Taha Toros Arşivi, Dosya No: 185/A-Sinema Tarihiİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Sümer, Seçkin

Istanbul Sehir University Repository

«Çini», «Haliç» gibi filmleriyle seçkinleşen 
bir kurum: İstanbul Üniversitesi Film Merkezi
Her türlü destekten yoksun olan kısa film ve belgesel film 
alanında uzun süredir doyurucu, başarılı çalışmalar yapıla­
mıyordu. Son yıllarda gözlemlenen umut verici çabalara İs­
tanbul Üniversitesi Film Merkezi öncülük etti: Merkez, 
üyesi bulunduğu Paris'teki Uluslararası Bilimsel Sinema 
Derneği nin 24-30 Eylül 1978'de Kahire'de yapılan 32. kong­
resine “Çini" filmiyle-katılarak “Onur Diploması" kazandı. 
İlk kez Antalya Senliğinde gösterilen, ardından TRT tele­
vizyonunun programına alman “Haliç" filmi de olumlu 
yankılar uyandırdı. Merkezin şu sıralarda kaybolmakta 
olan 17 el sanatı dalını filme alma çalışmalarını sürdürdüğü 
bildiriliyor. İstanbul Üniversitesi Film Merkezinin çalış­
maları üzerine bilgi vermek amacıyla sunulan bu yazının 
hazırlanmasında İ. Ü. Film Merkezi yöneticisi ve birçok kı­
sa filmin yapımcısı Aziz A lbek ’in açıklamalarından ve İs­
tanbul Üniversitesi Bülteni'nden yararlanıldı.
İstanbul Üniversitesi 
Rektörlüğü ne bağlı olarak 
kurulan İstanbul Üniversi­
tesi Film Merkezi, tüzel ki­
şiliği olan bir araştırma ve 
eğitim kurumu. Günümüz­
de sinemanm bilimsel araş­
tırma ve öğretimin vazge­
çilmez bir öğesi olduğu dü­
şünülürse, 1954 yılında 
kurulan İstanbul Üniversi­
tesi Film Merkezi’nin bu 
amaçlarla kurulmuş ve o 
günden bugüne dek gerek 
kendi çahşmalarıyla, gerek­
se uluslararası bilimsel film 
merkezleriyle kurduğu iliş­
kiler sonucu oluşturduğu 
arşiviyle bu alanda çalışma 
sürdüren önemli bir kurum 
olduğu görülür. Film Mer­
kezi arşivinde, merkezin 
kendi olanaklarıyla gerçek­
leştirdiği, çoğu sanat tarihi 
ve arkeolojiyle ilgili on üç 
film ile 300 tane biyoloji ve 
alt dalları, etnoloji ve tek­
nik bilimlerle ilgili, daha 
çok uzmanlıklara ve öğre­
time yönelik bilimsel filmler 
bulunmaktadır.
Kendi ürettiği filmlerin 
yanı sıra, uzmanlık alanla­
rında film yolu ile araştırma 
yapmak isteyen her bilim 
adamına yardımcı olmak, 
gerçekleşen filmleri yay­
mak, yabancı ülkelerle film 
değişiminde bulunmak, 
arşiv kurmak, filmlerin ta­
nıtılması, korunması ve ha­
zırlanması ile ilgili yaymlar 
yapmak, ürün ortaya konu­
labilmesi için gerekli araç 
ve gereçleri geliştirmek de 
kurumun amaçları arasın­
da.
Gelirlerini İstanbul Üni­
versitesi katma bütçesinde 
ayrılan fon ile döner serma­
yeden elde eden Film Mer­
kezi, ülkemizde salt bilim­
sel ve eğitsel filmler yap­
mak amacıyla kurulan ve 
bunu gerçekleştiren bir ku­
rum.
ÜRÜNLER VE 
ARŞİV
Film Merkezine bağlı
olarak 1972 yılında kurulan 
“ Bilimsel Film Arşivi” nde 
A lm anya’nın Göttingen 
şehrindeki “ Bilimsel Film­
ler Enstitüsü - Institut für 
den W issenschaftlichen 
Film ” in yayın organı 
Encyclopaedia Cinematog- 
raphica’da yer alan filmier 
bulunuyor. Bu ansiklopedi­
nin üç seksiyonunu kapsa-
yan (Biyoloji ve alt dalları. 
Etnoloji, Teknik Bilimler) 
16 mm'lik renkli, siyah - be­
yaz, sesli ve sessiz 300 bi­
limsel film bu arşivin çekir­
değini oluşturuyor. Daha 
da geliştirmek amacıyla yö­
neticilerin çaba gösterdikle­
ri bu arşivin biyoloji bölü­
münde zooloji - etnoloji, 
mikrobiyoloji - protozooloji.
sitoloji - histoloji ve botanik 
alt dallarında 118 film var. 
Tıp filmleri, embriyoloji, 
fizyoloji, jinekoloji, nörolo­
ji, bakteriyoloji, mikoloji, 
sitoloji, hematoloji - seroloji 
ve ilkel toplumlarda tıp 
dallarında 86 film bulu­
nuyor. Etnoloji bölümün­
de 40, teknik bilimler bö­
lümünde ise ısı, magnetiz- 
ma, metal ve malzeme bilgi­
si, makina bilgisi konula­
rında 58 film yer alıyor.
SİNEMA DİLİYLE 
ANADOLU DESTANI
Kurumun 1954 yılından 
1974 yılına değin gerçekleş­
tirdiği 13 film de bu arşiv­
de yer almaktadır. Bunlar 
yurdumuzdaki çeşitli uy­
garlık katlarının arkeolojisi 
ve sanat tarihi ile ilgilidir.
Bu filmlerin çoğunun 
oluşmasında katkısı bulu­
nan, 1973 yılında yitirdiği­
miz Sabahattin Eyuboğlu, 
bu konuda şöyle diyordu: 
“ Bu bölümün amacı sinema 
diliyle yurt ve dünya seyir­
cilerine bir çeşit Anadolu 
destanı sunmaktı. Gözle 
görülecek bir destanda sa­
nat eserlerinin ağır basması 
tabii olduktan başka, bu işe 
girişenlerin uzmanlık alan­
ları da sanat tarihi idi. Bu 
nedenle şimdiye kadar ya­
pılmış olan filmlerin hepsi 
Anadolu sanat tarihinin bi­
rer yaprağı niteliğindedir.”
Gerçekten bunlar, sanat 
eserlerini müzelerin durgun, 
kapanık havasından kur­
tarmakta, yaratıldıkları 
çevrenin doğal özellikleri 
içinde göstermektedir. 
Filmlerde bir önyargıyı is­
patlama, Anadolu tarihinin 
belli bir dönemini benimse­
yip ötekileri küçümseme 
yolu tutulmamış; Anadolu 
tarihindeki çeşitli dönemler 
aynı nesnel bakışla değer­
lendirilmiştir. Bir Osmanlı 
minyatür kitabıyla biı kili­
se, bir Roma su bendiyle bir
(Sayfayı çeviriniz) 
®
“ Eski Antalya’nın Suları” : 
S. Eyuboğlu - A. Albek, 
siyah-beyaz, 35-16mm; 
“ Ana Tanrıça” : S. Eyub­
oğlu - A. Albek, siyah- 
beyaz, 35-16mm; “ III. Ah­
met Surnâmesi” : M. Ipşir- 
oğlu - Ü. Yücel, renkli, 35- 
16mm; “ Kapalı Çarşı” : M. 
îpşiroğlu - Nazan îpşiroğlu, 
renkli, 35-16mm.
BELGELEME
ÇALIŞMALARI
İstanbul Üniversitesi 
Film Merkezi, 1977 yılında 
ön hazırlıklarına başladığı 
“ kaybolmakta olan el 
sanatlan” nı filmle belgele­
me çalışmalarını sürdürü­
yor.
Kaybolma, şekil değiştir­
me ya da yapımcılarının yaş 
nedeniyle işi bırakma olası­
lıkları gözönüne alınarak ilk 
olarak şu on yedi el sanatı 
dalı üzerinde çalışma yapıl­
ması kararlaştırılmış: Tes­
pih yapımı, hah yapımı, 
mest yapımı, deri cilt yapı­
mı, yazmacılık, yazma kalı­
bı oymacılığı, marpuç yapı­
mı, mahfaza yapımı, arka­
lık yapımı, saraçlık, takun­
ya yapımı, fes yapımı, fıçı 
yapımı, kemane ile sap ya­
pımı, çeyiz sandığı yapımı, 
boynuz tarak yapımı, ke­
mik minyatür yapımı.
Bu el sanatı dalları 
üzerinde ekip çalışmaları 
yapılmış, anket formları 
doldurulmuş, teknik bilgiler 
alınmış, kullanılan araç ve 
gereçlerin desenleri çizilmiş, 
fotoğraflar çekilmiş, yapı­
lan işlerden bitmiş durumda 
ve yapım süreci içinde ör­
nekler alınmış. Ve ön çalış­
malardan sonra ilk olarak 
“ el işi tespih yapımı” nın 16 
mm’lik filme çekildiği 
bildiriliyor.
İstanbul Üniversitesi 
Film Merkezi, Türk ve Is­
lâm Eserleri Müzesinden 
etnolog Nazan Tapan ile 
Viyana Üniversitesi Etnolo­
ji Enstitüsünün ortaklaşa 
sürdürdükleri çalışma 
sonunda Türkçe-Almanca 
olarak yayımlanacak bir 
kitapta sözü geçen on yedi 
el sanatı dalına yer verilme­
si de kararlaştırılmış. Bu 
bilimsel yayından sonra 
filmle belgeleme çalışmaları 
sürdürülmektedir.
“Çini" filminden: Fırın boşaltma işlemi
Selçuk kervansarayı, Göre­
me freskleriyle Fatih albü­
mü aym bilimsel nesnellikle 
ele alınmıştır.
ÖDÜL ALAN İLK 
TÜRK FlLMÎ:
Kurumun filmografisin- 
de yer alan, Mazhar Ipşir- 
oğlu’yla Sabahattin Eyub- 
oğlu’nun birlikte gerçekleş­
tirdikleri “ Hitit Güneşi” 
(siyah-beyaz, 35-16mm) ad­
lı, Anadolu Hitit kültürü­
nün değişik yönlerini anla­
tan film, 1956 yılı Berlin 
Festivali’nde “ Gümüş Ayı” 
ödülünü alarak Türkiye’ye 
bu alanda ilk ödül kazandı­
ran yapıt olmuştur. 1965’de 
ise Adnan Benk’in yaptığı 
“ Ben Asitavandas” (siyah- 
beyaz, 33-16 mm) adlı film 
kuruma ikinci ödülü kazan­
dırıyor. İtalya’daki Pado- 
va Ü niversitesi’nin 10. 
Uluslararası Film Yarışma- 
sı’nda, sanat filmleri tü­
ründe “ eski bir sanat eseri­
nin özgür ve çağdaş yorum­
lanmasında yeni bir araştır­
ma olm ası”  nedeniyle 
ödüllendiriliyor.
1972 yılında S. Eyuboğ- 
lu’yla, Aziz Albek’in birlik­
te gerçekleştirdikleri “ Ka­
ragözün Dünyası”  (renkli, 
3 5 - 1 6 m m ), M a d r i d
0
Complutense Üniversitesi 
Uluslararası Bilimsel ve 
öğretici Sinema Günlerinde 
“ Gümüş Kuğu” ödülünü 
alıyor.
Bunlardan başka kurum 
filmografisinde şu filmler 
bulunmaktadır: “ Siyah Ka­
lem” : Mazhar îpşiroğlu - 
Sabahattin Eyuboğlu, 
siyah-beyaz ve renkli, 35- 
16mm; “ Surnâme” : M. îp ­
şiroğlu - S. Eyuboğlu,
renkli, 35-16 mm; “ Karan­
lıkta Renkler” : M. îpşiroğ­
lu - S. Eyuboğlu, renkli, 35- 
16mm; “ Anadolu’da Roma 
Mozaikleri” : M. îpşiroğlu - 
S. Eyuboğlu, renkli, 35- 
16mm; “ Aktamar - Doğu 
Anadolu’da Bir Dünya Ta­
pmağı” : M. îpşiroğlu - A. 
Benk, siyah-beyaz, 35-16 
mm; “ Nemrut Tanrıları” : 
S. Eyuboğlu - A. Albek, 
siyah - beyaz, 35-16mm;
“Nemrut Tanrıları” . Yön: S. Eyuboğlu, A . Albek
SON İKİ FILM
Film Merkezinin son iki 
filmi, “ Çini” ile “ Haliç” , sa­
nat çevrelerinin ilgisini çek­
miş ve olumlu eleştiriler al­
mıştır. Bunlardan “ Çini” , 
merkezi Paris’te bulunan 
Uluslararası Bilimsel Sine­
ma Derneği’nin 1978 Eylülü 
sonunda Kahire’de dü­
zenlediği 32. kongrede 
“Şeref Diploması”  almış.
1978 Eylülü sonunda 
televizyonda gösterilen 
“ Haliç”  ise 2-10 Ekim 1978’- 
de İsviçre’nin Nyon kentin­
de düzenlenen film festiva­
line yollanmış ve orada ilgi 
çekmiştir.
Bu filmler üzerine şu 
bilgiler verilmektedir:
“ ÇİNİ”
[“ Sabahattin Eyuboğ- 
lu’nun anısına” . Hazırla­
yan: Aziz Albek, metin ya­
zan: Suzan Albek, çekim 
yerleri: Kütahya Metin Çini 
Atölyesi ve Konya Karatay 
ÇiniMüzesi, bilimsel danış­
man: Prof. Sadi Diren, ko­
nuşan: Meral Taygun,
müzik: Ruhi Su. Renkli, 19 
dakika.]
İki bölümden oluşan 
“ Çini”  filminin ilk bölü­
münde çini levha yapılması, 
çini hamurunun, boyala­
rının hazırlanışı, presleme, 
pişirme, bezeme ve sırçala- 
ma işlemleri gösterilmek­
tedir. Bu teknik henüz 
endüstrileşmemiş, filmin 
çekildiği atölyede “ gelenek­
sel zanaat” niteliğini koru­
muştur.
İkinci bölümde çiniciliğin 
X III. yüzyıldaki, Beyşehir 
gölü kıyısında bulunan 
Kubad-âbâd Sarayı kalıntı­
larından kazılar sonucu 
çıkarılan örnekleri sunul­
maktadır. Bu bölüm çininin 
zaman içindeki evrimini 
göstermeyi amaçlamakta; 
Selçuklu döneminden kalma 
çini levhalar görüntülenerek 
bu teknik örneklenmek- 
tedir.
“HALİÇ”
[ (Y aşayanla Y aşayacak 
Olan). Hazırlayan: Altan
Yalçın, şiir Kemal özer 
(“ Geceye Karşı Söylenmiş-
tir”  kitabından Haliç şiiri), 
şiiri okuyan: Meral Taygun, 
görüntü: Çetin Tunca-
Taner öz, müzik: Vivaldi, 
kurgu: Dilek Ermiş. Siy ah - 
beyaz, 23 dakika.)
5 Nisanda ölen Film Mer­
kezi elemanlarından Altan 
Yalçın’ın “ Haliç”  filmi, gün 
doğarken Haliç’in uyanışı 
ve İstanbul yaşamı içindeki 
işlevi görüntülenerek baş­
lar; bu çevre içinde insanın 
çeşitli iş yerlerinde, özellikle 
h a l ’ de ,  m e z b a h a d a ,  
fabrikalarda gün boyunca 
aralıksız çalışması yansıtı­
lır.
Filmde iki sorunun altı 
çizilmektedir Haliç’te çok 
somut olarak gözlenen çevre 
kirlenmesi ve bu ortamda 
insanın emeği sorunu. Bir 
“ Haliç günlüğü”  niteli­
ğindeki bu filmin aynı 
zamanda toplum sal bir 
araştırma niteliği taşıdığı 
belirt ilmektedir.
Çağımızda görsel bildiri­
şim gittikçe önem kazanı­
yor. özellikle sinema, görsel 
bir dil olarak hareket öğesi­
ni de taşıdığı için öteki gör­
sel anlatımların da önüne 
geçiyor. Bu anlamda sine­
ma, bilimsel araştırma ve 
öğretim için vazgeçilmez bir 
yardımcı ve araç olmuştur: 
Bir hareketi hızlandırabilme 
ya da yavaş latabilme 
özelliklerinden dolayı doğa­
nın devinimini teorik ol­
maktan çıkarıp kavranabilir 
duruma getirmektedir. Ka­
pitalist batı ve sosyalist ül­
kelerde eğitim ve araştır­
manın omurga kemiğini 
oluşturan odivo-visuel yön­
tem, ülkemizde gereken ye­
ri alamamıştır. Bu gerçeği 
saptamak, İstanbul Üni­
versitesi Film Merkezi’nin 
çok önemli bir alanda çalış­
ma yaptığını gösterir. Şim­
diye değin öğrenim ve araş­
tırma alanlarından kimileri 
ağırlık kazanmış görün­
mekteyse de hiç kuşkusuz 
bu eksiklik ilerde giderile­
cektir. A yrıca, unutul­
mamalıdır ki, İstanbul Üni­
versitesi Film Merkezi, bu 
tür kurumlara duyulan ge­
reksinimi somut biçimde 
ortaya koyan bir örnektir.
SEÇKİN SÜMER
Yazma kalıbı oymacılığı (Çizim: Yıldız Cıbıroğlu)
El sanatlarını belgeleme çalışmalarından
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Çini, Haliç gibi filmleriyle seçkinleşen bir kurum:İstanbul Üniversitesi Film Merkezi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository