Taha Toros Arşivi, Dosya No: 182-Yahya Kemal Beyatlıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kabacalı, Alpay

Istanbul Sehir University Repository

TT~
100. Doğum Yıldönümünde
Yahya Kemal'de şiir ve tarih
Alpay Kabacalı
Yahya Kemal, “ Paris dönü­
şüm den bu yana, yetmiş küsur yıldır 
Türkiye’nin şiir gündeminde. Kimi 
dönemlerde kendisinden önceki ve 
sonraki bütün şairleri silecek kadar ön 
plana çıkarılmış, kimi dönemlerdey­
se küçücük bir nokta olarak görül­
müş, ama hiçbir zaman gündemden 
düşmemiş bir şair...
O, zaman zaman kendi şiirinin dı­
şındaki birtakım düşünce ve eğilim­
lerin temsilcisi gibi gösterilmemiş, 
çevresine kendisini alkışlamaktan baş­
ka yeteneği olmayan kimseleri topla­
mamış bulunsaydı, herhalde böyleşine 
önde ya da o kadar arka plânda kal­
mayacak; “ şiir tahtı’’nda sürekli 
oturmasa bile, seçkin şairlere ayrılan 
salondaki koltuğunu koruyacaktı.
Yahya Kemal, o koca şiir cüssesi­
ne karşın, okullardaki Türkçe ve ede­
biyat öğretiminin pençesi altında da 
epeyce hırpalanmıştır: Bir türlü yata­
ğına otur (ulamayan Türkçe ve Edebi­
yat öğretimi, onun kimi şiirlerinin la ­
ğım cıcığını çıkarmış, böylece de 
belleklere yanlış bir Yahya Kemal im­
gesi yerleştirmiştir.
Yahya Kemal, “ eski şiirin rüzgâ­
rıyla” yazdığı şiirlerde günümüzün di­
linden bütünüyle kopuk, yazıldığı dö­
nemlerde “ yaşayan Türkçe” olarak 
alkışlanan öteki şiirlerinin birçok söz­
cüğüyle de —ne yazık ki—dildeki ye­
nileşmenin gerisindedir.
Sayılan bu olumsuz etkenlere kar­
şın unutulmayışı, önemli bir şair ol­
masındandır. önemi ikincil, dış 
etkenlerden değil, kendi şiirinden 
kaynaklanır.
ŞİİRİNİN ÖZELLİKLERİ
Yahya Kemal’in en önemli özelli­
ği, şiirindeki dilsel üretim bilincidir. 
Başka bir deyişle, kendisinden önce­
kilerin ulaşamadıkları modern şiir an­
layışına ulaşmış, şiirin her şeyden 
önce sözcüklerle örülen bir yapı oldu­
ğunu kavrayan ilk modern Türk şai­
ri olabilmiştir. Divan şiirinin de bir 
yapısı, bir yapı bilinci vardı ama, bu 
yapı anlayışı şiirin bütününe uzanmı­
yor, belirli mazmunlar çevresinde 
mısra’lar, beyit’ler örmekle yetiniyor­
du. Tanzimat şairleriyle Servet-i Fü- 
nun’cular Batı şiirine yaklaşırken 
Divan şiirindeki mısra-beyit tikelliğin­
den kopup örnek aldıkları Batı şiirin­
deki bütüncüllüğe, tümelliğe de
uzanmaya çalışmakla birlikte, onla­
rın şiir anlayışı “ yapı” kavramına de­
ğin uzanamamıştı. Yahya Kemal’in 
dokuz Paris yılından en büyük kaza­
nımı, bu anlayıştır. Kendi deyişiyle 
Maliarm6’nin“ Bir mısra, kelimelerin 
yan yana dizilmesinden vücuda gelir” 
sözüyle, önünde yeni bir ufuk açılmış­
tı. Artık, “ şiir, ritm’in lisan haline 
gelmesidir”  diyor ve her dizesinin bir 
“ musiki cümlesi” olmasını amaçlı­
yordu.
Onun bir başka özelliği de, alabil­
diğine yerli, “ memleketçi” görülen şi­
irini önemli ölçüde Fransız şairlerin­
den etkilenerek oluşturmasıdır. Kimi 
dizelerine neredeyse “ çeviri”  denebi­
lir. Hangi dizelerini hangi Fransız şa­
irinden aktardığını ortaya koyan 
yazılara rastlanmıştır. Ama o, örnek 
aldığı Fransız şairlerini ve şiirlerini öy­
lesine benimsemiş, Türkçe’ye öylesi­
ne ustalıkla aktarmıştır ki, dil, duyuş, 
imge ve konu yönlerinden Türk şiiri 
kılmıştır. Bu yüzden, onu Frenkler- 
den “ şiirin şuuruna varmayı öğrendi­
ği” yargısına katılmazlık edemeyiz. 
Bunu kendisi “ mektepten memleke­
te” formülüyle açıklar: “ Mektep” 
Batı’dır; oradan öğrenmek zorunda­
yız. “ Memleket” e dönünce yaratıcı­
lık, “ memleketi Türk edebiyatının 
çerçevesi haline getirme” çabası baş­
lar.
Dil engeli yüzünden günümüzde 
geniş bir kesimin kolay kolay anlaya­
mayacağı “ eski şiirin rüzgârıyla” ya­
zılmış şiirleri de yalnızca dil ve biçim 
yönlerinden eskidir. İçerik yenidir ve 
hepsi de büyük bir ustalığın parıltılı 
örnekleridir. Yahya Kemal Divan şi­
irini bu ölçüde bilmeseydi belki yeni 
bir sese, şiir musikisine ulaşamaya­
caktı. (Bugün şiir yazmaya yönelen
gençlerden birçoğu ne yazık ki bu 
noktayı gözden kaçırıyorlar: Şiirin 
geçmişini çok iyi bilmeden iyi şair ol­
mak neredeyse olanaksızdır.)
Her şair zaman içinde şiirini geliş­
tirir, yeniler. Yahya Kemal de kendi 
şiirinin genel çerçevesini belirledikten 
sonra konu yeniliğine yönelir: Helle- 
nistik uygarlıkla ilgili temaları bıra­
kıp, Osmanlı İmparatorluğu’nun 
parlak zaferlerle dolu uzak geçmişi­
ne döner. Bu görkemli geçmiş, şiirin­
de “ gür sadâ” ya, yüksek perdeye en 
uygun imgeler yaratılmasına elveriş­
lidir. Bunun gibi, İstanbul’da da çe­
şitli semtleri, çeşitli dönemleri, çeşitli 
mevsimleriyle ele alınıp “ musiki cüm- 
leleri” nedönüştürmeyeyatkın bir ko­
nudur. Bu genel kanavaya aşk, ölüm, 
vatan sevgisi, özlem, musiki, deniz 
vb. bilinen temalar eklenir. Hemen 
hemen hiçbir yeni duyuşa, yeni dü­
şünce arayışına rastlanmaz Yahya Ke­
mal’de.
Buna karşın etkileyici bir şiire 
ulaşmasının, okura yeni bir iklime 
doğru gittiği izlenimi verebilmesinin 
gizi, yeni bir sese varmış olmasıdır. 
Amaçladığı “musiki”yi elde edebilme 
başarısıdır. Bunun bilincinde olduğu 
için de şiirlerini kolay kolay tamam­
layamaz, kitap çıkarmaya bir türlü 
yanaşmaz. Gelişme anlayışı da yıllar­
dır bulamadığı bir sözcüğü bulup yerli 
yerine oturtmaktan ya da uzun boy­
lu düşünüp taşındıktan sonra bir söz­
cüğü başkasıyla değiştirmekten öteye 
geçmez. Şiirinin çerçevesi dışına çı­
kıp kendini yenilemeyi ise neredeyse 
aklından bile geçirmez.
TARİH ANLAYIŞI
Yahya Kemal’in tarih anlayışı üze­
rine çeşitli yorumlar yapılmıştır. Ger­
çekte o, şiirlerinde İstanbul’un 
semtlerini, tarihin akışı içerisindeki 
yerlerine yerleştirip bu akış çerçeve­
sinden izleyebilme anlayışı ve başarı­
sıyla, önemli bir tarih şairidir.
Yahya Kemal, Anadolu’nun Ak­
deniz uygarlığı çevresinde yer aldığı 
görüşünü benimsemiş; Anadolu uy­
garlığının burada daha önce yerleşmiş 
çeşitli ırklarla Türklerin kaynaşmasın­
dan doğduğuna inanmıştır. Sonraki 
dönemlerde birçok kültür adamınca 
da benimsenecek olan bu görüş, onun 
gençlik ve orta yaşlılık dönemlerinde­
ki eğilimlere ters düşüyordu: Genç-
26
liginde, Ziya Gökalp düşüncesinin g 
önderlik ettiği Türk Ocağı çevresi 
Türkiye tarihini “ Turan” a doğru 
uzatıyordu. Cumhuriyetken sonraki Jj 
resmî tarih görüşü ise Anadolu’da 
Türklerden önce kurulmuş devletlerin 
Türk ırkından geldiğini kanıtlama ça- 
basmdaydı. “ İstanbul’u fetheden ye­
niçeriye gazel” yazmış olan Yahya 
Kemal ise görüşünü “ Kocamustapa- 
şa” şiirine “ Türk’ün asude mizaciy- 
le Bizans’ın kaderi/Karışıp mağfiret 
iklimi edinmiş bu yeri” dizelerinde 
yansıtır.
Ama aynı Yahya Kemal, Türkle- 
ri döğüşken bir “ ordu-millet” olarak 
nitelemekten de geri kalmaz. Buna 
karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nun 
duraklama dönemi ile sonrasını göz- 
ardı eder, halk-saray karşıtlığına hiç 
değinmez. Hayranlan ise, Osmanlı ta­
rihinin Yahya Kemal’in şiirinde “ va­
kaları ve mazinin insanların ı, 
hükümdar ve ona bağlı kronolojik 
mihverler dışında kollektif bir değer 
ölçüsü içinden alan bir zihniyetlemev- 
cut olduğunu”  öne sürerler.
Osmanlı zaferlerini konu alan şi­
irlerini, birbiri ardınca savaşlara gi­
rilip acı yenilgiler alındığı, bir yığın 
yokluk ve yoksulluk içinde yaşandığı 
dönemde “ söylenmiş” olması dolayı­
sıyla “ teselli verici” bir işlev yüküm­
lendiği gözlenir. Bu “ zamanlama” nm 
Yahya Kemal’in ününün yaygınlaş­
masına yardım ettiği öne sürülebilir.
ö te  yandan, onun özel söyleşile­
rindeki “ engin tarih bilgisi” nin vaka- 
nüvis tarihlerinden öğrenilmiş geniş 
ayrıntılardan kaynaklandığı, çeşitli 
dönemler üzerine araştırmaya daya­
nan bütünsel yaklaşımlara ulaşmamış 
bulunduğu da bilinmektedir.
100. YILDÖNÜMÜNDE
Doğumunun 100., ölümünün 26. 
yıldönümünde Yahya Kemal’i önyar­
gılarından ve kendi şiir dışındaki et­
kilerinden sıyrılarak değerlendirmek 
zorundayız. Geçen yıllar, gündemden 
düşmeyen Yahya Kemal’in neo-klasik 
bir şairimiz olduğu yargısına götürü­
yor bizi. Divan ve Tanzimat sonrası 
şiirleriyle Cumhuriyet dönemi şiirini 
birbirine bağlayan halkadır o. Cum­
huriyet dönemi şiiri, başlangıçta Tan­
zimat, Servet-i Fünun ve Fecriâti 
şiiriyle bunların dışında kalan eğilim­
lerden ve ilk hececilerden kaynaklan­
makla birlikte, asıl temelini Yahya 
Kemal’de bulmuştur. Faruk Nafiz 
Çamlıbel, Ahmet Kutsi Tecer, Ahmet 
Hamdi Tanpmar, Ömer Bedrettin 
Uşaklı, Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet 
Muhip Dıranas vb. şairler Yahya Ke­
mal’in açtığı yolda ilerlemişlerdir. 
Onun “ kökü mazide olan âtiyim” di­
zesi, kendi tarih anlayışı çerçevesin­
de olduğu kadar bu bağlamda da 
değerlendirilmelidir. ■
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


100. doğum yıldönümünde Yahya Kemal'de şiir ve tarih

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository