mektub alır. Rande. 
vûya bir kadın, yerine yüzleri peçe ile 
örtülü üç kadın gelirler. Bu llç kadın 
ile romancı arasında Pierre Lotl'nin 
kendi tâbiri ile bir «ruh flörtü» baş­
lar. Romancı Uç gene kadın İle bin bir 
tehlike pahasına ve en romantik şera­
it içinde sık sık buluşur ve arkadaş, 
lık eder. İçlerinden birine karşı, çok 
geçmeden, hususi bir meyil hisse­
der. Nihayet ruhları garblılaşmış, ta­
kat lçtimat durumları bakımından esir 
ve mahpus olan gene kadınların kimisi 
ölür, kimisi İntihar eder.
Bu macera, ölüm vak’alan hariç ol. 
mak üzere, Pierre Lotl'nin kendi ba­
şından aynen geçmiştir. Romandaki 
kadınların isimleri Canan, ¿eyneb ve 
Melektir. Loti'nin tanımış olduğu ka­
dınlar kendilerini romancıya Leylâ. 
Zeyneb ve Neyr olarak tanıtmışlardır. 
Hakikatte ise isimleri başkadır.
«Les Désenchantées» romanının kadın 
kahramanlarının hakiki isim ve hü. 
viyetlert Marc Hélys imzasile Pierre 
Loti’nin ölümünden bir sene sonra ya­
yınlanan «Le secret des Désenchantées» 
adlı eserde açıklanmıştır. Eseıl yazan 
bizzat kahramanlardan biri olup, Fran­
sız olduğu halde Plerrer Lotl’ye karşı 
Türk kadını rolünü oynamış ve roman, 
da DJénane IsmMe tasvir edilmiş bu­
lunan Madam Léra'dir. Romanın diğer 
kahramanları ise, İstanbulun tanınmış 
ailelerinden biline mensub iki hanım­
dır, eski Hâriciyenin mühim erkânın­
dan Nuri Beyin kızları Zennur ile 
Nıırlyedlr.
♦ »¡t*
Pierre Lotl'ye «Lee Desenoh.mt, es» 
romanını lllıam eden üç kadından ikisi
Yazan: Adile Ayda
BinıııuımmHiııiiiıııııııııııımiHmmımıırâ
Pierre Loti’nin «Le* Desene hantees» romanının kahra­
manlan da hayal mahsulü olmayıp hakikatte ismi 
ve cismi olan kimselerdir. Bunlardan biri henüz 
Nayattadır. işte beklediği mektub ondandı. 
ıiiiıııııuııııııııııııııııııııııııımıııııııııııııııııııtF
tin nâçiz sekreteri sıfatlle, Parlste ya­
şadığını bildiğim, fakat arada sırada 
İstanbula geldiğini duyduğum Nuriye 
Hanımefendinin Cemiyetimizin bir top­
lantısına şeref vermesini temin etmeğe, 
tanınmış bir muharririmiz olan bira­
derlerinin evine sık sık telefon ederek 
geliş tarihini öğrenmeğe çalışıyordum. 
Nihayet emelim güzel bir vesile İle ta­
hakkuk etti: «Les Dösenchantöes» ro­
manının ellinci yıldönümünü tes'Id et­
mek İçin 22 ekim 1956 günü yaptığımız 
toplantıya Nurly# Hanımefendi gelme.
He tanışıp konuşmak bahtiyarlığını 
kader bana naslb etti: Birini 1953 te 
Parlste, diğerini 1956 da İetanbulda ta­
nıdım. Kronolojik sıraya aykırı ol­
makla beraber, evvelâ İstanbuldakl 
mütâkatı anlatmak İstiyorum.
Memleketimizde kıymetli tarihçi Re. 
şld Saffet Atabinenin himmet ve te-
kadını bir hanımefendi. Tıpkı Pierre 
Loti’nin tasvir ettiği neşeli, canlı, ha- 
zırcevab, konuşkan insan. Elli sene 
içinde ne de az değişmiş! Gelir gelmez 
rahatlık ve samimiyet havası yarata­
rak:
— Gençlik yaramazlıkları nızı yüzü­
müz« vurmak İçin çağırdınız bizi, de-
şebbüslle kurulmuş bulunan bir Pierre ' Sil mi? dedi,
Lott Cemiyeti mevcuddur. Bu cemiye- Her birimiz kendisini sual yağmuru­
na tuttu. Pierre Loti'nin karakter ve 
mizaç hususiyetlerinden, glvlm kuşam 
ltlyadlanna varıncaya kadar her türlü 
tafsilât, teferruat soruldu. Romandaki 
vak'alara ald sualler# hep aynı cevabı 
veriyordu:
— Pierre Lotl nasıl anlatmışsa, haki­
katte de aynen öyle geçti, diyordu.
Bir aralık şöyle dedi:
— Beni pek eğlendiren şey şudur kt, 
herkes Pierre Lotl İle aramızda bir aşk 
macerası geçmiş olduğunu sanıyor. 
Halbuki adamcağız o zaman ellisini
yİ vadettller. Cemiyetimizin üyeleri ta- : geçkin bir erkekti. Ben ise on beş, on 
rafından büyük heyecan İle İstikbal ] altı yaşında bir çocuktum. Bulı^mala- 
edlldl: Yaşını hiç göstermlyen, orta , nmız eğlenceli, heyecanlı bir oyundan 
boylu, sapına kadar yüksek aoeyete , başka bir şey değildi. Pierre Lotl ta.
savvur edemiyeceğinlz kadar saf ve te­
miz kalbll bir adamdı. Hep üçümüzü 
bir arada görmek İsterdi. Biz de. keıı- 
disile olan randevumuza gitmek için 
herhangi bir maniimlz çıktığı zaman 
akrabadan veya komşudan bir hanım 
bulur, onu yerimize gönderirdik. Hep 
peçeli olduğumuz için İşin farkına var. 
mazdı.
— «Le Secret des Dösenchantöes» ki 
tabı hakkında ne düşünüyorsunuz? de 
dim.
Sorar aorraaz bir pot kırdığımı an.
ladım va pişman oldum. Zira kitabı 
yazan Madam Löra He Zennur ve Nu­
riye Hanımların sonradan Parlste ara­
ları açılmış olduğunu hatırladım. Maa. 
maflh Nuriye Hanım sırf merhamet 
ifade eden bir tavırla:
— Zavallı kadın«l dedi, Bizden, ai­
lemizden bu kadar İyilik gördükten 
sonra, aleyhimizde bu kadar yalaıı 
amuatnaK! Beş on kuruş kazanmak ve 
kendi rolüne inandırmak için...
Bahis mevzuu kitabı hatırlamağa 
çalışt»m, Nuri Beyin ailesi aleyhinde 
bir tek sablfe, bir tek satır hâtırlaya 
madım. Acaba Nuriye Hanımefendi, 
aralarındaki kırgınlık dolayısile klta 
bı okumadılar, okumak İstemediler de, 
başkalarının rivayetine ltlmad ederek 
mİ bu hükmü veriyorlar, diye tam dü 
şünüyordum kİ, bu düşüncemi teyid 
eden şu sözleri söylediler:
— Hem inanır ansınız? Kitabın tek 
satırını okumuş değilimdir.
Edebi gayretkeşlikle kırdığım pot 
üzerine bir az tatsız bir kava hâsıl 
olmuştu. Çok kibar ve nazik bir Ha­
nımefendi olan Başkanımız Müfide 
Ferld Hanım mevzuu değiştirmek İÜ 
zumunu hissetti, kendisi İle Nuriye 
Hanım arasında elli sene evveline ald 
müşterek abbablara dair söz açtı. 
Bu elli «ene zarfında memleket İçin 
de ve dışında en yüksek muhitlerde 
yaşamış, mühim ve meşhur kimselerle 
tanışmış, velhasıl görmüş geçirmiş 
olan bu İki asil hanımefendinin mu­
siki gibi tatlı mükâlemealni dinlemek 
bizim İçin büyük bir zektl. İkisi ara­
sında bir saat kadar süren bu mükâ 
leme devam ettikçe, blzler sadece hay 
ran birer dinleyici İdik.
Bu müddet zarfında ben Cornellle'ln 
trajedilerindeki şahıslara hss bir İç 
mücadele geçirmekte İdim. Sükûn ve 
nezaket namına sormağa hazırlandı­
ğım suallerden vaz mı geçecektim? 
Yoksa bir az gerginlik yaratmak paha 
ama bazı edebi hakikatleri teablt et 
meğe. edebiyat tarihine ald problem­
leri tenvir etmeğe mİ çalışacaktım?
Madam Lera'nin kitabındaki İddia­
ları, edebiyat tarihi namına kontrol 
etmek İçin bir daha zuhur etmeyecek 
olan bir fırsat karşısında bulunmakta 
İdim. Blzler nihayet fani birer şahıs 
idik. Halbuki meşhur bir romanın 
vakâları İçinde yaşamış olan bu İn­
sanın Söyleyeceği veya arzından kaçı­
racağı bir söz, bunu not halinde tes- 
bit ettiğimiz takdirde, gelecek nesiller 
için çok kıymetli olabilirdi.
Hakikatten gördüğüm bütün vefa­
sızlıklara rağmen, hakikat «şkı İçim 
de galebe çaldı.
Efendim, dedim romancıyı ran­
devuya çağırmak içinizden kimin ak 
lın» geldi?
Nuriye Hanım cevab yerine aual 
İle mukabele etti:
— Bana soracağınız başka sualleri­
niz de var mı?
— Bir lkl tane var.
— Bunlara cevab vermek İsterdim. 
Fakat maalesef vakit geç oldu. İki 
zün sonra hareket edeceğim
sürü İşim var. Fazla kalamıyacağım.
Hakikaten, gelir gelmez az kalaca­
ğı: ı söylemişti.
İlâve «ttl:
— Siz suallerinizin bir listesini ya 
pın ve ban- "  '»teki adresime yolla- 
V  ■ iş'e adresim.
Bunu söylerken çantasından kart­
vizitini çıkardı. Üzerinde şu İsim ya­
zılı İdi:
Comtesse Nourye Rohozinska
Ünvan ve soyadının bir PolonyalI 
Kont İle evli bulunmasından İleri gel­
diğini biliyordum.
Müsaade İsteyerek ayağa kalktı - 
bir bir elleri'"1- ' ' -ağa başladı. Sı 
ra bana geldiği zaman:
— Suallerinizi bt ..erim. dedi.
Suallerimin hazır olduğunu, Pa-
rlse götıdermektense, hemen ertes; 
bah makinâda yazıp evlerine bıraka­
bileceğimi, lütfedecekleri cevablan 
biraderleri beyefendiye bırakırlarsa, 
oradan alabileceğimi söyledim.
Filhakika ertesi sabah şu üç sual­
den İbaret listeyi kapıdan bıraktım:
1 — Lotl’ye randevu vermek fikri 
İçinizden kimin aklına geldi?
2 — Madam Lira Tarabyadakl İlk 
randevuya lştlrâk etti mİ?
3 — Her şey romandaki gibi geçli­
ğine göre, «DJönane» İn ölümü vaka 
sı hakikatteki hangi vak'aya tekabül 
etmektedir?
Küçük bir kağıt üzerine yazılı bu
ufak liste seyahat hazırlığı arasında 
hiç şüphesiz kaybolmuş olacak kİ, 
uzun avlar beklediğim halde, cevabi 
gelmedi.
Bununla beraber Nuriye Hanımla 
yaptığımız mülâkatln hâtlrası benim 
itin çok kıymetli bir hâtıradır. Gerçi 
romana esas teşkil eden vakaların 
cereyanı sırasında çocuk denecek ka­
dar genç olması «ebebile. bu vakala­
rın hissi hayatında ve ruhunun <n 
İlklerinde taler bırakmamış olduğu an 
taşılıyor. Fakat Türkiye hakkında ’ 
zilmiş en güzel romanın faal kahra­
manlarından olması bakımından, bi­
zim İçin, almaeı edebi bir hâle İle 
çevrilidir.
Allah kısmet ederse, gelecek yazım 
da «D' "-ne» He yaptığım mül&kati 
anlatacağım.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toras Arşivi


Pierre Loti'nin bir kahramanı ile mülakat

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository