Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: İbnülemin Mahmut Kemal İnal. Not: Gazetenin "Edebiyat ve Tarih Sohbeti" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET
1
I EDEBİYAT 
T
__________________________________  L
ve TARİII SOHBETİ
»
•  ~ r  •
iki büyük türkologun birleşmesi
İbn - ül - Emin Mahmud Kemal İnal Üstadımıza
w w w w w w  Yazan: w w w w w w  
İSMAİL HAEİB SEVİJK
Meşrutiyetin ilk yılları Emrul- 
lah Efendinin ikinci Maarif Nazır­
lığı zamanı. Yani 1911-12 sıraları. 
Vânl Efendi hafidlerinden olup 
Abdülhamid devrinde Maliye Na­
zırlığı yapmış olan Nazif Paşanın 
akrabasından bir kadın Sahaflarda­
ki kitabcı Burhan Efendiye, satıl­
mak üzere «Kitab-ı Divân-ı Lû- 
gat-üt-Türk» isimli, arabca yazıl­
mış, 638 sahifelik bir kitab getirir. 
Burhan Efendi kitabın kâğıdındaki 
eskilikten ve mündericatmdan bu­
nun mühim ve antika bir eser ola­
cağım anlıyarak kitabı doğru Maa­
rif Nezaretine götürür. Emrullah 
Efendi gibi mütefekkir ve âlim bir 
zatın nazır olmasına rağmen iste­
nilen 30 altın lira çok görülerek 
Nezaret kitabı almaz.
Burhan Efendi bunun üzerine, 
kitaba pek meraklı olduğunu ve 
eski kitablardan iyi anladığını bil­
diği Ali Emirî Efendiye başvurur. 
Merhum kitabı görür görmez der­
hal 30 altını verdikten başka Bur­
han Efendiye de komisyonculuk 
hakkı diye, ayrıca 3 altın bahşiş 
verir. Bu malumatı Besim Atalaym 
üç cildlik «Divân-ı- Lûgat-üt- 
Türk tercümesi» nin «Önsöz» ün­
den aldım. Merhum Ali Emiriyi 
ise, müsbet ve menfi cepheleri ve 
bütün ekzantrik hailenle Mahmud 
Kemal İnal üstadımızın «Son Asır 
Türk Şairleri» ndeki çocukluktan- 
beri arkadaşı olan Ali Emirî için 
yazdığı 15 sahifelik malûmattan bi­
liyoruz. (C—1, S: 293-313).
*  *  *
Emirî Efendi kitab üzerine titre­
yip durmaktadır. Kitabı hem her­
kese söyleyip övünüyor, hem de 
kimseye göstermiyor. Yalnız kitabın 
yaprakları dağınık olduğundan ar­
kadaşı Kilisli Rifat Bey merhuma 
başvurmak zorunda kalır. Rifat Bey 
yaprakları yerleri yerince düzeltir. 
Anlaşılan opdan sonra esrarlı kita­
bın şöhreti daha yayılmış olacak ki, 
o zamanki iktidar partisi «Ittihad 
ve Terakki» nin ruhu mesabesin­
de olan Ziya Gökalp, aynı zamanda 
Diyarbakırdan hemşerisi bulunan 
Ali Emiriye kitabı görmek için o 
kadar yalvarıp yakardığı halde 
Emirî Efendi ona da kafa tutup 
göstermez. Evet kitab değil öyle o -  
tuz altına devlet hâzinesine bile 
değecek kadar kıymetli. Fakat ıe - 
ye yarar bu hazine Emirî Efendinin 
kütübhane dolabına kilidlenmiş oir 
mahbustur.
Birinci Cihan Harbindeyiz. Ta­
lât Paşa Sadrıazam bulunuyor. 
Şüphesiz Ziya Gökalpın teşebbüsile 
olacak Talât Paşa şahsan müda­
hale eder .Kitab devlet tarafından
bastırılacaktır. Emirî Efendi, baskı 
işine Kilisli Rifatm nezaret etmesi 
şartile, razı oldu. Kitabın baskısı 
bittiği zaman harb de bitmişti. 
Garb ilim âleminde müsteşrikler 
tarafından kitab için hummalı neş­
riyat başlar. En başta Almanyanın 
Breslâv Üniversitesi Samî diller 
profesörü Brockelmann olmak üze­
re almancadan başka macarca, rus- 
ça, fransızca neşriyat alıp yürüyor. 
Yeni bir kitab bulunmuş değil ye­
ni bir güneş doğmuştu.
*  *  *
Neden bu kadar mühimdi bu ki­
tab? Türk beylerinden olup asil bir 
sülâleye mensub olan Kâşgarlı 
Mahmud türkçeyi bütün lehçelerde 
bilen ve arabcayı bütün incelikleri- 
le kavrıyan yüksek bir filolog ol­
duğu kadar dokuz asnn ötesinden 
Türk milletini en haşmetle anlatan 
bir Türkologdu da. Yazdığı lügat 
bütün Türk lehçelerini topladığı 
için bir kamustu ve onu arabca yaz 
ması da Arablara türkçeyi öğret­
mek içindi: «Devlet güneşi hep 
Türk burcundadır. Bütün hüküm­
dar hanedanları Türktür» diyor­
du. Türkler o  kadar kudretli ki 
Türk olmıyanlar da türkçeye sığı­
narak Türk dilini öğrenmekle za­
rardan kurtulurlar. 1068 de başla­
yıp dört yıl emek vererek 1072 de 
kitabını bitirdiği vakit bir yıl önce 
Alpaslan Malazgirddeki cenkler 
cengile Şarkî Roma İmparatorlu­
ğunu yere sermişti.
Kâşgarlı Mahmud Bağdaddaki 
Arab halifesine sunduğu bu kitab- 
da esas davasını şöyle anlatıyor: 
«Arabcada ne kadar mefhum varsa 
türkçede onun karşılığı vardır.» 
Arabca ki din dili, cennet dili, ve 
ilim diliydi. Kâşgarlı türkçenin de 
arabca kadar ulu bir din olduğuna 
yalnız inanan değil bunu eserile de 
ispat edendi. Çünkü davasını mü- 
cerred kelimelerle sözde bırakmı- 
yarak bütün kelimeleri canlı dil­
deki misallere istinad ettiriyor. Bu 
misaller içinde İslâmlıktan önceki 
metinler de bulunduğu için Kâş- 
garlı sayesinde islâmdan önceki 
Türk edebiyatmdan da metinler 
görmüş oluyoruz.
Evet, eserin kıymeti sonsuzdu.
*  *  *
Kâşgarlıdan bir asır sonra ikinci 
bir büyük Türkolog yetişiyor. Gaz- 
nelilerden sonra Hindistana Gorlu- 
lar hâkim oldular. Bunlardan Sul­
tan Gıyasoddin Mehmed zamanında 
«Fahr-i Müdir» diye meşhur bir 
zat vardı. Adı Fahrecidin Mübarek- 
şahtır. «Şecere-i-Ensab» ismile bü 
yük bir tarih yazdı. On iki yıl ça­
lıştığı eserini 1206 da bitirmişti. O 
büyük esere bir de mukaddeme o - 
larak farsça bir risale yazar. Eserin 
kendi bulunamadı. Fakat o farsça 
risaleyi İngiliz müsteşriklerinden 
Londra şark dilleri müdürü De- 
nison Ross buldu. Bu sayede ikin­
ci büyük bir Türkologumuz mey­
dana çıkıyor. Türk Ocaklarının 
lağvından sonra 1931 de İstanbul 
Halkevi idare heyetine seçildiğimiz 
zaman reisimiz olan Fuad Köprülü 
bir toplantımızda ilk defa Ross’un 
etüdünü okuyup sekiz asnn nisya- 
nmdan kurtulan Mübarekşahı bize 
tanıtmıştı. Eseri keşfeden Ross 
İkinci Cihan Harbi zamanı İngiliz­
lerle yaptığımız ittifaktan sonra 
Ankara sefaretinde vazifelenJir:l- 
mişti. 1940 ey'ûlünde Türkiyedeki 
ölümile büyük bir Türk dostunu 
kaybetmiş olduk.
Mübarekşah diyor ki: «Hazreti 
Âdemdenberi para ile alman köle­
nin padişah olduğu görülmemiştir. 
Yalnız Türk müstesna. Kutbüddin 
Ay Bey bir köle iken bir hüküm­
dar oldu.» (Düvel -  i -  İslâmiyede, 
S: 458, Kutbüddin Ay Beyin De't- 
hide Memlûkler saltanatını kurdu­
ğu yazılır.) Gene Mübarekşahın 
anlattığına göre Efrasyab dermiş 
ki: «Türk sedefte inci gibidir. De­
nizdeyken kıymeti belli olmaz. Fa­
kat denizden çıkınca ‘açların ziy­
neti o! »r.rı Türkün cihan hakimi­
yeti dünyada Türk vatanının on 
büyük ülke okçundanmış. Türk 
vatanının hududları şarkta Çine, 
cenubda Hind dağlarına, garbda 
Şarkî Romaya, şimalde yecüc me- 
cüc diyarına (yani meçhul ülkeye) 
dayanıyor. Bu Türkolog İranı da 
Türk ülkesi içitıde saymaktadır. 
Çünkü İran da hep Türk hakimiye 
ti altındaydı.
*  *  *
' Üçüncü Türkologumuz, bunu 
1939 da, «Türklük» mecmuasının 
2 nci sayısında 122 den 142 nciye 
kadar tam 20 sahifelik bir etüdle 
İsmail Hâmi Danişmend, «Arab ve 
Türk kültürlerinin mücadele tari­
hinden» kaydını koyarak «Onye- 
dinci asırda bir Türk ırkçısı» baş­
lığı altında neşretti. Bu, Vânizade 
Mehmed Efendidir. Boğaziçindeki
Vaniköyü onun adını kaşıyor. Dör­
düncü Mehmed devrinde padişahın 
imamı ve şehzadelerin hocasıydı. 
Viyana bozgunu üzerine Bursa 
mülhakatından Kestele nefyedilen 
âlim. Tarihler, nutuklarındaki cer­
bezesini överler. «Arâis-til-Kur- 
an» isimli arabca yazdığı tefsirde 
bizim büyük .türkologlarımızdan 
biri olduğunu ispat etti. Bu tefsirin 
bir nüshası Beyazıd Umumî kütüb 
hanesinde, diğer nüshası Yenicami 
kütübhanesindedir. Yukarıda ismi 
geçen Alman müşteşriki Brockel­
mann bir nüshasının da Berlin 
Devlet kütübhanesinde bulundu­
ğunu bildiriyor.
Hicretin 9 uncu yılındaki Tebük 
seferine, mevsimin yaza rastlaması 
ve mesafenin uzaklığı sebebile A - 
rab ordusu gitmek istemediğinden, 
Tebük sûresinin 40 ncı âyetinde 
Allah Arablara itab eder: «Eğer siz 
emrolunduğunuz gazaya çıkmazsa­
nız Allah sizi azab-ı elim ile tazib 
edecek ve sizin yerinize sizden ol- 
mıyan başka bir kavmi ikame ede­
cektir.» Bu başka kavmin nasıl bir 
millet olduğu da Mâide sûresinin 
57 nci âyetinde şöyle anlatılıyor: 
«Ey müminler, içinizden bazıları 
dininden döndüğü takdirde, Allah 
yakında öyle bir millet getirecektir 
ki o  onları sever, onlar da Allahı 
severler. Onlar müminlere kaışı 
mütevazı, kâfirlere karşı kahredi­
cidirler.»
Asırlar boyu bu kavmin kim ol­
duğunu doğru olarak müfessirler 
bir türlü söyliyemediler. Kimi me­
lekler dedi, halbuki âyet sarih on­
lar bir millettir, kimi Arab dedi, 
halbuki âyet gene sarih onlar «A - 
rabdan olmıyan başka bir kavim» 
dir. Bazıları da Şarkî Romalılar ve­
ya müşrikler dediler. Halbuki âyet 
onların mümin olduğunu söylüyor. 
İşte bütün tefsirleri tetkik edip hiç 
birinin hakikati bulmakta isabet 
edemediğini gören Vâni (yani Van 
lı) Mehmed Efendi yukarıda ismi 
geçen tefsirile o «başka kavm» in 
kim olduğunu şöyle ifade etti: «A l­
lahın avn ü inayetile hüsnü tevfi- 
kine istinaden biz deriz ki bu ka­
vim, Arab ksvmine mugayere'-i 
tamme ile mugayir bulunan Türk 
kavmidir.»
Bu Türkolog müfessir iddiasını 
sözde bırakmıyarak uzun uzun 
Türk tarihini gözönüne serip ver­
diği hükmün delillerini anlatır. 
Gavnevileri, Selçukileri, Haçlı se­
ferlerin^ Mogolları, nihayet Oş- 
manlı devletinin ve onun hilâfeti 
de üzerine alarak bütün küfür âle- 
nrine karşı İslâmlığın .«niidaf^^nı, 
ele aldığını izahtan sonra sözlerini 
şöyle bitirir: «Bu. Allahın Türkle- 
re nasib etmiş olduğu bir fazl-ı 
İlâhidir.»
* * *
Aziz Mahmud Kemal İnal üstadı­
mız.
Bütün bunları böyle neye anlatı­
rım? İlk Türkologumuz Kâşgarlı 
Mahmudun o  hazineler değerin iekı 
tek nüshası Ali Emirinin eline, Be­
sim Atalaym dediği gibi «Vânî o- 
ğullarmdan» Nazif Paşanın akra­
bası bir kadın elile geçti. İbrahim 
Alâeödinin «Türk Meşhurlan» nda 
da Ahmed Nazif Paşanın «Vâni E- 
fendi soyundan» olduğu yazılıyor. 
Verdiği malûmattan anhyoruz ki 
hem cami derslerinden icazetli, hçm 
kuvvetli surette fransızca bilen bu 
paşa «Abdülhamid devrinin doğru 
ve temiz seciyeli vezirlerindenmiş.» 
Kâşgarlı gibi dokuz asnn ötesinde 
ve Türk kültürünün başında nurlu 
bir abide halinde yükselen bir tür­
kologun tek nüshalık kitabı ancak 
Vâni Mehmed Efendi gibi bir tür- 
kologumuzun kütübhanesinde bu­
lunabilirdi. Onun hafidleri tarafın­
dan o tek nüshanın Ali Emiriye sa­
tılıp meydana çıkması altı asrın 
mesafesile aynlan iki büyük tür- 
kologumuzu birleştirmesi bakımın­
dan ne mesud bir hâdise olacak. 
Siz ki Vânizadelerden Ahmed Na­
zif Paşayı da, belki o soydan olan 
daha diğerlerini de tanıyorsunuz- 
dur. Bizleri aydınlatmanız sonsuz 
irfan himmetlerinize bir yenisini 
daha ilâve edeceğini arz ile sevgi 
ve saygılarımızı sunarız.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


İki büyük türkologun birleşmesi:İbn-ül-Emin Mahmud Kemal İnal üstadımıza

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository