Taha Toros Arşivi, Dosya No: 104-Çeşmeler. Not: Gazetenin "Geçmiş Zaman Olur ki" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Felek, Burhan

Istanbul Sehir University Repository

BURHAN FELEK
Kumpanya suyu, 
salma su!..
Tarihi Sultan Ahmed’in akdi
zebanı tfllodon f
Aç besmeleyle iç suyu Han Ahmed’e 
eyle dua!
Üçüncü Sultan Ahmet, Lâle Devri, 
Damat İbrahim Paşa... Osmanlı tarihi­
nin sulh ve zevk içinde birkaç senesi. 
Üçüncü Ahmet, Ayasofya’mn arkasına 
bir güzel çeşme yaptırıyor. Hâlâ bu 
çeşme Osmanlı mimarisinin şaheser­
lerinden olarak sayılmaktadır. Çeşmeye 
o zamamn âdetince bir tarih beyti 
yazmak lâzım. Sultan Ahmet bu tarihi 
kendisi yazmak istemiş ve:
“ Besmeleyle iç suyu Han Ahmed’e 
eyle dua!”  mısraını yazmış. Ama ta­
rihte kullanılan “ eb ce t”  hesabm- 
ca 4 eksik. Zamanın büyük şairle­
rinden birine, adı hatırımda değil, bu 
mısraı kullanarak tarih kitabesini yaz­
masını emretmiş. Bu şair usta bir 
adammış. Tarih kitabesinin uzun kıs­
mını yazdıktan başka tarih bağını 
yukarıda yazdığım şekilde nazmetmiş. 
Yani hem tarih mısraını Sultan Ahmet’ ­
in söylediği “ Tarihi Sultan Ahmed’in 
akdi zebânı lüleden” mısraıyla belirt­
miş, hem de Sultan Ahmet’in dört eksik 
gelen “ Besmeleyle iç suyu Han Ah­
med’e eyle dua!”  mısraının başma bir 
“ A ç ”  kelimesi koymuş, yalnız vezni 
değiştirmiş ve bu tarih o suretle 
tamamlanmış. Tabiî Sultan Ahmet pek 
memnun olmuş. Bu tarih mısraını bize 
vaktiyle tarih mısralannın ustalıkları 
hakkında misal olarak göstermişlerdir. 
Tarih mısraı ne rakam tutuyor, hesabım 
yapmadım. Çeşmenin hicri sene olarak 
yapılış tarihi hatırımda değil. Belki 
1140larda falan olacak.
Ben bu tarih beytini, birinci mısra- 
daki “ lüle”  sözünden ilham alarak bu 
yazıyı oluşturmak için yazdım. Aslında 
da mühim bir mimari eserin, mühim bir 
edebiyat olayını da size anlatmış oldum.
Efendim, bu “ lüle”  sözü bundan 
evvel de yazdığım gibi OsmanlIlar 
devrinde evlere veya çeşme ve şadır­
vanlara gelen su miktarım ölçmek için 
kullanılan mikyasların en büyüğü imiş. 
Kıymetli su mühendislerinden eski 
Sular İdaresi Müdürü Selim Beyefendi­
den aldığım malûmata göre, İstanbul’ ­
da bundan -300 sene evvel şimdi Terkos 
suyu dediğimiz “ salma su” servisi 
varmış. Ve bu suların hemen hemen 
hepsi “ vakıf”  sular imiş. Bunları bazı 
büyük ev ve konal'lara da isale etmişler 
ve o gayrimenkûl’ er satılırken de suyu­
nu beraberce satmışlar. Eski tapularda 
da huna dair kayıtlar vardır. Bugün 
biz suyu metreküp, yani bir metrenin 
mük’abı hesabıyla ahr-satanz. Bu bir 
ton eder. O devirlerde ise sulann hesabı 
için daha geniş bir ölçek sistemivarmış.
Bunların en büyüğü “ lüle”  imiş. 
Lüle bugünkü ölçülerle 24 saatte 52 
metreküp su veren boru genişliğine 
müsavidir. Ondan sonra “ masura” 
geliyor. Masura 1/8 lüledir. Yani 
52/8 =  6,275 metreküp. Ondan sonra 
“ çuvaldız”  geliyor. Bir çuvaldız 1/4 
masura olduğuna göre 6,275/4=1,569 
metreküp (daima 24 saatte). Ve en kü-
IS
çök su ölçeği de “ hilâl”  im iş. Bu hilâlde 
çuvaldızın yansı, yani 1,569/2 =  0,785 
metreküp imiş.
Avrupa’da bundan 300 sene evvel 
şehir sulan var mıydı, bilmiyorum. 
Ama bizde vardı. Yalnız bu sular 
bilindiği gibi ham sulardı. İstan­
bul’un kara tarafındaki ormanlık saha­
lara yayılmış küçük küçük barajlara 
(bentlere) dolan yağmur ve kar sularıy­
dı. Bunların miktarı en son vakıf sular, 
İstanbul Sular İdaresi’ne devredildiği 
zaman 24 saatte 15 bin metreküp kadar 
olduğunu öğrendim.
Bunların İstanbul tarafındakiler 
Kırkçeşme ve Halkalı sulan olarak 
sonradan Sular İdaresi’nin Kemerbur­
gaz ve  Gaziosmanpaşa taraflarındaki 
süzme tesislerine akıtıldi. Beyoğlu’nda- 
kiler de (Taksim sulan) aynı şekilde 
süzgeçten geçirilmiş ve  muhtelif tarih­
lerde bu sularda bulunan hastalık m ik­
roplan sebebiyle çeşmeler kapatılarak 
vakıf sulann tarihi sona ermiştir.
Bu suların basınçlı su olmaması 
sebebiyle şehirde akabilmesi için su 
terazisi sistemi kurulmuş olduğunu 
evvelki yazımızda yazmıştım. Bu su 
terazilerinden en büyüğü ve en meşhuru 
Karacahmet’ten gelen caddeyle Çiçekçi 
istikametinden gelen yolun duvar dibin­
de birleştiği köşedeki yüksek su terazi­
sidir. Bir tane de Divan Oteli'nin önün­
de var. Onu da tarihî eser diye yıktır­
madılar ve üzerini sarmaşıklar sararak 
süslediler. Taksim Meydanı’nın ismi de 
orada hâlâ mevcut olan eski vakıf sula­
nn Terkos deposu olarak kullanılan eski 
sarnıçtan sulann tevzi edilmiş olmasın­
dan dolayıdır.
Üsküdar yakasının sulan nereden 
gelir bilmem. Yalnız 10-15 yıl öncesine 
kadar Çiçekçi durağının karşısındaki 
Selimiye Dergâhı Çeşmesi’nin suyu 
akardı. Üsküdar'ın mezarlıklarını “ ih ­
ya”  eden ve bu kabil hayratı dirilten, 
merhum Nasuhizâde Alâaddin Bey b i­
raderimizin himmetiyle bu çeşme ve 
dergâh içindeki camiin suyu akardı. 
Ondan öğrendiğime göre, bu sulan şehi- 
re getiren toprak künklerden oluşan isa­
le şebekesinin güzergâhı üzerine sonra­
dan yapılmış olan evlerin bahçelerinden 
bu şebeke bulunarak, deîinip vakıf sular 
çalınıyormuş. Alâaddin Bey bunlan 
buldu ve sulann haksız yere çalınması­
na engel olmuştu.
Türkiye'de ilk şehir suyu İstanbul’da 
Terkos gölünden isale edilmiş ve bu işin 
imtiyazını almış olan yabancı şirkete 
“ Terkos Kumpanyası”  adı verilmiştir. 
Ve akarsuyu olan evler için de “ Terkos 
suyu var” denilmiştir. Bu kumpanya 
İstanbul’un şehir suları imtiyazım alır- 
keırÜsküdar yakasım da almış ve oraya 
da Anadoluhisan sırtlarındaki emektar 
“ Elmalı”  bendinden su vermiştir. Bu 
bend, 10 bin tonluk küçük bir havuzdu 
ve oradan akıtılan suya da su şirketinin 
adından istifade edilerek Terkos suyu 
denilmiştir. Halbuki Elmalı bendinin 
Terkos koluyla arasında deniz olması 
itibariyle hiçbir münasebeti yoktur.
İşin en garip tarafı, İstanbul'dan 
sonra şehir sularına kavuşan diğer 
şehirlerimizde bu umumî salma su 
sistemi için Terkos ismi alem olmuş ve 
meselâ Konya’da, Bursa’da, İzmir’de 
akar suyu olan evler için:
—Terkos suyu var! denilmiş ve hâlâ 
da denilmektedir.
Bu böyle oladursun, Vali Vefa 
Poyraz Bey zamanında bir akıllı, Terkos 
gölünün ve köyünün adını değiştirmeye 
kalkmış, fakat bazı taraflardan, bunun 
tatbik edilmemesi Vali B ey ’den rica 
edilmesi üzerine iş durmuşken, şimdi şu 
günlerde İçişleri Bakanlığı’nca Terkos 
gölünün adı “ Durusu”  ve köyün adı 
“ Duruköy” olarak değiştirilmiştir.
Türkiye’nin her tarafı istisnasız 
olarak bizden, yani Osmanlı Türklerin­
den evvel başka memleketlere, B i­
zans’a, daha eskileri bütün bu eski 
medeniyet ve devletlere ait şehir, köy, 
kasaba, nehir, göl isimleri vardır. O 
kadar vardır ki, bunları saymakla 
bitmez ve bunların birçoğu Türkçeleş- 
miş yani Türkçe şivesine uygun şekiller 
almıştır. Size misal olarak İstanbul’dan 
başlayabilirim. Bu şehrin adı Bizans idi. 
Ama halkı “ Şehre gidiyorum”  mana­
sında “ İstimboli”  derlerdi. Bizim Ü s ­
küdar’da oturanlar, nasıl:
— İstanbul’a gidiyorum! diyecek yer­
de, “ Karşıya geçiyorum”  diyorsa, bun­
lar da böyle söylerlermiş. Osmanlılar 
burayı zaptettikten Sonra bu “ îstim- 
boli”  sözünü “ İstanbul”  olarak almış, 
kullanmışlar. Hatta bir ara bunun 
“ Islâmbol”  şeklinde değişmesi teşebbü­
sü de akîm kalmıştır. Ankara’mn adı 
Angira’dır. Bunu daha eskiler de Engü- 
rü olarak kullanırlarken şimdi artık 
“ Ankara” olarak kalmıştır. İzmir keza, 
Konya keza.
liTTrU'iimil'WÍI'ITlIl MİMIII
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
1 5 0 1 9 8 5 0 0 6


Kumpanya suyu, salma su!

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository