Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Namık Kemal.



Not: Gazetenin "Hadiseler - Düşünceler" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Fındıkoğlu, Ziyaeddin Fahri

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET A i f j j /  ı C
Hâdiseler - Düşünceler
Namık Kemal’in uzviyetçi
cemiyet görüşü
Bu haftanın bir 
hususiyetine dikkat 
ettim: Memleketin
dört köşesinde çı­
kan irili ufaklı ga­
zetelerde Namık Ke 
mal yadedildi. Ölüm veya doğum se­
nesinin pek yuvarlak bir rakamı ol­
mamakla beraber 1945 yılının son gün­
lerde yeni senenin ilk günleri her ta­
rafta bu büyük ve gerçekten çığır açı­
cı mütefekkirin ismi ile dolup taştı. 
Hattâ Türkiye Türklüğü dışındaki 
Türklük, bu alâkada Türkiyeyi geçti. 
Hangi Türklük diyeceksiniz ve şüphe­
siz bu sırada Türkiyenin dörtte birini 
hayalinden geçiren yabancı bir impa­
ratorluk içinde gittikçe daha çok Slâv- 
laşan bahtsız Türk dünyasını düşüne­
ceksiniz. Hayır! Ben bu dünyayı dü­
şünmüyorum. Zira bu muazzam Türklük 
dünyasını bize düşündürecek herhangi 
bir işaret veya ihsastan mahrumuz. Be­
nim söylemek istediğim Türklük parçası 
«Iııkılâb» isimli gazetesinde Namık Ke­
mali taştan veya tunçtan bir âbide ile 
âbideleştirmek isteyen Kıbrıs Türklü­
ğüdür. Gazetenin verdiği haberi bera­
berce okuyalım:
«Namık Kemal için Magosa’da bir 
âbide dikileceğini işitiyoruz. Bu haber 
eski olmakla beraber, yeniden ateşlen­
diğini ve bu maksad için gayretler sar- 
fedildiğini öğreniyoruz. Bu millî ve 
kudsî davaya yardım maksadile ve bü­
yük vatan şairi Namık Kemalin büyük 
hatırasına, küçük bir hediye olmak ü- 
zere bir vatandaş 50 İngiliz lirası ver­
meğe hazır bulunduğunu idarehanemize 
bildirdi. Namık Kemal âbidesini kur­
mak fikrini ortaya atanların yeniden 
faaliyete geçmelerini ve gayret göster­
melerini millî şerefimiz namına rica e- 
deceğiz.»
Kıbrıs gazetesinin verdiği bu âbide 
haberini, Anadolu gazetelerinin yıldö­
nümü merasiminden bahseden satır ve 
salıifeleri tamamlıyor. Geçen hafta An- 
karanm da iştirak ettiği bu gibi mera­
simlere Fikret’in «Sis» de «Fertutü 
müsahhir» dediği İstanbul her nedense 
lâkayd kaldı. Bereket versin ki üç neş­
riyat hareketi bu kayıdsızlığı telâfi e- 
! der gibi görünüyor: Arasıra yakın e- 
debiyat tarihi devrelerinin unutulmuş 
j veya ortaya çıkmamış vesikalarım araş- 
1 1 irip bulan ve neşreden sayın Hakkı 
Tarık, kendi gazetesinde şairin Mago­
sa’da yazdığı ve şimdiye kadar üzerin­
deki müstear Ahmed Nafiz adından 
dolayı dikkati celbetmemiş bir eserini 
tefrikaya başlarken çalışkan felsefe a- 
sistanlarından K. Birand da on sekizin­
ci asır Fransız felsefesinin tesirlerjni 
: yoklayan enteresan bir etüdünü yeni 
! çıkan «Felsefe Arşivi» nde neşretmiş 
I bulunuyor. Nihayet bu iki faydalı ve 
I güzel teşebbüsün yanında Namık Ke- 
j  mal hakkında neşredilmiş bir eserin 
j  şairi pek zalimce «öz türkçeleştirme» 
operasyonuna tabi tuttuğunu da ilâve 
edelim (1). Doğumunun 105 inci sene­
sinde çıkan bu garib kitab Namık Ke­
malin meselâ «ildimlik» inden ve «baş- 
buyrukluk» undan bahsetmektedir. Keş­
ki, büyük şairi bilerek veya bilmeye­
rek -  zira objektif bakımdan her ikisi 
birdir, bu gibi şeylerde hüsnüniyet 
kalkanlık yapamaz -  eğlence ve hezel 
mevzuu yapan böyle bir eser hiç neş- 
redilmeseydi!
Namık Kemalin bu günlük değerlen­
dirilmesi gelişi güzel bir hâdise midir? 
i Yoksa yaşadığımız anların derunî ihti­
yaçlarına bilerek veya bilmiyerek ve­
rilmiş cevablar mı? Bilhassa İkinci 
Dünya Harbinin ancak nazarî olarak 
bitmiş görünen bir devrinde Namık Ke­
mal neden Türkiye içinde ve dışında 
hatırlanıyor? Üzerinde durulacak bu 
gibi mühim noktalara, tarihçi ve filozof 
Namık Kemalin uzviyetçi cemiyet te­
lâkkisi ile alâkalı bir tarafını aydınlat­
mağa çalışmak suretile bir nokta da biz 
ilâve etmek istiyoruz.
Tefekkür tarihimizin safhalarını biraz 
takib etmiş olanlar, Namık Kemalin 
meşhur İslâm sosyologu İbni Haldûn 
ile alâkasını pek iyi bilirler. Yalnız bu 
alâkadarlık, tam bir tâbiiyet arzetmez.
Yazan : Prof.
Z iya ed d in  F ah ri F m dıh oğîu 1i
Arab mütefekirine göre insan ömrü 
gibi muayyen, belli bir siyasî cemiyet 
ömrü vardır. Beş devreye bölünen bu 
ömür sonunda çöküşe mahkûmdur, 
«üstad» diye vasıflandırdığı ve pek 
takdir ettiği İbni Haldûn’u bu noktada 
terkediyor. Bu son beşinci çcküş ve 
zeval devresine Türkiye tarihinin 
XIX uncu asrında tekabül eden safhaya 
AvrupalIlar «Hasta Adam» adını tak­
mışlar, ondan doğan meseleye de «şark 
meselesi» demişlerdi. Namık Kemal 
sert 've insafsız bir muayycniyct güden 
Arab içtimaiyatçısı gibi, emperyalist 
gayeler peşinde ırkçı nazariyeleri âlet 
gibi kullanan hıristiyan mütefekkirleri 
de bir tarafa bırakmak lüzumuna işa­
ret ediyor. «Hasta Adam» ın karşısına 
bir «şark meselesi» çıkaran Avrupamn 
silâhlarile silâhlanmak lüzumunu ileri 
süren Namık Kemal'«istiklâlimizi mu­
hafaza için garbın kuvveti maddiye ve­
ya nüfuzu maneviyesinden istiane» dev­
rinin açıldığını söylemektedir.
Namık Kemale göre «Tanzimat inkı­
lâbı» işte bu devrenin mahsulüdür. Bu­
rada artık mütefekkirimiz Arab müver­
rihinden ayrılıyor. Çünkü' İbni Hal- 
dûn’a göre İçtimaî bir alınyazısı, her 
siyasî teşekkül için bu beş devreyi mu­
kadder gösterir. Şimalî Afrikanın XIII, 
XIV, XV inci asırlardaki siyasî manza­
rası da ona hak verdiriyordu. Namık 
Kemal bu noktada İbni Haldûnculuğu 
terketmekte, siyasî uzviyetin ferdî uz­
viyet gibi ölüme mahkûm olamıyacağı- 
nı, yeni bir hayat hamlesi yapabilece­
ğini düşünmektedir. Nitekim bütün ha­
yatı, bu uğurda saıfedilen cehidlerin 
mecmuu değil midir? Esasen cemiyet 
ile uzviyet arasında mukayeseler yaptı­
ğı zaman da Namık Kemal, Arab tarih­
çisi gibi bu iki realite arasında tam bir 
ayniyetten ziyade bir teşbih ve temsil 
vücude getirmektedir. Bu gibi teşbihler, 
fikirlerini müşahhas olarak tebliğ et­
mek isteyen mütefekkirler için daima 
müracaat edilen bir yoldur. Bu uzvi­
yetçi teşbihlerin yanında ailecilikten 
mülhem olanların da bulunduğu sık sık 
görülür. Namık Kemalde görülen bu 
neviden bir teşbih, vardığı netice iti— 
barile kayda değer: «Malûmdur ki
memleket bir hane, hükümet anın bir 
hizmetkârı menzilesindedir. Hanenin 
sakinleri hali sahavette bulundukça 
hadım, lala makamına geçtiği gibi mem­
leketin halkı sıfatı cehalette oldukça 
hâkim dahi bittabi istiklâl üzere bulu­
nur ve hikmeten dahi böyle olmak la­
zım gelür. Hane sakinlerinin sahaveti 
geçtikçe hadım, itibarım hüsnü hizmette 
arayacağı gibi ehalinin cehaleti münde- 
fi oldukça hâkim dahi ikbalini efkâr: 
umumiyeye tevfiki harekette taharri 
eder.» Demokrasinin dayandığı efkârı 
umumiye prensibine varan bu netice­
nin, modern milletlerin hukukî hassa­
siyetindeki ehemmiyetini işarete lüzum 
görmüyoruz. Birinci ve İkinci Dünya 
Harblerinin fırtınalı devreleri arasında 
sarsıntılar geçiren halk efkârı meselesi, 
Namık Kemalin hane teşbihinde ger­
çekten basit, basit olduğu nisbette be­
liğ olarak çok güzel ifade edilmiş bu­
lunmaktadır. Sosyoloji bakımından ise 
modern uzviyetçilerle Namık Kemalin 
uzviyetçiliği arasında sıkı bir beraber­
lik vardır. Onun efkârı umumiye de­
diği şey Fransız sosyologlarından 
Worms’un «ideoloji» sine tekabül ede­
bileceği gibi cemiyeti teşkil eden İçti­
maî sınıflardan orta sınıfı, uzviyetteki 
iki kısım hüceyreler arasında miitevas- 
6ithk yapan ve uzviyeti ahenk halinde 
tutan üçüncü nevi hüceyrelere benze­
ten Lilienfeld ile karşılaştırılacak fikir­
leri gösterilebilir. Bu son nokta Namık 
Kemalin uzviyetçiliğini izah hususunda 
gerçekten mühimdir.
Filhakika Namık Kemalin termino­
lojisine göre her cemiyet «aâli», «orta- 
takım», «ahâdı nâs» tabakalarından 
müteşekkildir. Bu «ahâdi nâs» için ba- 
zan yerine göre «esâfil», «ahâd güruhu» 
tâbirlerini de kullanır. Siyasî hâdisele­
rin seyrinde ve cereyanında daha zi­
yade «orta takım» rol oynamaktadır. 
Sosyoloji lisanı ile bu, «orta sınıf» de­
nen şeyden başka bir şey değildir.
Namık Kemalin tarih felsefesinde bu 
görüş, yani orta sınıfın yukarı ve alt 
tabakalara nisbetle daha mühim olduğu 
fikri, ne derece tatbik edilmiştir? Bir 
fikir vermek üzere Roma tarihine aid 
vukuatı izah ederken serdeylediği dü­
şüncelere göz gezdirelim;
Romalı Marius’ten bahsederken «ta­
rihçe en mühim hareketi, diyor, esafil 
güruhu ile azadlıları askere ithal etme­
sidir. O zamana kadar Roma askeri az
çok araziye malik 
olan orta takımdan 
tertib olunur, bun­
lar da kendilerini 
devlet ve vatan as­
keri bilirdi. Mariusün 
bu ihtiraı ise askeri, tabiati asliy^sin- 
den çıkardı. Askerliği bir nevi vesilei 
taayyüş hükmüne koydu. Andan sonra 
Roma orduları devletin değil, kendile­
rini tatyib ve idareye muktedir olan 
rüesaııın malı olmağa başladı.» Daha 
sonraları «Romalıların ikbali siyasîleri 
yüksek bir dereceye vâsıl olduğu sıra­
larda meyli tecebbür ve inhimaki sefa- 
het, ahlâkı ifsade başladı. Maneviyatı 
bütün bütün inkârdan ibaret ve tesiratı 
6İyasiyece şirkden eşna’ olan Epikür 
mezhebinin şüyuu da fesadı ahlâkı fev- 
kalgaye tezyid etti. Bu suretle cemiyetin 
zabıtai maneviyesl kaljrıadı. Aâli ile 
fukara arasında bulunarak, heyeti içti­
maiydim dirhemi tadili hükmünde olan 
orta takımın bir çoğu askerlikte telef 
olmuş, yahud vilâyata dağılmış olduğu 
gibi aâlinin ziraat sahalarında, sanat 
destigâhlarmda esir istihdamına başla­
ması cihetile küçük sermayeler, büyük 
servetlere rekabet edebilmek iktidarın­
dan mahrum kalarak, bu surette orta 
takımın bakiyesini mahveylemişti. Hal 
bir dereceye gelmişti ki sonraları Ro- 
mada bulunan ricalden dört yüz bin 
kişinin üç yüz otuz bini devlet hâzine­
sinden geçinirdi. Koca Roma şehrinde 
iki bin sahibi emlâk yok idi.»
İçtimaî sınıf ve tabakalar hakkmdaki 
bu mütaleanm tatbikatı bizi alâkadar 
etmez. Yalnız «heyeti içtimaiyenin dir­
hemi tadili hükmünde olan orta takım» 
düşüncesi sosyoloji itibarile büyük bir 
ehemmiyeti haizdir. Namık Kemalin 
fikrî terbiyesinin kaynaklan hakkında 
monografilere salıib olacağımız güne 
kadar, bu düşüncenin membaını meskût 
geçmek lâzımdır. Fakat bir taraftan iç­
timaiyatçıların, diğer taraftan müfrit 
sol ve müfrit sağ olmıyan siyasî fırka 
mütefekkirlerinin nazarında pek mü­
him olan düşüncenin Namık Kemalde 
de görülmesi dikkate değer. Muhtemel­
dir ki orta sınıf fırkası olan Fransız ra­
dikal sosyalist partisinin teşekkül an­
ları olan 1870 Fransası o zamanlar, Na­
mık Kemale tesir etsin. Bu ihtimal, an­
cak demin işaret ettiğimiz monografi­
lerle tasdik olunabilecektir.
Namık Kemal siyasî cemiyetin son 
çöküş devresini düşünürken Türkiyede 
İçtimaî tabaka ve sınıfların ahenksizli­
ğini gözününe almış mıdır? Bu nokta 
etrafında hiç bir delile sahib değiliz. 
Yani o, nazarî mülâhazaların tatbika­
tını yapmış değildir. Fakat bu beşinci 
devreyi, üstadı İbni Haldun’dan ayrıla­
rak izaha çalıştığına göre, bozulan sınıf 
ve tabaka münasebetlerini yeniden tesis 
tasavvurunda bulunmuş olduğunu söy­
leyebiliriz. Avrupa burjuvazisini mem­
lekette görmek arzusır' bu tasavvurla 
pek alâkasız değildir: «Bir şirket tesi­
sine muvaffak olamadık. Ticaret böyle 
mi terakki bulur? Bir müslüman ban­
kası var mı? Osmanlı şanı, terakki fik­
ri bunu mu iktiza eder?» Bu mühim 
sorgularla kendisinin İçtimaî smıf ve 
tabakalar nazariyesi arasında bir mü­
nasebet tesisi, daha ziyade Namık Ke­
malin tarih felsefesini derinleştirecek 
olanlara düşmektedir.
İbni Haldûn’dan ayrılan Namık Ke­
mal «sinni inhitat» a ayak basan İmpa­
ratorluğu ölmüş saymıyor. Ayni sosyal 
bünye içinde bir yenilenme hareketinin 
doğması lâzım geldiğini ve «Tanzimat» 
ın bu hareket mümessilliğini yaptığını, 
Reşid Paşayı kasdederek şöyle söylü­
yor; «O, Tanzimatı ilân ederek memle­
kette başka bir hftmi bulamadığı için 
icraatını kefaleti düveliye altına ala­
rak Hükümeti Osmaniyenin zulüm ve 
istibdadına dair bir kaç yüz sene içinde 
nice yüz bin ilkaatla Avrupaca hasıl 
olan efkârı bir kaç gün içinde unuttur­
du ve... dünyanın her tarafında meza- 
ristanı ademe yaklaşmış bir cesîm 
fertût addolunan Devleti Aliyye daha 
henüz mihri vücude düşmüş bir tıflı 
tendürüst suretinde görmeğe başladı.»
Görülüyor ki tarihçi ve mütefekkir 
Namık Kemal, Türklüğün istikbalini 
düşünürken alâka ile tetkik ettiği şark 
ve g;-rb uzviyetçiliğinin sürükleyebile­
ceği menfi neticelerden kendisini çok 
ustaca kurtarıyor ve bütün mevcudiyeti 
ile bir yazısının cümle başlarını teşkil 
eden meşhur formüle sarılıyor: «İstik­
balimiz emindir!» Hiç şüphe yok ki 
bu sırada herhangi bir vesile ile Namık 
Kemali hatırlıyanlar ve hatırlatanlar 
ferd ve cemiyet olarak onun bu imanı 
ile daha fazla ruhlanmak ve kuvvet­
lenmek gayesini de gütmektedirler.
(1) bu eser hakkında «Vakit» gazete­
sinin 25/Xü/945 tarihli nüshasında çok 
yerinde ve haklı bir tenkid neşredil­
miştir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Namık Kemal'in uzviyetçi cemiyet görüşü

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/137986/3/001580795010.pdf

Namık Kemal'in uzviyetçi cemiyet görüşü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository