Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Prens Sabahattinİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Mehmet Sabahattin

Istanbul Sehir University Repository

? (itoH K İfo
V A T A N
Prens Sabahattin Beyin siyasî vasiyetnamesi
Mezardan ikazlar ve İrşatlar
1948 Mayısının ortasın* da Prens Sabahattin! 
Neuchatel civarındaki bir kö­
yün küçücük bir odasında, ölü­
münden birkaç hatta evvel zi­
yaret etmek fırsatını ve nime­
tini bulmuştum. Bu ziyaretin in 
tibalannı o zamanlar uzun u- 
zadıya yazmıştım.
Ana tarafından mensup ol­
duğu OsmanlI hanedanma ve 
bilhassa Abdülhamide karşı 
millet hesabına isyan bayrağını 
açan, bu uğurda her nimeti, 
her mevkii ayağile iten, varını 
yoğunu harcayan, felâket ve se 
faletin, kahır ve işkencenin her 
nevini tadan Mehmet Sabahat­
tin; Türk tarihinin en fedakâr 
mücadele adamlanndan biri ol­
duğu gibi, en derin ilim ve si­
yaset adamlarımız ve ter­
biyecilerimiz arasında da yeri 
vardır. Bu mümtaz ve müstesna 
insanın görüş ve tavsiyelerinin 
anlaşılmaması; Osmanlı impa­
ratorluğunun lnhilâl istidatla­
rına karşı tedbir almamamasma 
yol açmıştır. Uzun bir mücadele 
hayatı içinde Sabahattin Bey; 
millet uğurunda fedakârlığın 
hazzmdan başka hiç bir m ü 'V  
fat görmemiş, nesillerce Türk 
onun adını bilmeden ve tavsiye 
ettiği sevgi yolunu keşfetmeden 
yetişmiştir. AbdUlhamlt dev­
rinde olduğu gibi, meşrutiyette 
de kahra uğramış, günün birin­
de hanedan yurt dışı edilince, 
onun istibdadına karşı en hara­
retli mücadeleleri yapan Prens 
Sabahattin, o hanedanla bera­
ber yurt dışı edilmiş ve yeni 
bir menfa hayatına mahkûm 
edilmiştir. Bu ağır hata, aradan 
yıllar geçmesine rağmen bir 
türlü düzcltllmemiştir.
Mehmet Sabahattinl mütare­
ke yıllarında tamdım. Sık sık 
ziyaretinde bulundum, tüm ve 
ihatasının hayranı oldum. Ni­
hayet 1938 Mayısında tekrar zi­
yaretinde bulunmak nasip oldu. 
Kendisini (Vatan) a yazmağa 
ve bağlı olduğu ilmi fikirleri 
yeni nesle öğretmeğe davet et­
tim. Kabul etti. Bir müddet son 
ra da ilk yazışım yazdı. -Mes­
leki İçtimaîn adını taşıyan sis­
temini herkesin bildiğini farze- 
derek, bana hitaben bir mektup 
şeklinde yazılan bu yazı biraz 
dağınıktı. Doktor Nihat Reşat 
Beyle görüştüm. Bunu kendisi­
ne yollamağa ve günlük gaze­
te okuyucularına hitaben yazıl­
mış Uç, dört etraflı makale şek­
line koyması hakkında ricalar 
da bulunmağa karar verdik. 
Çünkü yazıda birkaç satırla geç 
miş nice bahisler vardı ki sü- 
tunlarca yazıya değerdi. Tam 
bu sırada büyük vatanseverin 
gurbette ölümü haberi geldi. 
Bu münasebetle neşredilmek ü 
zere yan aradım, bulamadım. 
Ölümünün ilk yıldönümünde 
tekrar araştırmalar yaptım. Ni­
hayet doktor Nihat Reşatta kal­
mış olması ihtimali hatırıma 
geldi. Meğer düşündüğüm doğ­
ruymuş. Kıymetli mektuba ni­
hayet kavuştum. Bunu iki kıs­
ma ayırarak, aynen neşrediyo­
ruz.
Mektup çok dikkatle okunma­
ğa değer. Her satırında ayn bir 
ders, ayn bir hikmet vardır. 
Birinci kısım, sadece bir başlan­
gıçtır. Maziden ban levha ve
Tam bir vıl evvel vefat eden Prens 
Sabahattin, ölümünden birkaç haf­
ta önce Başmuharririmize yazdığı 
uzun bir mektupta, Türk milletine 
bilgi ve sevgi yollarında yürümeği 
tavsiye ediyor
.... YAZAN s ...... .........
MEHMET SABAHATTİN
nın şiddetli ve esaslı bir reddi­
yesidir. (Kin cephesi) sözüne 
gelince, 1938 Mayısında sarfe- 
dilen bu sözden pek tabi! ola­
rak, Millet Partisi değil, ezel! 
ve ebedi kin cepheleri kastedil­
miştir. Rus tehlikesine ait sa­
tırlar çok dikkate lâyıktır. Bun­
lar; uzun yıllar inzivada ve 
mahrumiyetler içinde yaşıyan 
büyük vatanseverin memleke- 
tini ne kadar sevdiğini, ne ka­
dar düşündüğünü, Rus hücumi 
ie satıhtaki tesisatın ve depo­
ların yok olmasından ve muka­
vemet kudretimizin kırılmasın­
dan dolayı ne kadar endişe ve 
üzüntü duyduğunu göstermek­
tedir.
• Fırsat düştükçe, Sabahattin 
Beyi yeni nesle tanıtmağa ve 
bir siyasî vasiyetname mahi­
yetinde olan son yazısının mâ­
nasını İzah etmeğe çalışacağız.
Üç, dört İdarenin kahrına uğ 
rayan bu büyük vatanseveri 
Türk milleti artık keşfetmek 
ve hakkını vermek ihtiyacında- 
dır. Bunun da yolu, nâşının ol­
sun vatan topraklarına kavuş­
turulması ve ilmi ve siyasî e- 
serlerinin yeni harfle bir ân 
evvel neşridir.
A. E. T .
hatıraları havi bulunmaktadır.^ Ademl merkeziyete karşı ilk
hücumun İttihatçılardan geldi­
ği zannedilir. İkinci Abdüıha - 
midin yerini boş bırakmayan 
bu âlicenap efendilerin işi on­
dan da ileri götürdüklerine şüp
şu şekilde başlamıştır. Daha ilk 
Paris seferimde TUrklerln hak­
larını her mâniaya rağmen mü­
dafaaya çalışırken, (*) bir gün 
elime geçen o zamanki İkdam 
gazetesinde, hiç isim zikredil­
meden, merkeziyetin bir mü­
dafaasını görmüştüm. Abdülha- 
mit, bizzat bu âfetin ve bu zih­
niyetin mücessem bir nümune- 
si olmakla beraber, merkezi­
yetin ve ademi merkeziyetin mâ 
nalarını hiç bilmezdi. Eski ba­
kanın işi, gücü, kullandığı bin­
lerce hafiyelerin uydurdukları 
raporlarla uğraşmaktı. Bunları 
okuya okuya, vehimli muha­
kemesinden ne kalmışsa onu da 
büsbütün kaçırmıştı...
★
Cuma selâmlığından bir ha­
tıra:
Çocukluğumuzda selâmlık me 
rasimi seyretmemiz için bizlere 
mahsus bir yer vardı. Oradan 
gördüğümüz manzara şu idi: Mu 
kannen vaktinde sarayın kapı­
ları açılır, evvelâ Sultan Hami- 
din anneme kâhya olarak tayin 
ettiği Sait Bey merhum, elinde 
altın bir bohurdanla çıkar, o- 
nun arkasından AbdUlhamit, 
lândosunun içinde yarı yaslan­
mış bir halde hiç kimseye bak-
---------  madan, çok endişeli bir halde
Ahmet Emin Beyefendiye geçerdi. Daha arkadan da bir 
29 Mayıs: 1948 sürü mareşal ve generaller, mu- 
•Aziz ve muhterem efendim; Jassa ni5anlar}a ^kün ederler-
Arzunuz veçhile gazetenize dL Her taraf da sanf  blr ,har?  
baz, şeyler yazmağa çalışa« - olacakmış gibi askerlerie kuşa-
ğım. Yanlış bir telâkkiye yer tlllrdl' Su^ an Ha™ldlIn’ bütun 
vermemek İçin yazı yazmak ve ; f dl?esi' bü* a« adımlık mesa- 
eski şeylerden bahsetmek iste- fedekı camiden mübarek ve 
iniyordum amma, o Kadar âli- \mukaddeg hayatı tehlikeye ug- 
cenabane bir hitapta bulundu­
nuz ki, düşündükten «onra tek 
lifinizi kabul etmemeği bir nan­
körlük addettim. Sizden başka 
hiç bir gazeteden de böyle bir 
teklif almadım.
Ahmet Bedevi Beyin son e- 
serlnde (çok enteresan nokta­
lar) bulduğunuza tabii sevin­
dim ve müteşekkir kaldım. E- 
seri, son zamanlarda elime geç 
tiği için, daha bitiremedim am­
ma, kendisine nasıl teşekkür 
edeceğimi bilemiyorum. Yalnız 
okuduğum kısımlarda saydığı 
bütün vesikaları nasıl bulduğu­
na şaştım. Vaktile memleketi­
nin hayrı uğrunda katlandığı fe 
dakârlıklardan o büyük teva- 
zuile bana bile bahsetmemişti.
Mahkûmiyet ve istintakı esna­
sında sarayda söylediği ağır 
sözler yerden göke kadar haklı 
amma, Abdülhamit bunları 
hazmetmez ve Ahmet Bedevi 
Beyi, başkalarını yaptığı gibi 
mahvedebilirdi. Çok şükür kur 
tuluşu; Semanın, lehinde bir 
müdahalesi olsa gerek!..
ramadan bir ân evvel kurtul­
mak ve sarayma kapanmaktı.
Bilâhare Abdülhamidin yeri­
ne geçen Vahdettin, sonradan 
zaptettiği Kuruçeşmedeki yalı­
mıza mutadı veçhile tebessüm 
lerle sık sık gelirdi. Fakat bir 
gün hiddetle geldi:
«— Şimdi Yusuf İzzettin E- 
fendinin yanından geliyorum. 
Ademi merkeziyetle ne kasdet 
tiğinizi öğrenmek istiyor» dedi.
İşin bir İstintak şeklini aldı­
ğını görünce, artık teşrifatı fi­
lân unuttum. Şöyle cevap ver­
dim;
•— Bu davayı yazdık, efen­
dim, yazdık...» Yıllar yılı dile- 
nircesine herkese anlatmağa ça­
lıştık. Ademi merkeziyetten 
. kasdettiğimiz şey, bu milletin; 
daima devletin elinde bir oyun­
cak halinde kalmamasını ve biz 
zat hak ve şeref sahibi olmasını 
istemekten ibaret... Boyuna tah 
kir ve iftiralara uğramaktan 
başka bunda bizim ne kârımız 
var?.. Veliahdin memnun ola' 
cak yerde neden dolayı bu k* 
dar öfkelendiğini, sizin de ayni 
öfkeye neden bu derece iştirâk 
ettiğinizi anlıyamıyorum.»
Vahdettin de; Abdülhamit ve 
şerrülhaleflerİ gibi merkeziyet; 
yani istibdat taraftarı olduğu i- 
çin hiddetini saklıyamadan çe­
kilip gitmişti. Fakat Vahdettin 
Efendinin tabiatini bildiğim i- 
çin: (Bu meseleyi veliahde ha­
tırlatan bizzat kendisi olsa ge­
rek...) diye düşündüm. Niha­
yet -ilk ve son defa olmak ti- 
zere; azameti o zamanlar her­
kesçe malûm olan Yusuf İzzet­
tin Efendinin ziyaretine gittim. 
Fakat Yusuf İzzettini böyle bir 
bahisle zerre kadar olsun alâka 
dar saymakla yanılmış olduğu­
mu derhal anladîm. Gördüm ki 
kendisinin böyle içtimai mevzu- 
larla hiç alâkası yoktur; onun 
tek düşüncesi, o zaman tahtta 
bulunan Sultan Reşadı hal’ edip 
yerine geçmekten ibaretti. Hele 
o devirde padişahlığın uşaklık­
tan başka bir şey olmadığını an 
lıyamadığı için nihayet sabır­
sızlanarak intihar ettiği kana­
atindeyim. İttihatçı beyler ve­
liahdin aleyhinde değildiler ki
(Devam, Sa: 4 SU: 6 d«)
Asıl yarın çıkacak olan ve 
•Türkiyenin kurtulması bahsine 
gelince» diye başlıyan ikinci kı­
sım mühimdir. Bu kısımda bir 
Protestanlık bahsi vardır kİ Sa
bahattin Beyin protestan oldu* ı he yoktur. Fakat ilk hamle her 
ğuna dair çıkarılan bir şayia- halde Abdülhamitten gelmiş ve
Prens Sabahattin Beyin siyast vasiyetnamesi
Mezardan ikazlar ve irçadlar '
(Başı S ncide)
kendisini öldürmeğe kalkışsın­
lar...
Yalnız şükran makamında şu
nu kaydedeyim ki Yusuf İzzet­
tin Efendi merhum, o ziyare- 
: timde, beni emsalinden göre- 
| mediğim ve unutamıyacağım 
çok samimî bir tebessümle kar 
şıladı. Samimiyetini de bir 
müddet sonra ispat etti. İrtikâp 
etmediğim ve edemiyeceğim ha­
yalî bir cinayetten dolayı ida­
ma mahkûm olduğumu işitince 
«aylarca müddet güneş yüzünü 
görmeden zarurî bir hapishane 
hayatı yaşamıştım»; derhal sara 
ya koşmuş, (bu hareket haneda­
nımız namına ayıptır!) demiş. 
Merhum, hanedanlıktan baş­
ka bir şey düşünemezdi amma, 
iyi niyeti aşikârdı.
Sultan Reşat ise İttihatçıların 
o kadar esiri idi ki ne deseler 
sözlerinden bir adım dışarı çı­
kamazdı. Veliahdin kendisine 
karşı şiddetli bir lisan kullandı 
ğını görünce:
«— Sabahattin mi? demiş, o 
ne sizi düşünür, ne de beni. 
Vahideddinin adamıdır.»
Yusuf İzzettin Efendi çok saf 
bir zat olduğu için bu derece 
açık bir yalana inanmış ve he­
men kardeşim Lûtfullah Beyi 
davet ederek:
— Bu ne demek? demiş.
Lûtfullah Bey de; «aslı as­
tarı olmıyan bir yalan!.. Merak 
buyurmayın!..» diyerek kendi­
sini teskin etmiş.
Yusuf İzzettin Efendinin ruhî 
haleti; sabit bir fikre, yani pa­
dişahlığa saplanıp kalmaktan 
ibaretti. Gözile görmeyen, bu 
sabit iptilânın derecesine inan­
makta güçlük çekerdi. Fakat o 
maraz! azametile bile Abdülha- 
mit, yahut sonraki bir muakki­
bi gibi küçüklüklere tenezzül 
edecek bir şahsiyet değildi. Her 
ne ise Cenabı Hak zavallı ruhu­
na acısın. Esasen kendisine kar 
şı beslediğim derin ve silinmez 
minnettarlığıma rağmen, ben 
şunun bunun taraftarı olamaz­
dım. Fakat bunu Yusuf İzzet­
tin merhuma anlatabilmek 
mümkün değildi.
Tabiî yalnız fedakâr Ahmet 
Bedevi beye değil, fakat onun 
kitabında büyük bir hürmetle 
bahsettiği çok vefalı ve gayri 
endiş Satvet Lûtfi Beye, muhte 
rem profesör Fmdıkoğluna ve 
hakkımda liyakatimden üstün 
bir teveccüh gösteren diğer a- 
licenap zatlara da mükerreren 
teşekkürler ederim. Keza, Pa­
riste yıllarca müddet yüzümüzü 
ağartan ve büyük bir kudretle 
milletinin hak ve şerefini mü­
dafaa eden, Doktor Nihat Re­
şat Beye de bu hatıraların hep­
si bir hamlede yazılamıyacağı 
için fırsat bulursam minnettar­
lıklarımı ileride de izhara çalı­
şacağım.
(Devamı var) (*)
(*) Abdülhamit milyarlara 
malikti. İlk hamlede bizim de 
birkaç gelirimizi zaptetmişti. 
Bu hareketi; elân devam eden 
türlü türlü azaplarla ödeniyor 
ve ödenecek...
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Prens Sabahattin Beyin siyasi vasiyetnamesi:Mezardan ikazlar ve irşatlar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository